Nang Bumalik Ako sa Araw ng Pagpili ng Kamag-anak, Inagaw ng Ate Ko ang Tadhana ng Mayaman—Hindi Niya Alam, ang Tahimik Kong Tita ang Tunay na Nagligtas sa Buhay Ko Mula sa Gutom, Takot, at Sapilitang Kasal
Namatay ako noon dahil pinili ko ang maling kamag-anak.
Mas masakit pa roon, ang mismong ate ko ang nagturo kung saan ako nagtatago.
Kaya nang magising akong muli sa araw na kailangang pumili kung kanino kami sasama, handa na akong lunukin ang pride ko para lang lumapit sa tahimik kong tita.
Pero bago ako makapagsalita, ngumiti ang ate ko at sinabi:
“Ako ang sasama kay Tito Rodel.”
Nanlamig ang buong katawan ko.
Nasa maliit kaming opisina ng barangay sa San Pablo, Laguna. Amoy lumang papel, kape, at ulan ang paligid. Sa harap namin, nakaupo ang dalawang pulis na nag-asikaso sa kaso ng aksidente nina Mama at Papa.
Dalawang araw pa lang silang inililibing.
Ako si Mira Dela Cruz, labing-walong taong gulang. Katatapos ko lang mag-file ng application para sa college entrance exam sa Maynila. Si Ate Mariel naman, isang taon ang tanda sa akin, maganda, palabiro sa harap ng ibang tao, pero sanay na sanay manakit kapag kami lang ang magkaharap.
Sa unang buhay ko, siya ang sumama kay Tita Celeste.
Si Tita Cely, bunso ni Mama, tahimik, suplada raw, walang asawa, walang anak, at mag-isang nakatira sa maliit na bahay malapit sa palengke. Ayon sa mga kapitbahay, wala siyang puso. Hindi nagpapautang. Hindi nakikitsismis. Hindi ngumiti kahit sa kasal.
Ako naman noon ang napunta kay Tito Rodel, kapatid ni Papa, sa isang liblib na barangay sa Nueva Ecija.
Akala ko pamilya ang sasalba sa akin.
Pero doon ko natutunan na may mga kamag-anak na mas mabigat pa sa kalaban.
Sabi ni Tito Rodel, “Babae ka. Ano’ng gagawin mo sa kolehiyo? Magastos lang ’yan.”
Kinuha niya ang mga papel ko sa school. Pinagbawalan akong mag-exam. Pinag-alaga ako ng baboy, pinaghugas ng damit ng buong pamilya, at nang magkaroon siya ng utang sa sabungan, ipinangako niya akong ipakasal sa anak ng kapitan.
Tumakas ako isang gabi.
Tumakbo ako hanggang sa masugat ang paa ko.
Pero si Ate Mariel ang tumawag sa kanila.
“Nasa lumang waiting shed siya sa highway,” sabi niya noon. “Huwag n’yo lang sabihing ako ang nagsabi.”
Kinabukasan, hindi na ako nagising.
Kaya ngayon, habang nakatayo kami sa harap nina Tita Cely at Tito Rodel, malinaw ang lahat sa akin.
Hindi lang ako ang bumalik.
Bumalik din si Ate.
At pinili niya ang tadhanang inakala niyang ninakaw ko sa kanya.
Pagkasabi niya na sasama siya kay Tito Rodel, agad siyang lumipat sa likod nito. Para bang takot na may umagaw pa ng puwesto niya.
Nataas ang kilay ni Tito Rodel.
“Sigurado ka, Mariel? Sa probinsya ang buhay ko. Hindi ako gaya ng tita n’yo na nasa bayan.”
Ngumiti si Ate. Matamis, pero puno ng yabang.
“Mas gusto ko po ’yon, Tito. Simple lang. Tahimik. At saka… pamilya pa rin naman tayo.”
Napatingin siya sa akin.
Ang ibig sabihin ng tingin niya: natalo ka.
Tahimik akong lumapit kay Tita Cely.
Hindi siya ngumiti. Hindi rin niya ako niyakap. Tiningnan lang niya ako mula ulo hanggang paa, parang sinusukat kung gaano ako kabigat sa buhay niya.
“Sa akin ka?” tanong niya.
“Opo, Tita,” mahina kong sagot. “Kung papayag po kayo.”
Saglit siyang tumahimik.
Tapos tumango.
“Mag-aral ka nang maayos. Ayoko ng istorbo.”
