Bahagi 3 — Nang Magsalita si Paolo sa Harap ng Kanyang Ina, Lumabas Kung Bakit Hindi Sapat ang Pagmamahal Kapag Wala Itong Malinaw na Hangganan
Bahagi 3 — Nang Magsalita si Paolo sa Harap ng Kanyang Ina, Lumabas Kung Bakit Hindi Sapat ang Pagmamahal Kapag Wala Itong Malinaw na Hangganan
Nagkita kami ni Paolo sa maliit na café malapit sa simbahan kung saan kami unang nagplano ng kasal. Dala niya ang folder ng mga papeles namin at ang resibo sa munting restaurant na nireserba para sa Biyernes. Mukha siyang dalawang gabing halos walang tulog.
“Ako ang naghatid kay Ate Rina,” bungad niya.
Hindi na ako nagtanong kung totoo.
“Bakit hindi mo sinabi sa akin?”
“Dahil nahihiya ako.”
“Sa ginawa mo para sa kapatid mo?”
“Hindi. Sa nangyari pagkatapos.”
Ikinuwento niyang dalawampu’t isang taong gulang siya noon. Siya ang bunso at siya ang laging inaasahang kayang magpatawa kapag mainit na ang usapan sa bahay. Nang lumala ang away nina Rina at Tita Lourdes, sa kanya palihim tumawag ang ate niya.
Sinundo niya ang mag-anak bago mag-umaga, isinakay ang mga maleta, at inihatid sa airport.
Bago bumaba si Rina, sinabi niya kay Paolo na huwag siyang magpakasal hangga’t hindi niya kayang sabihin sa nanay nila ang salitang “hindi” nang hindi nakakaramdam na masama siyang anak.
“Naalala mo pa pala,” sabi ko.
“Lahat.”
“Pero hindi mo ginawa.”
Yumuko siya.
Pagkaalis nina Rina, halos isang taon hindi maayos ang bahay nila. Araw-araw sinisisi ni Tita Lourdes si Jun. Kapag may kumokontra, umiiyak siya at sinasabing wala nang nakakakita sa mga sakripisyo niya.
Si Paolo ang naiwan sa gitna.
Siya ang tumatawag kay Rina para sabihing huminahon muna. Siya rin ang nagsasabi sa nanay niyang darating din ang panahon na babalik ang ate niya. Kapag may birthday, siya ang nagpapadala ng dalawang magkahiwalay na mensahe para walang magsagutan. Kapag Pasko, siya ang gumagawa ng dahilan kung bakit hindi makauwi sina Rina.
“Akala ko tagapamayapa ako,” sabi niya. “Hindi ko napansin na natuto akong magsinungaling nang kaunti sa bawat panig para lang walang sumabog.”
At iyon ang problema.
Hindi siya malupit. Hindi siya manloloko. Hindi niya gustong kontrolin ako.
Pero ang taong takot sa gulo ay puwedeng gumawa ng napakalaking pinsala sa pamamagitan lang ng paulit-ulit na pananahimik.
“Bakit mo sinabing ilang buwan mo nang sinasabihan si Mama mo na huwag magplano?” tanong ko.
“Sinabihan ko siya.”
“Paano?”
“Kapag kaming dalawa lang. Sinasabi kong huwag muna. Sinasabi kong kayo ang magdedesisyon.”
“Kami?”
Napatingin siya sa akin.
“Dapat tayo.”
Iyon ang unang pagkakataong narinig kong siya mismo ang nagtama sa sarili niya.
Sinabi kong hindi ko hinihinging piliin niya ako laban sa nanay niya. Hindi ko rin hinihinging putulin niya ang pamilya niya.
Ang hinihingi ko ay mas mahirap.
Gusto kong pareho ang bersyon niya ng katotohanan kahit sino ang kaharap niya.
“Kapag sinabi mong tayo ang magdedesisyon, kailangan kaya mong sabihin iyon sa akin, sa nanay mo, sa kapatid mo, at kahit sa buong barangay kung kinakailangan.”
