Bahagi 3 — Ang Baong Buong Buhay Niyang Hindi Kinain
Bahagi 3 — Ang Baong Buong Buhay Niyang Hindi Kinain
Hindi sa Novaliches pumunta si Mama.
Hindi rin sa bahay ng mga dati niyang kaibigan.
Si Enzo ang nakaisip kung saan siya maaaring naroon.
“Ma, baka po nasa lumang simbahan.”
“Anong simbahan?”
“’Yong pinupuntahan namin minsan ni Lola pagkatapos ng school.”
Hindi ko alam na may pinupuntahan silang dalawa.
Nagmamadali kaming sumakay ng jeep patungong Project 6.
Halos alas-diyes na nang makita namin siya sa likod ng maliit na parish hall.
Nakaupo siya sa plastik na silya, may hawak na walis tingting.
May ilang matandang babae roong naghahanda ng mga upuan para sa prayer meeting.
Nang makita ako ni Mama, hindi siya tumayo.
Si Enzo ang unang tumakbo.
“Lola!”
Agad siyang niyakap ni Mama.
At doon ko nakita kung paano niya hinaplos ang likod ng anak ko na parang walang nangyari.
Parang hindi siya pinahiya kahapon.
Parang hindi ko siya tinawag na magnanakaw.
Lumapit ako.
“Ma.”
Hindi siya tumingin sa akin.
“Nakita ko ang log.”
Tumigil ang kamay niyang nakapatong sa buhok ni Enzo.
“At ‘yong lumang kuwaderno.”
Doon lang niya ako tiningnan.
Hindi ko napigilan ang luha ko.
“Bakit hindi mo sinabi?”
Mahina siyang ngumiti.
“Alin?”
“Lahat.”
Umupo ako sa bakanteng silya sa tapat niya.
Inilabas ko mula sa bag ang litrato ng lumang pahina na kinuha ko sa canteen.
CELINA RAMOS — 11 MEALS. SETTLED: LORNA RAMOS.
“Grade Four ako rito.”
“Oo.”
“Labing-isang meals.”
Hindi siya sumagot.
“May iba pa.”
“Oo.”
“Gaano karami?”
Tumingin siya sa bakuran.
“Hindi ko na binilang.”
Iyon ang sagot na tuluyang nagpabagsak sa akin.
Noong siyam na taong gulang ako, nawala si Papa sa buhay namin.
Hindi siya namatay.
Mas simple at mas masakit ang nangyari.
Umalis siya.
May ibang pamilya palang inuuwian.
Iniwan niya kami sa isang maliit na inuupahang kuwarto na may bubong na tumutulo at kabinet na hindi sumasara.
Ang malinaw sa alaala ko noon ay palagi kaming may kanin.
Minsan toyo lang.
Minsan itlog.
Minsan may ginisang gulay na inuuwi ni Mama sa maliit na lalagyan.
Akala ko noon, maswerte kami dahil lagi siyang may “extra” mula sa trabaho.
Hindi ko kailanman tinanong kung nakakain na ba siya.
Bata ako.
At bilang bata, kapag sinabi ng nanay mong busog siya, naniniwala ka.
“Ma,” sabi ko, “staff meal mo pala iyon?”
Tumango siya.
“May libreng isang plato kapag buong araw ang duty.”
“At ibinibigay mo sa akin?”
“Hindi lahat.”
“Mama.”
Napangiti siya.
“Minsan kalahati lang.”
Pero nakita ko sa mukha niya ang katotohanan.
“Naaalala mo ‘yong maliit na lunch box na kulay dilaw?” tanong niya.
Tumango ako.
Paborito ko iyon dahil may cartoon na halos nabura na sa takip.
“Kapag wala akong pambayad sa meal credit mo, inilalagay ko roon ang pagkain ko bago mag-lunch.”
“Paano ka?”
“Kumakain ako pagkauwi.”
“Ano?”
“Kung may natitira.”
Parang humigpit ang lalamunan ko.
“Bakit hindi mo sinabi sa akin?”
Doon siya natawa nang mahina.
“Anong gusto mong sabihin ko sa siyam na taong gulang? ‘Anak, huwag mong ubusin dahil wala nang pagkain si Mama?’”
Hindi ako nakasagot.
“Hirap na hirap ka nang pumasok noon,” patuloy niya. “Ayaw kong pati pagkain problemahin mo.”
