Bahagi 3 — Nang Itigil Kong Ipamana sa Anak Ko ang Sakripisyong Hindi Naman Niya Pinili
Bahagi 3 — Nang Itigil Kong Ipamana sa Anak Ko ang Sakripisyong Hindi Naman Niya Pinili
Hindi ako sumigaw sa parking lot ng paaralan. Hindi rin ako nakipagtalo kay Mercy habang nakatingin ang ibang magulang. Kinuha ko ang bag ni Nica, nagpasalamat kay Ma’am Cel at Aling Marites, at sinabi kay Joel na uuwi kaming lahat.
Sa sasakyan, magkatabi sa likod sina Nica at Mercy. Tahimik ang anak ko. Ang biyenan ko naman ay paulit-ulit na bumubuntong-hininga na para bang ako pa ang gumagawa ng malaking problema mula sa maliit na halaga.
“Dalawang libo lang naman ang utang sa canteen,” sabi niya.
Hindi ako lumingon.
“Hindi utang ang binibilang ko, Ma. Araw.”
Pagdating sa bahay, naroon pa sa mesa ang natirang pagkain mula sa gabing iyon. May isang lalagyan ng manok sa refrigerator. Napansin kong sa ibabaw nito ay may nakadikit na masking tape.
PARA KAY JAVI — HUWAG GALAWIN.
Hindi ko alam kung matatawa ako o maiiyak.
Umupo kami sa sala. Nandoon sina Joel, Mercy, Grace at Javi. Pinauwi ko sana ang bata, pero sinabi ni Grace na wala raw siyang itinatago at dapat marinig ng anak niya ang usapan.
“Ako ang may gusto na huwag siyang isama,” sabi ko. “Hindi niya kasalanan ang ginawa ninyong matatanda.”
Napatingin sa akin si Javi. Halatang hindi niya alam kung bakit siya nandun.
Inilapag ko sa mesa ang phone ko at binuksan ang history ng transfers.
Pitong sunod-sunod na Lunes.
₱1,500.
₱1,500.
₱1,500.
Lahat may note na: NICA — BAON/SCHOOL.
“Magkano dito ang napunta kay Nica?” tanong ko kay Joel.
Hindi siya sumagot agad.
“May pamasahe naman siya.”
“Magkano?”
“Mga two hundred… three hundred kada linggo.”
“Tatlong daan mula sa isang libo’t limang daan?”
“Rina, may dahilan.”
“Sabihin mo.”
Si Mercy ang sumagot.
“Kailangan ni Javi ng review center. Hindi naman lingid sa iyo na hirap si Grace.”
Napatingin ako kay Grace. “Alam mo bang pera ni Nica ang ipinambabayad?”
Hindi siya agad nakasagot.
“Akala ko galing kay Joel.”
“Alam mo bang halos walang lunch si Nica?”
Namula ang mukha niya. “Hindi.”
“Alam mo bang nangungutang siya sa canteen?”
Umiling siya.
Si Mercy ang sumingit.
“Huwag mo namang gawing kriminal ang lahat. Tinulungan lang natin ang isang bata.”
“Sa pamamagitan ng pagpapagutom sa isa pang bata?”
“Hindi siya ginutom!”
Doon unang tumaas ang boses ko.
“Dalawampu’t siyam na araw ang pangalan niya sa kuwaderno!”
Tumahimik ang sala.
Kinuha ko ang litrato ng pahina sa canteen ledger at ipinakita kay Joel. Isa-isa kong binasa ang ilang entry.
“Kanin at itlog, ₱45. Sopas, ₱40. Tinapay, ₱20. Ito ang mga bagay na hindi niya mabili habang sinasabi mo sa akin na may baon siya.”
Hinawakan ni Joel ang noo niya.
“Ako ang nagdesisyon,” sabi niya sa wakas. “Hindi si Mama. Ako.”
Napatingin si Mercy sa kanya.
“Joel—”
“Ako nga.”
At doon lumabas ang dahilan na sinasabi niyang hindi ko alam.
Tatlong buwan na palang nabawasan ang oras niya sa warehouse. Hindi siya natanggal, pero kalahati ng dating overtime niya ang nawala. Malaki ang nabawas sa take-home pay niya. Hindi niya sinabi sa akin dahil ayaw niyang isipin kong ako na naman ang sasalo.
Kasabay noon, hindi nakabayad si Grace ng review center ni Javi. May qualifying exam ang bata para sa science high school at naniwala si Joel na kapag naputol ang review, masasayang ang pagkakataon nito.
“Akala ko pansamantala lang,” sabi niya. “Isang linggo. Tapos dalawa. Tapos sinabi ni Mama na kaya naman ni Nica. Malapit lang school niya. Matalino. Hindi kailangan ng tutor. Hindi kailangan ng maraming baon.”