Iyon lang.
Pero sa unang pagkakataon matapos mamatay sina Mama at Papa, parang may bubong na muling bumaba sa ibabaw ng ulo ko.
Pagkatapos pumirma ng mga dokumento, hinila ako ni Ate sa may gilid habang abala ang matatanda.
“Mira,” bulong niya, “ang malas mo talaga.”
Tumingin ako sa kanya.
Nakangisi siya.
“Akala mo siguro hindi ko alam? Si Tito Rodel, yayaman. ’Yung lupa niya dadaanan ng bagong bypass road. Makakatanggap siya ng milyon. At ’yung anak ng kapitan na ipapakilala niya, magiging councilor. Ako ang magiging asawa niya ngayon.”
Hindi ako sumagot.
Mas lalong lumiwanag ang mukha niya.
“Samantalang ikaw? Good luck kay Tita Cely. Sa unang buhay ko, halos mamatay ako sa kakatrabaho sa bahay niya. Lahat may bayad. Lahat may bawas. Para kang trabahador, hindi pamangkin.”
Napangiti ako.
Kaya pala.
Akala niya parusa si Tita Cely.
Akala niya suwerte si Tito Rodel.
“Alam mo, Ate,” sabi ko, “ang sipag mong pumili ng maling pinto.”
Nakunot ang noo niya.
Bago siya makasagot, tinawag siya ni Tito Rodel.
Umalis siyang may ngiti pa rin, dala ang maleta niyang kulay pula.
Ako naman, sumakay sa lumang tricycle kasama si Tita Cely.
Maliit ang bahay niya, pero malinis. May kurtinang puti, dalawang paso ng halaman sa bintana, at isang kuwartong halatang bagong linis. Bagong punda ang unan. Bagong tiklop ang kumot.
Iniabot niya sa akin ang isang pares ng tsinelas.
“Sa loob lang ’yan. Huwag mong gagamitin sa labas.”
“Opo.”
Pagdating ng hapunan, nagluto siya ng paksiw na bangus, ginisang pechay, itlog na maalat, at mainit na kanin.
Sa unang buhay ko, sa bahay ni Tito Rodel, unang hapunan ko ay tutong na kanin at malamig na tubig.
Kaya habang kumakain ako ngayon, halos hindi ko mapigilan ang luha ko.
Pagkatapos kumain, inilapag ni Tita Cely ang maliit na notebook.
“Makinig ka. Hindi kita palalayawin.”
Tumango ako.
“Maghugas ng pinggan, veinte pesos. Maglinis ng bahay, trenta. Maglaba, trenta. Magluto, kuwarenta. Kapag perfect ang quiz mo, singkuwenta. Kapag bumaba ang grades mo, bawas.”
Napakurap ako.
Tuloy siya.
“Araw-araw, ibabawas ko ang isang daang piso para sa school fund mo. Pamasahe, projects, exam fees. Hindi libre ang buhay, Mira. Pero hindi rin kita pababayaan.”
Noon ko naintindihan.
Hindi siya madamot.
Tinuturuan niya lang mabuhay ang taong iniwan ng mundo nang biglaan.
Kinabukasan, nagsimula ako.
Naglinis ako bago pumasok. Nag-aral ako sa gabi. Naglaba ako tuwing Sabado. Sa bawat perang kinikita ko, may bawas, pero may natitira. At sa bawat araw na dumadaan, mas nagiging malinaw sa akin ang isang bagay.
Sa bahay ni Tita Cely, pagod ako.
Pero ligtas ako.
Makalipas ang tatlong linggo, habang nagsasagot ako ng reviewer para sa entrance exam, tumunog ang cellphone ko.
Unknown number.
Pagkasagot ko, garalgal ang boses sa kabilang linya.
“Mira…”
Si Ate Mariel.
Wala na ang yabang sa boses niya.
Wala na ang ngiting nanalo.
“Puntahan mo ako,” umiiyak niyang sabi. “Please. Bukas daw ang kasal ko.”
Nanigas ang kamay ko sa hawak na ballpen.
Tapos bumulong siya, halos hindi na marinig:
“Mira… hindi pala anak ng kapitan ang ipapakasal sa akin. Si Kapitan mismo.”
PARTE2
Hindi ako agad nakapagsalita.
Sa kabilang linya, naririnig ko ang hingal ni Ate Mariel, ang mahinang kaluskos ng plastik, at ang malayong boses ni Tito Rodel na parang may kausap sa labas.