Hinawakan niya ang kamay ni Enzo.
“Ang bata, dapat problema niya assignment, laro, at kung sino ang katabi niya sa field trip. Hindi kung may bigas pa bukas.”
Ipinikit ko ang mga mata ko.
Sa loob ng dalawampu’t limang taon, dala ko ang maling alaala.
Akala ko mahilig si Mama sa kape.
Akala ko kaya niyang maghapon sa isang pandesal.
Akala ko kapag sinasabi niyang, “Busog pa ako,” totoo iyon.
Ngayon ko lang naintindihan kung bakit sa tuwing may pritong itlog, yolk ang ibinibigay niya sa akin at puti ang kinakain niya.
Kung bakit kapag dalawang piraso ang isda, “ayaw niya raw ng buntot.”
Kung bakit kapag may tatlong lumpia, hindi raw siya gutom.
Hindi pala iyon panlasa.
Arithmetic pala iyon ng isang nanay na palaging inuuna kung ilan ang kailangang kumain bago niya bilangin ang sarili niya.
“Ma, sorry.”
Tumango siya.
“Alam ko.”
“Hindi, Ma.”
Lumuhod ako sa harap niya.
“Nagbintang ako sa’yo sa harap ng mga tao.”
Agad niyang hinawakan ang balikat ko.
“Tumayo ka.”
“Ako ang nagkamali.”
“Celina, tumayo ka. Hindi kailangan lumuhod.”
Pero ayaw kong tumayo.
“Sinabi kong nakakahiya ka.”
Doon siya natahimik.
Iyon pala ang sugat.
Hindi ang pagkawala ng trabaho.
Hindi ang incident form.
Iyon.
Nakakahiya.
“Masakit iyon, anak,” sabi niya.
Hindi siya sumigaw.
Mas mabigat dahil kalmado siya.
“Hindi dahil mahirap tayo.”
Pinunasan niya ang luha ko.
“Hindi rin dahil inakala mong kumuha ako ng pagkain.”
Huminga siya nang malalim.
“Masakit dahil parang gusto mong itago na galing ka sa babaeng minsang kailangang mamili kung kakain ba siya o kakain ang anak niya.”
Napayuko ako.
“Tama ka.”
“Pinaghirapan nating dalawa na makaalis sa ganoong buhay. Hindi ako nahihiya roon.”
“Ako ang nahiya.”
“Oo.”
Hindi niya pinalambot ang sagot.
At kailangan kong marinig iyon.
“Bakit hindi mo sinabi ngayon tungkol kay Enzo?”
Napatingin siya sa apo niya.
Si Enzo naman ay nakayuko.
“Ako po ang nagsabi kay Lola na huwag sabihin,” mahinang sabi niya.
“Ano?”
“Si Jomari po.”
Umupo siya sa tabi ni Mama.
“Isang araw po wala siyang pagkain. Sabi niya busog siya pero naririnig ko po ‘yong tiyan niya.”
Napakagat ako sa labi.
“Hinati ko po ‘yong baon ko. Tapos kinabukasan wala ulit siyang dala.”
“Bakit hindi mo sinabi sa akin?”
“Kasi lagi n’yo pong sinasabi na mahal na ang grocery.”
Parang may tumusok sa dibdib ko.
Hindi ko kailanman sinabi sa anak kong huwag humingi.
Pero araw-araw pala niyang naririnig ang pagbibilang ko.
“₱700 na lang hanggang Friday.”
“Sa susunod na sahod na natin bilhin.”
“Tubig muna, mahal ang juice.”
Akala ko pinoprotektahan ko siya sa problema.
Naririnig pala niya ang bawat numero.
“Nakita ko silang naghahati,” sabi ni Mama. “Kaya kinausap ko ang adviser. Hindi naman puwedeng basta magbigay ng pagkain sa bata nang walang pahintulot. Nang malinaw na ang sitwasyon, ako ang bumili ng discounted meal.”
“Galing sa sweldo mo.”
“May kinikita naman ako.”
“₱280 isang araw, Ma.”
“Kaya nga discounted.”
Napatawa siya.
Ako naman ay napaiyak ulit.
“’Yong staff meal mo?”
“Iyong iba para sa’yo.”
“Bakit ako?”
“Dahil nagsisinungaling ka.”
Napatingin ako sa kanya.
“Ano?”
“Tuwing gabi sinasabi mong kumain ka na sa trabaho.”