Napatingin ako kay Mercy.
Hindi siya umiwas.
“Ano ang masama sa pagtulong?” tanong niya. “Magpinsan sila.”
“Walang masama sa pagtulong,” sagot ko. “Ang masama ay ikaw ang pumili kung sino ang magugutom para makagawa ka ng tulong na hindi naman galing sa sarili mong bulsa.”
Sumingit si Joel.
“Hindi naman namin alam na hindi siya kumakain.”
Napatawa ako, isang maikli at masakit na tawa.
“Inabisuhan si Mama mo ng canteen.”
Tahimik siya.
“May text.”
Ipinakita ko ang screenshot.
Nakita kong nagbago ang mukha ni Joel habang binabasa niya ang sagot ng sariling ina: Huwag niyo na pong pautangin. Kailangan lang matutong mag-budget at magtiis.
“Ma?” mahinang sabi niya.
“Anong Ma?” sagot ni Mercy. “Hindi ko akalaing araw-araw siya mangungutang. Akala ko nagpapapansin lang.”
“Ten years old siya,” sabi ko.
“Ten years old din ako noong nagtitinda ako ng kakanin.”
“At dahil naghirap ka noong sampung taong gulang ka, kailangan din ba niyang maghirap para patas?”
Wala siyang sagot.
Doon ko nakita ang bagay na matagal kong hindi napapansin. Hindi nila iniisip na malupit sila. Sa isip nila, ang pagtitiis ay kabutihan. Ang batang marunong magtiis ay mabait. Ang anak na hindi humihingi ay mabuti. Ang kumikita nang mas malaki ay obligadong magbigay. At kapag may isang miyembro ng pamilya na mas may kaya, parang awtomatikong pag-aari ng lahat ang pera niya.
Lumaki rin akong ganoon.
Panganay ako sa tatlong magkakapatid. Noong unang sahod ko, hindi ako bumili ng sapatos kahit butas na ang akin. Ibinigay ko kay Mama ang halos lahat. Noong nagkasakit ang kapatid ko, ako ang nag-loan. Noong ikinasal ako, sinabi ko sa sarili kong normal lang iyon.
Pamilya.
Pero habang nakatingin ako kay Nica, na sampung taong gulang pa lang at marunong nang magsinungaling tungkol sa gutom para hindi kami mag-away, saka ko naintindihan kung saan nagiging mali ang isang magandang salita.
Sakripisyo.
Maganda lang iyon kapag pinili mo.
Kapag ipinataw sa iyo, ibang bagay na iyon.
“Nica,” sabi ko, “lumapit ka rito.”
Umupo siya sa tabi ko.
“Totoo bang sinabi mong ibigay kay Kuya Javi ang pera?”
Tumango siya, umiiyak na.
“Bakit?”
“Baka po bumagsak siya.”
“Sino ang nagsabing kasalanan mo kapag bumagsak siya?”
Hindi niya kailangang sumagot. Nakatingin na siya kay Joel.
Napayuko ang asawa ko.
“Sinabi ko lang iyon para maintindihan niya na may consequences ang pagiging madamot.”
Parang may pumutok sa loob ko.
“Madamot?”
“Hindi iyon ang ibig kong—”
“Tinawag mong madamot ang sampung taong gulang na gustong kainin ang sariling baon?”
“Rina, mali ang pagkakasabi ko.”
“Hindi pagkakasabi ang mali. Iyong itinuro mo.”
Si Javi, na kanina pa tahimik, biglang nagsalita.
“Tita, ayoko po ng pera ni Nica.”
Lumingon kaming lahat sa kanya.
“Mama, sabi mo po si Tito Joel ang nagbabayad dahil bonus niya.”
Hindi makatingin si Grace sa anak niya.
“Hindi ko alam, anak.”
Tumayo si Javi at kinuha ang backpack niya. Inilabas niya ang isang makapal na envelope mula sa maliit na pocket.
“May natira pa po sa review payment. Sabi nila next month pa ito gagamitin.”
Iniabot niya sa akin ang ₱3,000.
Hindi ko tinanggap.
“Hindi sa iyo ang utang, Javi.”
“Pero pera po ni Nica.”
“Matatanda ang mag-aayos niyan.”
Tumingin ako kay Grace. Siya ang kumuha ng envelope mula sa anak niya at inilapag sa mesa.
“Rina, ibabalik ko lahat ng natanggap ko kay Joel. Hindi ko alam.”
Hindi ko alam kung buong katotohanan iyon. Pero nakita kong nahihiya siya sa harap ng sariling anak, at sa sandaling iyon, sapat na sa akin na hindi ko ipapasa kay Javi ang bigat ng ginawa ng mga matatanda.
Pagkatapos ay sinabi ko ang desisyong nabuo ko habang nagmamaneho pauwi.