“Mira, nandiyan ka pa ba?” nanginginig niyang tanong.
Napatingin ako kay Tita Cely.
Nasa mesa siya, nag-aayos ng resibo ng kuryente at listahan ng gastos. Hindi siya nakikialam sa tawag ko, pero alam kong nakikinig siya. Kahit tahimik si Tita, wala halos nakakalusot sa kanya.
“Ano’ng nangyari?” tanong ko.
Humagulgol si Ate.
“Akala ko… akala ko ’yung anak ni Kapitan Jun. ’Yung nag-aral sa Manila. ’Yung may kotse. Pero hindi pala. Si Kapitan mismo. Sabi ni Tito, mabait daw siya kasi bibigyan kami ng isang daang libong piso. Bayad daw sa utang niya.”
Pumikit ako.
Sa unang buhay ko, ako ang dapat nasa puwestong iyon.
Ako ang dapat itulak papunta sa kasalang iyon.
Ako ang dapat hindi makaalis.
“Mira, tulungan mo ako,” sabi niya. “Hindi ko kaya. Ayoko. Please.”
May isang bahagi ng puso ko na gustong tumawa.
Hindi dahil masaya ako sa paghihirap niya.
Kundi dahil napakalinaw ng hustisya minsan.
Ang taong nagtulak sa akin noon sa kamatayan, ngayon ay nakatayo sa gilid ng parehong bangin.
Pero hindi ako katulad niya.
Hindi ko kayang ituro ang lokasyon niya para lang tuluyan siyang mawala.
Kinuha ni Tita Cely ang cellphone sa kamay ko.
“Mariel,” malamig niyang sabi, “nasaan ka?”
Tumahimik si Ate.
Siguro hindi niya inaasahang si Tita ang sasagot.
“Nasa… nasa bahay ni Tito. Sa likod ng tindahan. Kinandado nila ’yung gate.”
“May dala ka bang ID?”
“Opo.”
“Birth certificate?”
“Nasa bag ko po.”
“Makinig ka. Huwag kang pipirma kahit anong papel. Huwag kang iinom ng kahit anong ibigay nila. Itago mo ang phone mo. I-send mo sa amin ang location mo.”
“Tita…”
“Hindi kita tinatanong kung nagsisisi ka. Sinasabi ko kung paano ka makakalabas.”
Pagkasabi niyon, ibinalik niya sa akin ang cellphone.
“Magpalit ka ng damit,” sabi niya. “Pupunta tayo.”
“Tita, gabi na po.”
“Kaya nga pupunta tayo ngayon.”
Sa loob ng sampung minuto, nakasuot na kami ng jacket. Bitbit ni Tita ang isang lumang folder, power bank, at payong. Hindi siya nag-panic. Hindi rin siya nagtanong kung bakit bigla akong nanginginig na para bang alam ko na ang susunod na mangyayari.
Sumakay kami ng bus papuntang Nueva Ecija bago maghatinggabi.
Habang umaandar ang sasakyan sa madilim na highway, hindi ako mapakali.
“Tita,” mahina kong tanong, “paano kung ayaw nila siyang ibigay?”
Tumingin siya sa labas ng bintana.
“Hindi tao ang batang babae para ibigay o ipagpalit.”
Iyon lang ang sinabi niya.
Pero doon ko unang naramdaman na ang tigas ni Tita Cely ay hindi pader.
Sandata iyon.
Pagdating namin sa barangay ni Tito Rodel, madaling-araw na. May ilaw pa sa bahay nila. Sa bakuran, may ilang lalaking umiinom. May nakasabit na tarpaulin sa gilid, pero nakatalikod kaya hindi ko mabasa ang nakasulat.
Tumigil ang tricycle sa kanto.
Hindi kami dumiretso.
Dinala muna kami ni Tita sa maliit na police outpost.
“Good morning,” sabi niya sa babaeng pulis. “Magre-report kami ng attempted forced marriage involving an eighteen-year-old girl. May illegal detention din.”
Halos mapatingin ako sa kanya.
Ang boses niya, kalmado.
Parang nagbabayad lang ng tubig.
Ipinakita niya ang folder. Nandoon ang photocopy ng death certificate nina Mama at Papa, guardianship papers, school records naming magkapatid, at screenshot ng location na ipinadala ni Ate.
May kasama ring recorded call.