Tahimik siyang tumango.
“Kung hindi?”
“Hindi muna tayo magpapakasal.”
Hindi siya nagalit.
Matagal lang siyang nakatingin sa folder bago niya sinabi, “Sige.”
Doon ako halos umiyak.
Hindi dahil nanalo ako.
Kundi dahil sa wakas, may desisyong ginawa kaming dalawa na hindi muna namin inisip kung sino ang magtatampo.
Kinahapunan, tumawag kami sa opisina para sabihing hindi kami sisipot sa nakatakdang araw. Sayang ang reservation sa restaurant at may ilang bayad na hindi na maibabalik, pero iyon ang unang perang nawala sa amin na hindi ko pinagsisihan.
Mas mura iyon kaysa magsimula ng kasal na may problemang pareho naming nakikita pero pareho ring gustong tabunan.
Hindi natuwa ang dalawang pamilya.
Tumawag si Mama Lorna at tinanong kung hindi ba puwedeng ituloy na lang ang kasal saka ayusin ang problema pagkatapos.
“Ma, ganyan din ba ang ginawa ninyo noon ni Papa?” tanong ko.
Tumahimik siya.
Pagkaraan ng ilang segundo, sinabi niyang oo.
Marami raw silang hindi pinag-usapan bago nagpakasal dahil lagi nilang iniisip na maaayos din kapag magkasama na. Ang nangyari, ako ang naging batang palipat-lipat ng bahay tuwing hindi tugma ang trabaho at responsibilidad nila.
“Akala ko noon basta may nag-aalaga sa iyo, ayos ka,” sabi niya. “Hindi ko naisip na baka ang dami mong bahay pero wala kang pakiramdam na may sarili kang lugar.”
Hindi ko siya sinisi.
Pero sa unang pagkakataon, hindi rin niya ipinagtanggol ang nakaraan.
Dalawang araw pagkatapos sana ng kasal namin, nagpunta kami sa bahay nina Paolo.
Nandoon si Carla at ang tatay nilang si Mang Ernesto, na kadalasan ay tahimik lang sa mga usapan ng pamilya.
Nasa mesa pa rin ang asul na kalendaryo.
Hindi ginalaw ni Tita Lourdes.
Pagpasok ko, hindi niya ako binati.
Si Paolo ang unang nagsalita.
“Ma, kailangan nating tapusin ang usapan tungkol sa magiging anak namin.”
“Wala naman kayong anak,” sagot niya.
“Eksakto. Kaya wala ring dapat gumagawa ng iskedyul para sa kanya.”
Nanigas ang mukha ni Tita Lourdes.
“Tinuruan ka na ba niyang magsalita nang ganyan sa akin?”
Dati, iyon marahil ang sandaling uurong si Paolo.
Nakita kong humigpit ang panga niya.
“Hindi po. Matagal ko nang alam na kailangan kong sabihin ito. Ako lang ang laging nagpapaliban.”
“Ako pa ngayon ang masama dahil gusto kong tumulong?”
“Hindi po masama ang tumulong. Pero magiging mali kapag ang tulong ay may kasamang desisyong hindi naman sa inyo.”
Napatingin si Tita Lourdes sa akin.
“Diana, kapag nanganak ka at hindi ka makatulog, kapag may lagnat ang bata at kailangan mong pumasok, doon mo malalaman kung gaano kahalaga ang lola.”
“Opo,” sagot ko. “At gusto kong may lola ang anak namin. Hindi ko po gustong mawalan siya ng lola.”
Bahagyang lumambot ang mukha niya.
“Pero gusto ko ring malaman niyang kapag may tanong tungkol sa buhay niya, sa amin muna siya titingin bilang mga magulang. Hindi sa kulay ng araw sa kalendaryo.”
Doon niya hinampas ng palad ang mesa.
“Ang dali sa inyong magsalita! Hindi ninyo alam ang pakiramdam na isang araw may batang tumatakbo sa bahay mo, tapos kinabukasan wala na. Hindi ninyo alam kung paano mawalan ng apo na parang may namatay pero buhay naman.”
