Sa Burol ng Ama ng Kliyente Ko, Nakita Ko ang Asawang Tatlong Buwang “Nasa Germany”—Nakatayo Bilang Nobyo ng Ibang Babae, Kaya Sinabi Kong Isang Taon na Siyang Patay
Araw ng bakasyon nang pumunta ako sa burol ng ama ng isa kong kliyente.
Pero pagpasok ko pa lang sa funeral chapel, nakita ko agad ang lalaking tatlong buwan ko nang hinihintay na umuwi mula Germany.
Ang asawa ko.
May puting bulaklak siyang nakapin sa dibdib.
At nakatayo siya sa tabi ng ibang babae—bilang kapamilya.
Bilang nobyo nito.
Ako si Marissa de Vera, trenta-kuwatro anyos, branch manager ng isang insurance firm sa Makati.
Ang babaeng nasa tabi ng asawa kong si Adrian Lim ay si Camille Villanueva, isa sa pinakamalalaki kong kliyente.
Namatay ang ama niyang si Don Ernesto matapos ang ilang buwang pagkakasakit.
Kaya kahit holiday, personal akong pumunta sa isang memorial chapel sa Quezon City upang makiramay.
Hindi ko inaasahang doon ko makikita ang asawa kong tatlong buwan ko nang pinapadalhan ng vitamins, gamot sa sikmura, at makakapal na damit dahil paulit-ulit niyang sinasabing lumalamig na raw sa Munich.
Nang makita ako ni Camille, agad siyang lumapit.
Namumugto ang mga mata niya.
“Ma’am Marissa, salamat po sa pagpunta.”
Pagkatapos, natural niyang kinapitan ang braso ni Adrian.
“By the way, ipakilala ko po sa inyo ang boyfriend ko.”
Parang may kung anong humigpit sa dibdib ko.
Ngunit nakangiti pa rin si Camille.
“Si Adrian. Plano sana naming mag-engage next month. Sayang lang at hindi na inabutan ni Papa.”
Napatingin ako kay Adrian.
Nakatingin din siya sa akin.
Nanigas nang bahagya ang kamay niyang nakapatong sa likod ni Camille.
Pero makalipas ang ilang segundo, ngumiti siya nang pormal.
Parang estranghero ako.
“Ma’am Marissa.”
Halos matawa ako.
Kagabi lang, nag-message siya sa akin.
Malamig na rito. Pakipadala mo na lang ‘yung navy jacket ko at dalawang thermal shirt.
Ngayon, nasa harap ko siya.
Hindi bilang asawa ko.
Kundi bilang lalaking pakakasalan ng ibang babae.
Biglang nagtanong si Camille.
“Ma’am, nasaan po pala ang husband ninyo? Hindi pa rin po nakakauwi from abroad?”
Tumingin ako sa puting bulaklak sa dibdib ni Adrian.
Pagkatapos ay ngumiti ako.
“Patay na ang asawa ko.”
Nanlaki ang mga mata ni Adrian.
Namutla siya.
Dagdag ko nang mahinahon:
“Isang taon na.”
“At sa totoo lang, naghahanda na akong mag-asawang muli.”
Parang biglang nawala ang lahat ng ingay sa paligid.
Binitiwan ni Camille ang braso ni Adrian.
“Ma’am… I’m so sorry. Hindi ko alam.”
“Okay lang.”
Iniabot ko sa kanya ang condolence envelope.
“Condolence, Camille.”
Habang kausap ko siya, ramdam kong hindi inaalis ni Adrian ang tingin sa akin.
Hindi ko siya pinansin.
Lumapit ako sa kabaong, nag-alay ng puting bulaklak, at yumuko sa harap ng litrato ni Don Ernesto.
Pagbalik ko, nilapitan ako ng ina ni Camille.
Hinawakan niya ang kamay ko.
“Biglaan talaga. Hindi kinaya ni Camille.”
Pagkatapos ay tumingin siya kay Adrian.
“Salamat na lang at nandiyan ang batang iyan.”
Ngumiti siya nang malungkot.
“Tatlong buwan siyang halos hindi umalis sa ospital.”
Tatlong buwan.
Parang may malamig na tubig na ibinuhos sa likod ko.
Tatlong buwan din mula nang umalis si Adrian sa condo namin sa Pasig dala ang dalawang malaking maleta.
Sabi niya may problema raw sa isang project ng kumpanya nila sa Germany.