“Kumakain naman ako.”
“Tubig at kape?”
Hindi ako nakasagot.
Nahuli niya ako.
Sa loob ng dalawang buwan, ilang beses akong hindi nag-dinner kapag kailangan kong bumili ng project materials ni Enzo o magbayad ng internet.
Hindi ko iyon sinabi kay Mama.
Eksaktong parehong kasinungalingang sinabi niya sa akin noong bata ako.
Busog na ako.
Hindi pala natatapos sa isang henerasyon ang ganoong ugali.
Nagpapalit lang ng bibig.
Hinawakan ni Mama ang kamay ko.
“Kaya hindi kita sinumbatan.”
“Pero kailangan sana.”
“Hindi.”
“Ma—”
“Ang tulong na isusumbat, utang iyon. Ayokong utang ang tingin mo sa pagpapalaki ko sa’yo.”
Hindi ko na alam kung paano sasagutin iyon.
Makalipas ang ilang minuto, sinabi kong naghihintay si Aling Minda.
Cleared na raw si Mama.
May written correction na rin sa incident report.
Bumalik ang dalawang meal purchase sa cash reconciliation.
Humingi na ng tawad ang cashier.
“Gusto ka nilang bumalik,” sabi ko.
Umiling si Mama.
“Pag-iisipan ko.”
“Dahil sa ginawa ko?”
“Dahil gusto kong siguraduhin na hindi na mangyayari sa iba.”
Doon ko muling nakita ang matigas na bahagi ni Mama na madalas kong napagkakamalang pagiging makulit.
Hindi siya humihingi ng awa.
Humihingi siya ng maayos na sistema.
Kinabukasan, kaming tatlo ang bumalik sa paaralan.
Hindi ko hinayaang sa opisina lang gawin ang usapan.
Hiniling kong sa canteen kami mag-usap.
Doon ako nagkamali.
Doon din ako dapat umayos.
Naroon si Aling Minda.
Naroon ang dalawang guro.
Naroon ang cashier.
Pati ang guard na nakakita sa pagpirma ni Mama sa incident form.
Ako ang unang nagsalita.
“Ako po ang gustong humingi ng tawad.”
Agad akong pinigilan ni Mama.
“Celina—”
“Hindi, Ma. Hayaan mo ako.”
Humarap ako sa mga naroon.
“Kahapon, bago pa matapos ang review, pinagbintangan ko ang sarili kong ina na kumuha ng pagkain na hindi sa kanya.”
Tahimik silang lahat.
“Hindi po siya nagnakaw.”
Huminga ako.
“Binayaran niya ang extra meals. At ‘yong sariling staff meal niya, inuuwi niya dahil mas gusto niyang may makakain kami kaysa siya.”
Narinig kong humikbi ang cashier.
Hindi ko siya sinisi.
Mas mabilis ako kaysa sa kanya sa paghusga.
“At sinabi kong nakakahiya ang ginagawa niya.”
Napatingin ako kay Mama.
“Ako po ang dapat mahiya sa sinabi ko.”
Lumapit sa akin si Mama.
Akala ko yayakapin niya ako.
Sa halip, inabot niya ang ballpen sa mesa.
“Ano ‘yan?”
“Pirmahan mo.”
“Ano?”
Itinuro niya ang bagong acknowledgment sheet na ginawa ni Aling Minda.
May simpleng patakaran na silang nilagay: lahat ng staff meals na iuuwi ay lalagyan ng maliit na sticker. Ang discounted meals naman ay may stub bago lumabas ng kitchen.
Ayaw na ni Mama na may matandang helper, utility worker, o estudyanteng mapagbintangan dahil lang may dalang supot.
“Sistema muna bago drama,” sabi niya.
Natawa ang buong canteen.
Pati ako.
Iyon ang unang beses na ngumiti siya sa akin mula nang mangyari ang lahat.
Bumalik siya sa trabaho makalipas ang dalawang araw.
Pero may kondisyon.
Ayaw niyang gawing kuwento sa flag ceremony ang nangyari sa kanya.
Ayaw niyang purihin sa mikropono.
Ayaw niyang gawing “inspirational lola” sa Facebook page ng school.
“Hindi kabayanihan ang magutom,” sabi niya. “Mas gusto kong walang kailangang gumawa niyan.”
Sa tulong ng adviser at school administrator, gumawa sila ng maliit at tahimik na sistema para sa mga batang walang baon sa ilang araw.