“Pwede ho itong pakinggan,” dagdag niya.
Sa sandaling iyon, naintindihan ko kung bakit laging may resibo si Tita.
Hindi dahil praning siya.
Kundi dahil alam niyang sa mundong ito, madalas hindi pinapakinggan ang babaeng umiiyak kung wala siyang ebidensya.
Pagdating namin sa bahay ni Tito, kasama na namin ang dalawang pulis at isang staff mula sa barangay.
Nang makita kami ni Tito Rodel, namutla siya.
“Celeste? Anong ginagawa mo rito?”
“Susunduin ang pamangkin ko.”
“Ano ka ba? Kusang-loob ’yan. Gusto ni Mariel mag-asawa.”
Lumabas si Kapitan mula sa loob ng bahay. Malaki ang tiyan, may suot na gintong singsing, at amoy alak kahit madaling-araw.
“Pamilya lang ’to,” sabi niya. “Huwag na nating palakihin.”
Tumaas ang kilay ni Tita Cely.
“Kapitan, mas lalong hindi dapat palakihin kung wala kayong ginagawang mali. Buksan n’yo ang gate.”
Hindi sila agad kumilos.
Kaya ang babaeng pulis ang nagsalita.
“Sir, may complaint po. Pakibuksan.”
Napilitan silang buksan ang gate.
Nakita ko si Ate Mariel sa loob, nakaupo sa sahig sa tabi ng aparador. Namamaga ang mata niya sa kakaiyak. Hawak niya ang bag niya na parang iyon na lang ang natitirang buhay niya.
Nang makita niya ako, tumakbo siya papunta sa akin.
“Mira!”
Niyakap niya ako nang mahigpit.
Noon lang ulit ako niyakap ng ate ko.
Hindi bilang kapatid na mahal niya.
Kundi bilang taong huling pwedeng sumagip sa kanya.
Tinulak ni Tito Rodel ang mesa.
“Arte lang ’yan! Kayo kasing mga babae, masyadong pinapakinggan! May utang ako, oo, pero pamilya naman ang makikinabang!”
Tumayo si Tita Cely sa harap niya.
“Utang mo, Rodel. Hindi katawan ng pamangkin mo ang pambayad.”
Nagwala siya.
Sinabi niyang wala kaming utang na loob. Sinabi niyang siya lang ang tunay na tumanggap kay Ate. Sinabi niyang kung hindi dahil sa kanya, pulubi na kami.
Tahimik na nakinig si Tita.
Pagkatapos, inilabas niya ang isa pang papel.
“May ipapakita rin ako.”
Tumigil si Tito.
“Bago namatay sina Nora at Benjie,” sabi ni Tita, tinutukoy sina Mama at Papa, “nag-iwan sila sa akin ng kopya ng insurance documents at maliit na savings account para sa pag-aaral ng dalawang bata. Hindi ko sinabi agad dahil kailangan munang maayos ang guardianship.”
Nanlaki ang mata ko.
Hindi ko alam iyon.
Si Ate Mariel, napatingin din.
Nagpatuloy si Tita.
“Ang perang iyon, para sa college nina Mira at Mariel. Hindi para sa sugal. Hindi para sa kasal. Hindi para pambayad-utang.”
Namula ang mukha ni Tito Rodel.
“Bakit ikaw ang may hawak? Kapatid ako ng ama nila!”
“Dahil alam ng kapatid mo kung sino ang hindi dapat pagkatiwalaan.”
Parang may sumabog na katahimikan sa loob ng bahay.
Si Tito Rodel ay biglang nawalan ng boses.
Si Kapitan, dahan-dahang umatras.
Doon ko nakita ang totoong anyo ng tinatawag nilang kapangyarihan sa probinsya: malakas habang walang lumalaban, pero duwag kapag may dokumento, pulis, at taong hindi natitinag.
Dinala namin si Ate sa outpost para magbigay ng statement.
Habang sinusulat niya ang salaysay, nanginginig pa rin ang kamay niya.
Nasa labas kami ni Tita Cely.
“Tita,” tanong ko, “bakit n’yo po tinulungan si Ate? Hindi n’yo naman po siya pinili.”
Tumingin siya sa akin.
“Hindi kailangan piliin ng bata ang tamang matanda para lang maging karapat-dapat iligtas.”
Natigilan ako.
Iyon ang pangungusap na hindi ko narinig sa unang buhay ko.