Kailangan daw niyang personal na ayusin.
Ako pa mismo ang nagtupi ng mga polo niya.
Naglagay ako ng gamot.
Adapters.
Extra chargers.
Kahit maliit na rice cooker, isiniksik ko pa dahil sabi niya mahihirapan siyang kumain nang maayos doon.
Ilang beses akong humingi ng video call.
Pero palaging may dahilan.
“Meeting.”
“Pagod.”
“Matutulog na ako.”
Minsan nainis pa siya.
“Marissa, anim na oras ang time difference. Huwag mo akong tawagan basta-basta.”
At ako naman, naniwala.
Noong nakaraang linggo lang, tinanong ng nanay ko kung kailan siya uuwi.
Ako pa ang nagtanggol sa kanya.
“Ma, mahirap din magtrabaho mag-isa sa ibang bansa.”
Ngayon, sinabi ng ina ni Camille:
“Si Adrian ang kumausap sa mga doktor.”
“Siya ang nag-asikaso ng admission.”
“Kapag hindi makatulog ang asawa ko, siya ang nagbabantay.”
“Parang tunay na anak.”
Napapikit ako sandali.
Maya-maya, nagsalita si Camille.
“Noong last two weeks ni Papa, hirap na siyang huminga kapag nakahiga.”
“Halos gabi-gabi gising si Adrian.”
Marahang hinawakan ni Adrian ang braso niya.
“Camille, pagod ka na. Magpahinga ka muna.”
Umiling siya.
“Okay lang ako.”
Bahagya siyang sumandal kay Adrian.
“Ako nga dapat ang nagpapasalamat sa kanya.”
Pagkatapos ay tumingin siya sa akin.
“Ma’am Marissa, sana makahanap din po kayo ulit ng taong aalagaan kayo.”
“Ang sarap pala sa pakiramdam na may taong napapansin kung pagod ka, giniginaw ka, o kailangan mo ng kasama.”
Tumango ako.
“Tama ka.”
May bagong dumating na kamag-anak.
Lumapit si Adrian upang tanggapin ang wreath.
Tinapik siya ng matandang lalaki sa balikat.
“Hindi nagkamali si Ernesto sa iyo.”
“Kapag ipinagkatiwala niya sa iyo si Camille, kampante na siyang maayos ang anak niya.”
Dalawang hakbang lang ang layo ko.
Pinanood ko ang sarili kong asawa habang tumatanggap ng mga kamag-anak ng ibang pamilya.
Bigla kong naalala ang burol ng sarili kong ama.
Isang taon na ang nakalipas.
Paulit-ulit din akong tinatanong noon ng mga bisita:
“Nasaan si Adrian?”
“Hindi ba siya uuwi?”
At paulit-ulit kong sinasabi:
“May emergency sa trabaho.”
“Hindi siya makaalis.”
Hanggang sa naniwala rin ako sa sarili kong dahilan.
Maya-maya, pinatawag ang mga kapamilya upang pirmahan ang ilang dokumento.
Kumapit si Camille sa manggas ni Adrian.
Inayos nito ang shawl niya.
“Magpahinga ka. Ako na.”
Nakangiting malungkot si Camille habang pinagmamasdan siyang lumayo.
“Sobrang maalaga talaga niya.”
“Noong critical na si Papa, sinabi ko ngang bumalik muna siya sa trabaho.”
“Alam n’yo kung ano ang sagot niya?”
Napatingin ako sa kanya.
Umiling ako.
Ngumiti si Camille.
“Sinabi niya, ‘Trabaho, puwedeng balikan.’”
“Pero kapag pinalampas mo ang huling mga araw ng isang taong mahalaga sa iyo, wala nang second chance.”
Hindi ako nakapagsalita.
Parang may kamay na humila sa akin pabalik sa isang gabing pilit kong kinakalimutan.
May 17, isang taon na ang nakaraan.
Nasa fire exit ako ng ospital noon.
Katatapos lang sabihin ng doktor na isa o dalawang araw na lang marahil ang natitira sa ama ko.
Tinawagan ko si Adrian.
Halos hindi ako makahinga sa kakaiyak.
“Adrian…”
“Baka hanggang bukas na lang si Papa.”
“Paulit-ulit ka niyang hinahanap.”
“Pwede ka bang umuwi?”
May tunog ng mga papel sa kabilang linya.