Mula sa araw na iyon, wala nang household money na dadaan kay Joel para sa pangangailangan ni Nica.
Direkta kong babayaran ang school service.
Direkta kong ilalagay ang weekly allowance sa account na ako at si Nica lang ang may access.
Direkta kong babayaran ang grocery delivery para makita ko ang halaga at laman.
At ang ₱6,000 na kusa kong ibinibigay kay Mercy bawat buwan para sa personal niyang gastos, ititigil ko muna.
Biglang tumayo ang biyenan ko.
“Ano? Dahil lang dito, pati ako parurusahan mo?”
“Hindi kita pinarurusahan. Ibabalik ko lang sa bawat adult ang responsibilidad sa sarili niyang gastos.”
“Nanay ako ng asawa mo!”
“At nanay ako ng batang sinabi mong hayaang magutom para matutong magsakripisyo.”
Napatingin siya kay Joel, naghihintay na ipagtanggol siya nito.
Hindi kumibo si Joel.
Sinabi ko ring pansamantala kaming aalis ni Nica. May maliit na two-bedroom apartment malapit sa school na nakita ko ilang buwan na ang nakaraan pero hindi ko kinuha dahil mas praktikal manatili sa bahay namin. Tinawagan ko ang agent habang nasa parking lot ng paaralan. Available pa ang unit.
“Hindi mo puwedeng basta ilayo ang anak ko,” sabi ni Joel.
“Hindi kita binabawalang maging ama. Pero hindi siya mananatili sa bahay kung saan kailangan niyang tumingin muna sa mukha ng lola niya bago malaman kung puwede pa siyang kumain.”
Napaupo siya.
Wala siyang maisagot.
Noong gabing iyon, sa unang pagkakataon sa maraming taon, hindi ako pumasok sa trabaho. Nag-leave ako. Nag-empake kami ni Nica ng damit para sa ilang araw at tumuloy muna sa kapatid ko.
Sa kotse, tahimik siya.
Pagkaraan ng ilang minuto, bigla siyang nagsalita.
“Ma, sorry po.”
Napahinto ako sa red light at napatingin sa rearview mirror.
“Para saan?”
“Dahil hindi ko sinabi.”
“Bakit ka humihingi ng sorry?”
“Kasi nagsinungaling po ako na kumain na ako.”
Doon ako tuluyang naiyak.
Hindi sa paaralan.
Hindi sa harap nina Joel.
Doon, sa loob ng kotse, habang pula ang traffic light at hawak ng anak ko ang backpack niyang may dalawang lapis, isang lumang tumbler at wala man lang natirang barya.
“Makinig ka sa akin,” sabi ko. “Hindi mo trabaho na protektahan ako sa problema ng matatanda. Hindi mo trabaho na magutom para walang mag-away. At hindi mo kasalanan kung may ibang batang nangangailangan.”
“Pero pamilya po si Kuya.”
“Oo. At puwede natin siyang tulungan kapag kaya natin. Pero hindi tulong ang tawag kapag kinukuha ang kailangan mo nang hindi mo kayang tumanggi.”
Tahimik siyang umiyak.
“Akala ko po selfish ako kapag kumain ako.”
Iyon ang pangungusap na pinakamasakit sa lahat.
Hindi “gutom ako.”
Hindi “kinuha ang pera ko.”
“Akala ko selfish ako kapag kumain ako.”
Kinabukasan, bumalik ako sa school at binayaran hindi lang ang utang ni Nica kundi nag-iwan din ako ng sapat na prepaid amount sa canteen para sa dalawang linggo habang inaayos ko ang bago naming routine. Sinabihan ko si Ma’am Cel na ako na ang primary guardian number. Pinalitan namin ang emergency contact.
Hindi ko ipinahiya si Nica sa klase. Hindi ko rin sinabi sa ibang magulang ang nangyari.
Pero sa bahay, malinaw ang boundaries.
Ipinadala ko kay Joel ang kumpletong listahan ng pitong transfer at ang canteen debt. Hindi ko siya siningil dahil gusto kong yumaman sa ₱10,500. Sinabi kong kailangan niyang isa-isang ibalik ang perang inilaan ko kay Nica, kahit paunti-unti, dahil kailangan niyang harapin na may halaga ang bawat desisyong ginawa niya.
Sa unang linggo, galit siya.
Sa ikalawang linggo, tahimik.
Sa ikatlong linggo, nagpadala siya ng ₱1,500 at isang maikling mensahe:
“Para kay Nica. Hindi ko gagalawin.”
Hindi ko agad sinagot.
Si Grace naman, ibinalik ang ₱3,000 na hawak ni Javi at nagdagdag ng ₱2,000 pagdating ng sweldo niya. Hindi ko hiningi ang dagdag. Sinabi niyang nahihiya siya dahil tinanggap niya ang tulong nang hindi nagtatanong kung saan nanggaling.