Iyon ang pangungusap na sana may nagsabi sa akin noon.
Pagkatapos ng insidente, hindi agad naging maayos ang lahat.
Nag-file ng reklamo laban kay Tito Rodel. Si Kapitan naman ay biglang nagbakasyon sa kamag-anak sa ibang bayan, pero hindi na rin nakaligtas sa imbestigasyon. Kumalat ang balita sa barangay. Ang mga dating nagsasabing “sayang, magandang oportunidad sana iyon” ay biglang nagsabing “mabuti na lang at naagapan.”
Ganyan ang tao minsan.
Kapag mahina ka, huhusgahan ka.
Kapag may ebidensya ka, sasang-ayon sila.
Si Ate Mariel ay pansamantalang tumira rin kay Tita Cely.
Akala ko magiging magulo.
At naging magulo nga.
Sa unang linggo pa lang, nagreklamo na siya.
“Bakit kailangan kong maghugas ng pinggan? Bisita ako.”
Tiningnan siya ni Tita.
“Hindi hotel ’to.”
“Pero trauma survivor ako.”
“Lahat tayo may trauma. Hindi ibig sabihin noon, iiwan mo ang plato sa lababo.”
Muntik akong matawa.
Pero hindi rin madali sa akin.
Dahil kahit iniligtas namin si Ate, hindi nawawala sa alaala ko na sa unang buhay, siya ang nagdala sa akin sa kapahamakan.
Isang gabi, nadatnan niya akong nag-aaral sa kusina.
“Mira,” mahina niyang sabi.
Hindi ako tumingala.
“Salamat.”
Tumigil ang ballpen ko.
“Nagkamali ako,” dagdag niya. “Akala ko kapag nakuha ko ang kapalaran mo, magiging masaya ako.”
Napangiti ako nang mapait.
“Kapalaran ko ang tawag mo roon?”
Napayuko siya.
“Alam ko. Ang pangit pakinggan.”
“Hindi lang pangit, Ate. Malupit.”
Tumulo ang luha niya.
“Naalala mo rin ba?”
Doon ako unang tumingin sa kanya.
Matagal kaming nagtitigan.
Hindi na kailangang sabihin ang sagot.
Umupo siya sa kabilang upuan.
“Sa unang buhay,” sabi niya, “inis na inis ako kay Tita Cely. Akala ko pinapahirapan niya ako. Lahat kailangan kong pagtrabahuhan. Hindi niya ako kinakaawaan. Tapos narinig ko sa balita na ikaw daw ikakasal sa anak ng mayaman. Akala ko ninakaw mo ang magandang buhay ko.”
Huminga siya nang malalim.
“Hindi ko alam na impiyerno pala iyon.”
“Alam mo noong tumawag ka sa kanila kung saan ako nagtatago?” tanong ko.
Nanigas siya.
Matagal bago siya tumango.
“Alam ko.”
Ang dibdib ko, parang may lumang sugat na muling binuksan.
“Bakit?”
Umiyak siya nang tahimik.
“Kasi galit ako. Kasi pakiramdam ko lagi kang mas mahal. Mas magaling. Mas mabait. Kahit wala kang ginagawa, ikaw ang pinipili. Gusto kong maramdaman mo naman na wala kang kakampi.”
Hindi ako nagsalita.
Walang palusot ang sapat para sa ganoong kasalanan.
Pero may mga pag-amin na kailangan marinig, hindi para burahin ang sakit, kundi para matapos ang kasinungalingan.
“Hindi pa kita kayang patawarin,” sabi ko.
Tumango siya.
“Alam ko.”
“Pero hindi rin kita hahayaang mapahamak.”
Mas lalo siyang umiyak.
Kinabukasan, naglabas si Tita Cely ng bagong notebook.
Dalawa na ang pangalan sa unang pahina.
Mira.
Mariel.
“Pareho kayong mag-aaral,” sabi niya. “Pareho kayong kikilos sa bahay. Pareho kayong may bawas sa school fund. Walang prinsesa rito.”
Napanganga si Ate.
“Ako rin po?”
Tiningnan siya ni Tita mula sa ibabaw ng salamin niya.
“Gusto mo bang bumalik kay Rodel?”
Agad siyang umiling.
“Magsisimula tayo sa paghuhugas ng pinggan,” sabi ni Tita.
At doon nagsimula ang kakaibang buhay naming tatlo.
Mahirap. Maingay minsan. Puno ng pagtatalo. Pero unti-unti, nagbago ang hangin sa bahay.