Ilang segundo bago siya sumagot.
“Marissa, hindi naman ako doktor.”
“Anong magagawa ko kung umuwi ako?”
Ipinaliwanag kong hindi ko naman hinihinging gamutin niya si Papa.
Gusto ko lang na makita niya ang tatay ko.
Huling beses.
Huminga siya nang malalim.
At pagkatapos ay sinabi niya sa tonong para bang ako ang unreasonable:
“Marissa, huwag kang dramatic.”
“May mahigit tatlumpung tao rito na umaasa sa akin.”
“Hindi ko puwedeng iwan ang lahat para lang umupo sa tabi mo habang umiiyak ka.”
Matagal akong nakatayo sa fire exit pagkatapos noon.
Pinunasan ko ang mukha ko nang paulit-ulit bago bumalik sa room ni Papa.
Nang makita niya akong mag-isa, tumingin siya sa pinto.
“Hindi makauwi si Adrian?”
Pinilit kong ngumiti.
At nagsinungaling ako.
“Oo, Pa.”
“Hindi siya pinayagan ng boss niya.”
Ngumiti si Papa sa akin.
“Okay lang.”
“Huwag mo siyang pahirapan dahil sa akin.”
Dalawang araw matapos iyon, namatay ang tatay ko nang hindi nakita ang lalaking tinuring niyang sariling anak.
At ngayon…
ang lalaking iyon pala ay marunong magsabing:
“Kapag pinalampas mo ang huling sandali ng isang matanda, wala nang second chance.”
Hindi lang niya sinabi iyon para sa tatay ko.
Lumabas si Adrian mula sa office ng funeral director.
Nagtagpo ang mga mata namin.
At sa pagkakataong iyon, hindi na niya kayang magpanggap.
Naglakad siya diretso sa akin.
“Marissa.”
Mahina pero mariin ang boses niya.
“Kailangan nating mag-usap.”
Tumingin ako sa kanya.
“Sige.”
Tumuro ako sa bakanteng hallway sa gilid ng chapel.
“Pero bago tayo mag-usap…”
“May isang bagay muna akong gustong malaman.”
Huminto siya.
“Totoo ba?”
“Ano?”
“Totoo bang tatlong buwan kang nandito?”
Nanahimik siya.
At sapat na iyon.
Tumango ako.
“Okay.”
Kinuha ko ang cellphone ko.
Binuksan ko ang email.
At ipinakita sa kanya ang document na natanggap ko bago ako pumunta sa burol.
PETITION FOR DECLARATION OF NULLITY AND CLAIM FOR MARITAL PROPERTY.
Unti-unting nawala ang kulay sa mukha ni Adrian.
Ngumiti ako.
“Kaya pala nagulat ka nang sabihin kong naghahanda na akong mag-asawang muli.”
“Pero mali ang intindi mo.”
“Hindi pa ako naghahanap ng bagong lalaki.”
“Ang una kong hinahanda…”
“…ay kung paano kita tuluyang aalisin sa buhay ko.”
PART2
Matagal na nakatitig si Adrian sa screen ng cellphone ko.
Pagkatapos ay tumingin siya sa mukha ko.
“Marissa, huwag kang padalos-dalos.”
Napatawa ako.
“Padalos-dalos?”
“Tatlumpu’t anim na buwan tayong kasal.”
“Tatlong buwan kang nagpapanggap na nasa Germany.”
“Isang taon na pala mula nang matuto kang magsinungaling sa mukha ko.”
“Alin doon ang padalos-dalos?”
Napatingin siya sa pinto ng chapel.
Mahina ang boses niya.
“Hindi ngayon ang tamang lugar.”
“Talaga?”
Tumingin ako sa paligid.
“Sa tingin ko nga tamang-tama.”
“Lugar ito kung saan dapat naaalala ng tao kung gaano kaikli ang buhay.”
“Magandang lugar para tumigil sa pagpapanggap.”
Humigpit ang panga niya.
“Wala kang alam sa sitwasyon.”
“Then explain.”
Nanahimik siya.
Ilang segundo.
Pagkatapos ay sinabi niya:
“Nagkakilala kami ni Camille through work.”
“Hindi ko planong mangyari ito.”
“Ganoon pala iyon.”
Tumango ako.
“Parang traffic accident?”
“Bigla na lang nangyari?”
“Marissa—”
“May apartment ka ba rito?”