Si Mercy lang ang matagal na hindi humingi ng tawad.
Tinawagan niya ako makalipas ang dalawang linggo at sinabi niyang “pinalaki” ko raw ang issue. Na sana kinausap ko na lang sila. Na pamilya raw kami at hindi dapat nagsusumbatan ng pera.
Pinakinggan ko siya hanggang matapos.
Pagkatapos ay sinabi ko:
“Hindi pera ang sinusumbat ko. Iyong desisyon mong alam mong nangungutang ng pagkain ang apo mo pero pinili mong sabihing huwag siyang pautangin.”
Tahimik siya.
“Kapag kaya mo nang pag-usapan iyon nang hindi sinasabing masyado akong sensitive, saka tayo mag-usap ulit.”
Binaba ko ang tawag.
Hindi ko siya blinock. Pero hindi ko rin hinabol ang katahimikan niya.
Makalipas ang isang buwan, humingi si Joel na makausap kami ni Nica sa isang café malapit sa school.
Payat ang mukha niya. Mas tahimik kaysa dati.
Hindi siya nagdala ng bulaklak. Hindi siya bumili ng mamahaling regalo. Mabuti iyon. Ayokong palitan ng bagay ang ginawa niya.
Tumingin siya kay Nica.
“Anak, may sasabihin si Papa.”
Hindi sumagot si Nica.
“Ginawa kitang breadwinner bago ka pa maging teenager.”
Napatingin ako sa kanya.
“Akala ko tinuturuan kitang tumulong. Ang totoo, ipinasa ko sa iyo ang problema naming matatanda. Tapos noong nahirapan ka, tinawag kitang madamot.”
Namasa ang mata niya.
“Wala akong dahilan para doon.”
Hindi yumakap agad si Nica.
Hindi rin niya sinabi na okay lang.
Ang sabi lang niya:
“Papa, ayoko na pong magsinungaling kay Mama na busog ako.”
Tumango si Joel.
“Hindi na kita hihilingang gawin iyon.”
Doon nagsimula ang mabagal na pag-aayos.
Hindi kami agad nagbalikan sa iisang bahay. Hindi sapat ang isang sorry para maibalik ang tiwala. Pumayag akong mag-family counseling kami at malinaw kong sinabi kay Joel na kung may tutulungan siyang kamag-anak, manggagaling iyon sa perang tunay niyang puwedeng ibigay pagkatapos ng obligasyon niya sa anak.
Hindi na puwedeng magmula sa baon.
Hindi sa pagkain.
Hindi sa perang nakalaan sa paaralan.
At hindi puwedeng gamitin ang salitang “pamilya” para patahimikin ang batang tumatanggi.
Tatlong buwan matapos ang araw sa canteen, kumain kami ni Nica sa maliit naming apartment. Friday night iyon. Wala akong shift. Umorder kami ng simpleng fried chicken, kanin at sabaw.
Dalawang piraso ang inilagay ko sa plato niya.
Kinain niya ang una.
Pagkatapos, nakita kong tumigil ang kamay niya bago kunin ang pangalawa.
Tumingin siya sa akin.
Hindi siya nagsalita.
Alam ko kung ano ang hinihintay niya.
Ngumiti ako.
“Kumuha ka, anak.”
“Sure po?”
“Sure.”
“Mahal po ang manok.”
Napakagat ako sa labi para hindi umiyak.
“Mas mahalaga kang mabusog.”
Dahan-dahan niyang kinuha ang pangalawang piraso.
Pagkaraan ng ilang minuto, hinati niya iyon at inilagay ang kalahati sa plato ko.
“Para sa’yo, Ma. Baka gutom ka rin.”
Hindi ko ibinalik.
Hindi ko rin tinanggihan.
Hinati ko ulit ang kalahati at inilagay sa gitna ng mesa.
“Kapag may sapat, pareho tayong kakain. Kapag kulang, sasabihin natin. Walang magpapanggap na busog.”
Tumango siya.
At sa gabing iyon, sa isang maliit na apartment na wala pang kurtina ang sala at karton pa ang ilan naming gamit, mas payapa ang hapag namin kaysa sa malaking bahay na ilang taon kong tinustusan.
Doon ko natutunan na hindi lahat ng sakripisyo ay pagmamahal.
Minsan, ang tunay na pagmamahal ay ang pagtigil sa isang lumang kaugalian bago ito maipasa sa susunod na bata.
At kung may isang bagay akong gustong maalala ni Nica paglaki niya, hindi iyon kung magkano ang kinita ko o ilang bill ang nabayaran ko.
Gusto kong maalala niyang sa bahay namin, hindi kailanman kailangang maging gutom ang isang bata para matawag na mabuting anak.