Si Ate, natutong gumising nang maaga. Noong una, sunog ang sinangag niya. Masyadong maalat ang itlog. Kulang sa banlaw ang plato. Pero natuto.
Ako, pumasa sa entrance exam sa isang state university sa Manila.
Nang makita ko ang pangalan ko sa listahan, hindi ako sumigaw. Hindi ako umiyak agad.
Tiningnan ko lang nang matagal.
Sa unang buhay ko, pinunit ni Tito Rodel ang pangarap na iyon.
Sa buhay na ito, hawak ko na siya sa kamay ko.
Pag-uwi ko, nasa mesa si Tita Cely. May maliit na cake mula sa bakery sa kanto. May kandilang hindi birthday candle, kundi kandilang natira sa drawer.
“Congratulations,” sabi niya.
Iyon lang.
Pero nangingilid ang luha niya.
Si Ate Mariel naman, tahimik na naglagay ng pancit sa plato ko.
“Deserve mo,” sabi niya.
Hindi iyon pagbabayad sa nakaraan.
Pero simula iyon.
Ilang taon ang lumipas.
Nakapasok ako sa kolehiyo. Si Ate, kumuha ng vocational course at kalaunan nagtrabaho sa isang maliit na accounting office. Si Tita Cely, patuloy pa ring nagtrabaho nang eksaktong walong oras kada araw, umuuwi nang may dalang gulay, resibo, at payo na parang utos.
Nang grumaduate ako, nakita ko sila sa likod ng gymnasium.
Si Tita Cely, nakasuot ng lumang blouse na plantsado nang maayos.
Si Ate, may hawak na bulaklak na halatang binili sa labas ng gate.
Pagbaba ko ng stage, niyakap ako ni Tita.
Mabilis lang.
Matigas pa rin.
Pero sapat para maramdaman kong hindi na ako ulila.
Pagkatapos, iniabot niya sa akin ang lumang notebook.
Iyong notebook ng bayad sa pinggan, linis, laba, luto, at perfect quiz.
Binuklat ko.
Sa likod, may bank deposit slips.
Lahat ng “binawas” niya sa akin noon, nandoon.
School fund.
Savings.
Pati maliit na tubo.
“Akala mo kinukuha ko?” tanong niya.
Hindi ako makasagot.
“Tinabi ko. Para kapag tumayo ka, may sarili kang paa.”
Doon na ako tuluyang umiyak.
Hindi pala lahat ng pagmamahal, malambing.
May pagmamahal na mukhang istrikto.
May pagmamahal na marunong magbilang ng piso dahil ayaw kang magutom bukas.
May pagmamahal na hindi nagsasabing “mahal kita,” pero gumigising nang maaga para siguraduhing may kanin ka bago pumasok.
Si Ate Mariel, nakatayo sa tabi namin, umiiyak din.
“Mira,” sabi niya, “hindi ko na mababago ’yung ginawa ko noon. Pero habang buhay akong babawi.”
Tiningnan ko siya.
Sa pagkakataong iyon, hindi ko pa rin masasabing buo na ang pagpapatawad ko.
Pero hindi na rin ako nakakulong sa galit.
“Bumawi ka sa sarili mo,” sabi ko. “Huwag mo nang ipagpalit ang buhay mo sa pangakong galing sa iba.”
Tumango siya.
Sa araw na iyon, naintindihan ko ang pinakamalaking aral ng pangalawang buhay ko.
Hindi ang pinakamagandang kapalaran ang naghahanap sa atin.
Minsan, ito ay isang maliit na bahay, isang tahimik na tita, isang plato ng paksiw, at mga patakarang akala mo parusa pero proteksyon pala.
At ang taong tunay na nagmamahal sa iyo, hindi ka ibebenta sa madaliang ginhawa.
Tuturuan ka niyang tumayo, kahit pa magalit ka muna sa kanya.
Mensahe sa mga mambabasa:
Huwag nating sukatin ang pagmamahal sa lambing lamang. Minsan, ang tunay na pamilya ay hindi iyong maraming pangako, kundi iyong taong pinipili kang protektahan, disiplinahin, at tulungang mabuo ang sarili mong kinabukasan. Kapag may batang nanganganib, huwag tayong manahimik. Ang isang taong handang makialam sa tamang oras ay maaaring maging dahilan para mabago ang buong buhay ng isang tao.