Napahinto siya.
“Ha?”
“May tinitirhan ka ba rito habang kunwari nasa Germany ka?”
Hindi siya sumagot.
“May damit ka?”
“May toothbrush?”
“May charger?”
“May sariling drawer?”
“Marissa.”
“Tatlong buwan, Adrian.”
“Hindi affair ang aksidenteng pagkikita dalawang beses.”
“Ang tatlong buwang pamumuhay bilang parte ng ibang pamilya, desisyon iyon.”
Napayuko siya.
Sa unang pagkakataon mula nang makita ko siya, wala siyang maisagot.
Pagkatapos ay bigla niyang sinabi:
“Hindi alam ni Camille na kasal ako.”
Hindi ko inaasahang iyon ang maririnig ko.
“Excuse me?”
“Sinabi kong matagal na akong separated.”
Napailing ako.
“Hindi man lang divorced?”
“Separated?”
“Hindi ko alam kung paano sisimulan.”
“Simple.”
“Sabihin mo, ‘May asawa ako, pero niloloko kita.’”
Napapikit siya.
“Camille was going through a lot.”
“May sakit ang papa niya.”
“Kailangan niya ng masasandalan.”
Napangiti ako.
“Interesting.”
“Dahil noong namamatay ang tatay ko, sinabi mong hindi ka puwedeng umuwi para lang umupo sa tabi ko habang umiiyak ako.”
Nanigas siya.
Alam niyang iyon ang sugat na hindi niya kailanman hinarap.
“Marissa…”
“Pero sa tatay niya, tatlong buwan kang nandito.”
“Sa kanya, trabaho puwedeng balikan.”
“Sa akin, hindi.”
Hindi na ako sumigaw.
Mas masakit yata kapag malinaw ang boses.
“Minsan naiisip ko, Adrian…”
“Siguro hindi talaga trabaho ang pinipili mo.”
“Siguro ako lang talaga ang hindi mo pinipili.”
Doon siya tuluyang napatahimik.
Mula sa dulo ng hallway, may narinig kaming yabag.
Si Camille.
Hindi ko alam kung gaano karami ang narinig niya.
Pero sapat ang namumutla niyang mukha para malaman kong may naintindihan siya.
“Adrian?”
Napalingon kami.
Nakatingin siya sa aming dalawa.
“Anong ibig sabihin ng ‘kasal’?”
Namutla si Adrian.
“Camille, I can explain.”
“Explain what?”
Lumapit siya.
“Ma’am Marissa…”
Napatingin siya sa akin.
“Siya po ba…”
Hindi ko siya pinahirapan.
Tumango ako.
“Asawa ko siya.”
Parang nawala ang lakas sa tuhod niya.
Napakapit siya sa dingding.
Umusad si Adrian.
“Camille, please.”
Agad siyang umatras.
“Huwag mo akong hawakan.”
Namula ang mata niya.
“Sinabi mong three years ka nang separated.”
“Sinabi mong legal formalities na lang ang hinihintay.”
“Sinabi mong alam ng pamilya mo tungkol sa akin.”
Bawat pangungusap, parang martilyong bumabagsak sa mukha ni Adrian.
Wala siyang maipaliwanag.
Maya-maya, dumating ang ina ni Camille.
“Ano’ng nangyayari?”
Tumingin sa kanya si Camille.
“Ma…”
Huminga siya nang nanginginig.
“May asawa si Adrian.”
Hindi ko makakalimutan ang mukha ng matandang babae.
Kanina lang, tinatawag niyang parang anak si Adrian.
Ngayon, para siyang sinampal.
“Ano?”
Tahimik ang hallway.
May ilang kamag-anak na napatingin.
Lumapit si Adrian.
“Tita, please. Hindi ito simpleng—”
“Lumabas ka.”
Napahinto siya.
“Ano po?”
“Lumabas ka sa burol ng asawa ko.”
“Tita—”
“Tatlong buwan kang nandito.”
“Tinuturing ka naming pamilya.”
“Hinawakan ng asawa ko ang kamay mo bago siya mawalan ng malay at sinabi niyang alagaan mo ang anak niya.”
Nanginginig na ang boses niya.
“Tapos nagsisinungaling ka pala sa aming lahat?”
Walang sumagot.
Si Camille na ang nagsalita.
“Please leave.”
“Camille…”
“Umalis ka.”