Napaiyak si Carla.
Si Paolo hindi gumalaw.
“Alam ko, Ma,” sabi niya. “Kasi ako ang naghatid sa kanila.”
Parang nawala ang hangin sa sala.
Matagal nang alam ni Tita Lourdes na si Paolo ang nagmaneho noon. Pero hindi nila kailanman sinabi nang harapan kung bakit niya ginawa iyon.
“Tinulungan mo silang lumayo sa akin,” mahina niyang sabi.
“Tinulungan ko si Ate na umalis dahil hindi na siya makahinga bilang nanay sa sarili niyang anak.”
Napahawak si Mang Ernesto sa gilid ng mesa.
“Tama na, Paolo.”
Umiling si Paolo.
“Hindi, Pa. Ito nga ang problema. Sampung taon na tayong laging ‘tama na’ bago makarating sa totoong dahilan.”
Tumingin siya sa nanay niya.
“Ma, hindi si Kuya Jun ang kumuha kay Mika. Hindi si Ate Rina ang walang utang na loob. At hindi si Diana ang naglalayo sa akin. Kapag may anak kami, kami ang magulang. Kayo ang lolo at lola. Mahal namin kayo, pero hindi namin ibibigay sa inyo ang trabaho ng pagdedesisyon para sa amin.”
Umiiyak na si Tita Lourdes.
“Madali sa iyo. Wala kang anak.”
“Pero anak mo ako. At ngayon ko lang sinasabi nang direkta na kapag lagi mong ipinaparamdam na ang pagtanggi sa iyo ay pagtatakwil sa iyo, natututo kaming magsinungaling para lang mapanatili kang masaya.”
Hindi ko inaasahan ang sumunod.
Tumayo si Mang Ernesto.
Akala ko sisigawan niya si Paolo.
Sa halip, sinabi niya, “Kasama ako sa may kasalanan.”
Lahat kami napatingin sa kanya.
Sinabi niyang noong panahon nina Rina, alam niyang sumosobra na ang asawa niya. Nakikita niyang umiiyak ang anak nila pagkatapos ng mga pagtatalo. Pero pinili niyang manahimik dahil mas madali raw hayaang mag-away ang mag-ina kaysa siya ang kontrahin ni Lourdes.
“Akala ko pinoprotektahan ko ang pamilya sa gulo,” sabi niya. “Ang totoo, pinabayaan kong si Rina ang mag-isa sa gulo.”
Umupo si Tita Lourdes na parang biglang nanghina.
Walang nagsalita nang halos isang minuto.
Pagkatapos, kinuha ni Carla ang cellphone niya.
“May isa pang dapat magsalita, kung papayag kayo.”
Hindi niya basta tinawagan si Rina. Ilang araw na pala silang nag-uusap ni Paolo. Tinanong muna nila kung handa ba siyang makipag-usap at kung gusto niyang marinig ni Tita Lourdes ang bersyon niya.
Pumayag siya sa isang kondisyon: walang sisigaw at walang sasabihing “pagkatapos ng lahat ng ginawa ko para sa iyo.”
Lumabas sa screen ang mukha ni Rina.
Nasa sala siya sa Cagayan de Oro. Mas matanda na kaysa sa litrato niyang nakita ko sa bahay, pero kapareho ang mata nina Paolo.
Hindi agad nagsalita si Tita Lourdes.
Si Rina ang nauna.
“Ma.”
Iyon lang.
Umiyak agad ang matanda.
“Bakit hindi ka umuwi?”
Huminga nang malalim si Rina.
“Umuwi ako nang ilang beses, Ma. Pero tuwing umuuwi ako, kailangan kong ipaliwanag kung bakit ako ang nagdedesisyon para kay Mika. Nakakapagod patunayan sa sarili kong nanay na nanay din ako.”
“Tinulungan lang kita.”