Ngayon, umiiyak na siya.
“Bago pa maalala ko na buong tatlong buwan kong ipinakilala ka sa Papa bilang lalaking pakakasalan ko.”
Hindi gumalaw si Adrian.
Hanggang sa lapitan siya ng tiyuhin ni Camille.
“Anak, huwag mo nang gawing mas mahirap.”
Doon siya napilitang lumakad palayo.
Bago siya tuluyang umalis, tumingin siya sa akin.
May galit.
May takot.
At marahil, unang pagkakataon, may pagsisisi.
Hindi ko alam.
At hindi na mahalaga.
Akala ko tapos na.
Pero kinagabihan, sunod-sunod ang tawag niya.
Labing-apat.
Dalawampu’t dalawa.
Tatlumpo.
Hindi ko sinagot.
Nag-message siya:
Please come home.
Pag-usapan natin.
Hindi mo puwedeng basta sirain ang marriage natin nang ganito.
Matagal akong nakatingin sa huling mensahe.
Pagkatapos ay natawa ako.
Ako raw ang sisira.
Kinaumagahan, nagpunta ako sa condo kasama ang abogado kong si Atty. Lea Santos.
Nauna nang umuwi si Adrian.
Nasa dining table siya.
Mukha siyang hindi natulog.
“May abogado pa talaga?”
Umupo ako.
“May girlfriend ka nga.”
“Bakit ako walang abogado?”
Ipinatong ni Lea sa mesa ang documents.
Tahimik si Adrian habang binabasa.
Property records.
Bank statements.
Credit card transactions.
Hotel bookings.
Domestic flights.
At isang lease contract para sa apartment sa Tomas Morato.
Tatlong buwan.
Hindi Germany.
Quezon City.
“Paano mo nakuha ito?”
tanong niya.
Ngumiti si Lea.
“Legal discovery.”
Tumingin siya sa akin.
“Pinaghahandaan mo na ito?”
“Simula kagabi.”
“Isang gabi lang?”
“Hindi.”
Umiling ako.
“Simula noong burol ng tatay ko.”
Nagulat siya.
Ipinaliwanag ko.
Pagkatapos mamatay ni Papa, may bahagi sa akin na tuluyang nagbago.
Hindi ako agad naghinala na may ibang babae.
Pero nagsimula akong magtabi ng sariling pera.
Nag-update ako ng insurance beneficiaries.
Nagpa-consult tungkol sa property.
Hindi dahil gusto kong iwan si Adrian.
Kundi dahil una kong naintindihan na kapag dumating ang pinakamadilim na araw ng buhay ko, maaaring wala siyang balak na tumayo sa tabi ko.
Ang ginawa niya kay Camille ang huling patunay.
Hindi siya “hindi marunong magmahal.”
Marunong siya.
Hindi lang ako ang pinili niyang mahalin nang ganoon.
“Marissa,” sabi niya, “nagkamali ako.”
“Kaya nga may consequences.”
“Hindi ba pwedeng ayusin?”
Tiningnan ko siya.
“Kapag ikaw ang nasaktan, ayaw mong matapos agad.”
“Pero noong namamatay ang tatay ko, sinabi mong hindi mo mababalik ang oras na mawawala sa trabaho.”
Napayuko siya.
“Sana bumalik ako noon.”
“Pero hindi ka bumalik.”
“Alam ko.”
“Huwag mong sabihin sa akin ngayon na natutunan mo ang lesson.”
“Ginamit mo ang lesson na iyon para sa pamilya ng ibang babae.”
Tumulo ang luha niya.
Iyon ang unang pagkakataon sa halos siyam na taon naming pagkakakilala na nakita ko siyang umiyak.
Dati, baka nadurog ako.
Ngayon, tahimik lang akong nakatingin.
“May pagkakataon akong umatras,” sabi niya.
“Noong una kong nakilala si Camille.”
“Pero masaya siya kapag kasama ako.”
“Pinaparamdam niyang kailangan niya ako.”
Napangiti ako nang bahagya.
“At iyon ang kulang sa atin?”
“Hindi ko alam.”
“Sasabihin ko sa iyo.”
Huminga ako.
“Hindi mo gusto ang babaeng nangangailangan sa iyo.”
“Gusto mo ang pakiramdam na hero ka.”
“Kay Camille, dumating ka habang gumuho ang mundo niya.”