“Oo. At nagpapasalamat ako. Kung wala ka noong bagong panganak si Mika, hindi ko alam paano ko kinaya. Pero dumating ang panahon na ang tulong mo naging permiso. Kapag hindi kita sinunod, parang masama akong anak.”
Tahimik si Lourdes.
“Hindi kita inagawan ng apo,” patuloy ni Rina. “Inilayo ko ang anak ko sa sitwasyong pinapapili siya kung kaninong bahay ang mas mahal niya.”
Doon napahagulhol si Tita Lourdes.
Hindi siya biglang nagbago. Hindi siya humingi agad ng tawad.
Sa halip, sinabi niyang hindi niya alam na ganoon ang naramdaman ni Mika.
“Sinabi ko sa iyo noon,” sagot ni Rina. “Pero galit ka. Kapag galit tayo, minsan naririnig lang natin ang bahaging puwede nating sagutin.”
Makalipas ang ilang segundo, may dalagang dumaan sa likod ni Rina.
“Mika,” tawag niya.
Bumalik ang dalaga at sumilip sa camera.
Hindi na siya batang may pulang suklay.
Dalawampung taong gulang na siya.
Nang makita siya ni Tita Lourdes, tinakpan nito ang bibig.
“Lola,” sabi ni Mika.
Isang salita lang, pero halos lahat kami napaiyak.
Hindi naging pelikula ang sumunod. Walang biglang yakapan dahil libo-libong kilometro ang pagitan nila. Walang pangakong bukas na agad silang magkikita.
Sinabi lang ni Mika na naaalala niya ang champorado ng lola niya at ang halaman sa bintana ng lumang kuwarto.
Pagkatapos, sinabi niya ang bagay na pinakamatagal kong naalala.
“Lola, mahal kita. Pero noong bata ako, ayoko talaga ng kalendaryo.”
Napapikit si Tita Lourdes.
Pagkatapos ng tawag, hinila niya palapit ang asul na kalendaryo. Isa-isa niyang tiningnan ang mga araw na kinulayan niya.
“Akala ko kapag mas marami akong ginagawa, mas mahal ko kayo,” sabi niya.
Sumagot si Carla.
“Minsan po, Ma, ang pagmamahal ay marunong ding maghintay na hingan ng tulong.”
Hindi iyon komportableng hapon.
Pero iyon ang unang hapon na walang nagkunwaring walang problema para lang makakain nang tahimik.
Hindi namin itinuloy agad ang kasal ni Paolo.
Iyon ang ikinagulat ng lahat.
Akala ng dalawang pamilya, pagkatapos ng pag-uusap ay magre-reschedule kami kinabukasan.
Pero napagkasunduan naming bigyan ang sarili namin ng walong linggo.
Dumalo kami sa counseling para sa magkasintahang naghahanda sa pag-aasawa. Hindi dahil may ibang taong kailangang pumili kung sino ang tama, kundi dahil kailangan naming matutong mag-usap nang hindi naghihintay munang sumabog ang problema.
May ginawa rin si Paolo na mas mahirap para sa kanya kaysa mag-sorry.
Nagsimula siyang magsabi ng parehong sagot sa lahat.
Kapag tinatanong ni Tita Lourdes kung saan kami titira pagkakasal, ang sagot niya:
“Pag-uusapan naming dalawa at sasabihin namin kapag final na.”
Kapag sinasabi ni Mama Lorna na dapat pagbigyan na lang ang matatanda, ang sagot niya:
“Makikinig kami, pero kami ang magdedesisyon.”
Kapag ako naman ang naiinis at gusto kong siya na lang ang magsabi sa pamilya niya para hindi ako mapagod, sinasabi niyang:
“Sasabihin natin nang magkasama.”
Unti-unti kong nakita ang pagbabago.
Hindi dramatic.
Mas mahirap pa nga dahil paulit-ulit.
Isang beses, bumili si Tita Lourdes ng maliit na aparador na gusto niyang ilagay sa “future nursery.” Dati, baka ngumiti lang si Paolo at hayaang dalhin sa bahay namin para walang away.
Ngayon, sinabi niyang huwag muna.
Nagdamdam ang nanay niya nang dalawang araw.
Walang namatay.
Walang naputol na relasyon.
Noong ikatlong araw, nagpadala si Tita Lourdes ng litrato ng aparador at nagtanong:
“Kung sakaling gusto ninyo balang araw, sabihin n’yo. Dito muna.”
Maliit na mensahe.
Pero para sa amin, iyon ang unang pagkakataong nag-alok siya nang walang kasunod na desisyon.
Pagkaraan ng dalawang buwan, itinuloy namin ang civil wedding.
Mas maliit pa sa una ang handaan dahil may ilang kamag-anak nang hindi makapunta. Si Carla ang witness ko. Si Mang Ernesto ang witness ni Paolo. Dumating si Mama Lorna na may dalang paborito kong puto.
Dumating si Tita Lourdes nang walang dalang crib, listahan, o plano.
Bago kami pumasok sa hall, inabot niya sa akin ang isang manipis na paper bag.
Nasa loob ang parehong asul na kalendaryo.
Pero wala na ang mga kulay.
Pinunit niya ang pahinang may limang araw sa kanila at dalawang araw sa amin.
Sa unang malinis na pahina, may isang pangungusap lang na sulat-kamay:
“Kapag kailangan ninyo ako, tawagin ninyo ako. Kayo ang magulang.”
Hindi ko napigilang umiyak.
Hindi dahil nakakuha ako ng pahintulot mula sa kanya.
Kundi dahil sa wakas, hindi na pahintulot ang hinihingi o ibinibigay namin sa isa’t isa.
Pagkatapos ng seremonya, tumawag si Rina. Kasama niya si Mika.
Binati nila kami ni Paolo at nang makita ni Tita Lourdes ang mukha ng apo niya sa screen, hindi niya tinanong kung kailan ito uuwi.
Ang sabi niya lang:
“Kapag gusto mong bumisita, nandito ako.”
Ngumiti si Mika.
“Alam ko, Lola.”
Makalipas ang ilang buwan, wala pa rin kaming anak ni Paolo. Hindi naman iyon karerang kailangang habulin.
Pero minsan, kapag napag-uusapan namin ang hinaharap, nakasabit sa maliit na corkboard sa kusina ang blangkong asul na kalendaryo.
Hindi namin ginagamit para hatiin ang isang batang wala pa.
Ginagamit namin para sa grocery, bayarin, date night, at mga araw na bibisita kami sa magkabilang pamilya.
At tuwing nakikita ko iyon, naaalala ko kung bakit ko inurong ang kasal nang tatlong araw bago sana kami pumirma.
Hindi dahil ayaw ko sa biyenan ko.
Hindi dahil ayaw kong tulungan niya kami.
At hindi dahil ang isang ina ay kailangang mawala sa buhay ng anak niya kapag nag-asawa na ito.
Inurong ko ang kasal dahil ang pamilya ay hindi nasisira sa isang malinaw na “hindi.”
Mas madalas, nasisira ito sa sampung taon ng “saka na natin pag-usapan,” “pagbigyan mo na,” at “huwag na nating palakihin” hanggang wala nang nakakaalala kung sino ba talaga ang dapat magdesisyon.
Natuto si Tita Lourdes na ang pagiging lola ay hindi pangalawang pagkakataong maging magulang.
Natuto si Paolo na ang kapayapaan na binibili sa pananahimik ay utang na may interes.
Natuto si Mama Lorna na hindi lahat ng batang inaalagaan ay nakakaramdam na may tahanan.
At ako, natutong ang pag-urong ng isang kasal ay hindi laging pagtalikod sa pag-ibig.
Minsan, iyon ang unang pagkakataong pinili ninyong protektahan ang pagsasamang gusto ninyong buuin.
Sa araw ng kasal namin, walang nakasulat sa kalendaryo tungkol sa magiging anak namin.
At iyon mismo ang pinakamagandang unang pahina ng pamilya namin.