“Madaling maging bayani kapag may audience na nagpapasalamat.”
“Sa akin, asawa ka.”
“May obligasyon.”
“May responsibilidad.”
“May ordinaryong araw.”
“Hindi glamorous.”
Matagal siyang hindi nakapagsalita.
Sa huli, pinirmahan niya ang acknowledgement ng legal notice.
Hindi pa tapos ang lahat pagkatapos noon.
May hearings.
May property negotiations.
May mga tawag mula sa pamilya niya.
May nagsabing dapat ko raw patawarin.
May nagsabing normal daw ang temptation sa matagal nang relasyon.
May nagsabing sayang ang halos isang dekada.
Pero isang araw, tumawag sa akin si Camille.
Hindi ko sana sasagutin.
Pero ginawa ko.
“Ma’am Marissa?”
“Camille.”
“Gusto ko lang pong magsorry.”
“Wala kang dapat ihingi ng tawad sa akin kung totoong hindi mo alam.”
Umiyak siya.
“Hindi ko talaga alam.”
“After the funeral, nakita ko ang old photos ninyo online.”
“Wedding pictures.”
“Anniversary posts.”
“Messages niya sa akin habang kausap din pala niya kayo.”
Tahimik ako.
Pagkatapos ay sinabi niya:
“Hindi ko na siya kinausap.”
Hindi ko tinanong kung totoo.
Wala na iyon sa akin.
Bago niya ibaba ang tawag, sinabi niya:
“Papa really liked him.”
“Siguro kung nalaman ni Papa…”
Tumigil siya.
“Mas masasaktan siya kaysa sa akin.”
Sumagot ako:
“Then remember the part your father gave you that had nothing to do with Adrian.”
“Ano po iyon?”
“His love.”
“His trust.”
“His hope na mabubuhay ka nang maayos kahit wala na siya.”
Tahimik si Camille.
Pagkatapos ay mahina niyang sinabi:
“Thank you.”
Makalipas ang labing-isang buwan, natapos din ang legal proceedings.
Nakuha ko ang bahagi ko sa condo.
Na-separate ang aming finances.
Naayos ang insurance.
At higit sa lahat, natapos ang bahagi ng buhay ko kung saan araw-araw kong pinipilit maintindihan kung bakit hindi ako sapat.
Hindi ako nag-asawang muli agad.
Hindi rin ako nagmadaling makipagrelasyon.
Isang Linggo, dinalaw ko ang puntod ni Papa sa Loyola Memorial Park.
May dala akong maliit na bouquet.
Umupo ako sa tabi ng puntod.
“Pa…”
Napangiti ako.
“Naalala mo noong sinabi kong hindi makauwi si Adrian dahil hindi siya pinayagan ng boss?”
Huminga ako.
“Nagsinungaling ako noon.”
“Hindi pala boss niya ang humahadlang.”
“Siya mismo.”
Matagal akong nakaupo roon.
Hindi ako umiiyak.
Sa unang pagkakataon, hindi na masakit sabihin nang malakas.
Bago ako umalis, inilapag ko ang kamay ko sa malamig na bato.
“Sorry, Pa.”
“Pero okay na ako.”
Habang naglalakad ako pabalik sa parking lot, nag-vibrate ang cellphone ko.
Message mula sa nanay ko.
Lunch tayo bukas?
Sumagot ako agad.
Oo. Ako bahala sa pagkain.
Dati, halos lahat ng oras ko ay umiikot sa paghihintay.
Kung kailan uuwi si Adrian.
Kung sasagot ba siya.
Kung magiging okay ba ulit kami.
Hindi ko namalayang habang naghihintay ako sa isang taong paulit-ulit na umaalis…
may mga taong tahimik na naghihintay din sa akin.
Pamilya.
Mga kaibigan.
At higit sa lahat—
ang sarili kong matagal ko ring pinabayaan.
Mensahe
Minsan, ang pinakamasakit na katotohanan ay hindi na hindi marunong magmahal ang isang tao.
Kundi ang makita mong kaya pala niyang ibigay sa iba ang pag-aaruga, oras, at pag-unawang matagal mong hinihingi.
Pero tandaan:
Ang halaga mo ay hindi nasusukat sa kung gaano ka pinili ng taong maling minahal mo.
May mga pagkakataong ang pag-alis ay hindi pagkatalo.
Ito ang unang hakbang para piliin mo naman ang sarili mo.