Walang litrato.
Walang pangalan sa bulletin board.
Walang kailangang pumila sa harap ng klase para sabihing mahirap siya.
May maliit na fund jar sa faculty room at listahan na tanging adviser at canteen manager ang nakakakita.
Puwedeng maghulog ang gustong tumulong.
Kapag may batang kailangan ng meal, regular na lunch tray lang ang matatanggap niya.
Pareho ng iba.
Si Jomari ang isa sa mga unang nakinabang.
Pero hindi na kailangang hatiin ni Enzo ang sariling baon niya.
Noong unang araw na sabay silang kumain nang buo, nakita ko silang dalawa sa isang mesa.
May tig-isang kanin.
May tig-isang itlog.
May sabaw.
Walang nakakaalam kung sino ang nagbayad kanino.
Ganoon pala dapat.
Tulungan nang walang kahihiyan.
Hindi awa na kailangang ipakita.
Pagdating ng unang sahod ko pagkatapos ng insidente, dumaan ako sa canteen nang maaga.
May dala akong bagong lunch box.
Hindi mamahalin.
Asul lang.
Matibay.
Inilapag ko iyon sa harap ni Mama.
“Ano ‘to?”
“Baon mo.”
“May pagkain dito.”
“Alam ko.”
“Libre pagkain ko rito.”
“Alam ko rin.”
Binuksan niya.
May kanin, ginisang monggo, pritong isda, at isang nilagang itlog.
Napangiti siya.
“Parang sobra.”
“Hindi.”
Inilapit ko ang lunch box sa kanya.
“Ikaw muna ang kumain.”
Hindi siya agad nagsalita.
Dumating si Enzo at naglagay ng maliit na saging sa tabi ng itlog.
“Para po hindi mo ibigay lahat kay Mama.”
“Hoy,” sabi ko.
Natawa si Mama.
Pero pagkaraan ng ilang segundo, naging seryoso ulit ang mukha niya.
Hinawakan niya ang kamay ko.
“Celina.”
“Ma?”
“May isang bagay lang akong gustong maintindihan mo.”
Tumango ako.
“Hindi ako pinakanasaktan dahil akala mong nagnanakaw ako.”
Napayuko ako.
“Nasaktan ako dahil akala mong kailangan kong magnakaw para mapakain kayo.”
Napapikit ako.
“Sorry.”
“Alam ko.”
“Hindi ko mababawi.”
“Hindi.”
“Pero kaya kong ayusin.”
“Oo.”
Iyon ang pinakamalapit na nakuha kong kapatawaran.
At sapat iyon.
Hindi dahil nakalimutan niya.
Kundi dahil pinayagan niya akong gumawa ng mas mabuti pagkatapos kong magkamali.
Inuwi ko ang lumang litrato ng kitchen ledger at inilagay sa loob ng drawer ko.
Hindi ko iyon pina-frame.
Hindi ko ipinost.
Ayaw kong gawing dekorasyon ang gutom na pinagdaanan namin.
Pero minsan, kapag napapansin kong nagsisimula na naman akong magsinungaling ng “busog ako” para makatipid, binubuksan ko ang drawer.
Nakikita ko ang pangalan ko.
CELINA RAMOS — 11 MEALS.
At naaalala ko ang batang ako na walang ideya kung sino ang hindi kumain para makakain siya.
Ngayon, kapag kaunti ang pera, sinasabi namin ang totoo.
“Ganito lang ang budget natin ngayong linggo.”
Kapag kailangan ng tulong, humihingi kami.
Kapag may sobra, nagbibigay kami.
At kapag may isang plato na lamang sa mesa, hindi na kami nag-uunahan sa pagsasabing:
“Busog na ako.”
Hinahati namin.
Dahil iyon ang pinakamahalagang natutuhan ko sa isang lumang kitchen log.
Hindi nakakahiya ang kulang.
Hindi nakakahiya ang tumanggap.
At lalong hindi nakakahiya ang isang ina na nagtatrabaho buong araw at umuuwi na may supot ng pagkain para sa pamilya.
Ang nakakahiya ay iyong mabilis kang humusga sa taong hindi mo kailanman tinanong kung nakakain na ba siya.
Sa loob ng maraming taon, akala ko si Mama ang laging nag-uuwi ng tira.
Ngayon alam ko na ang totoo.
Sa bawat supot na dala niya pauwi, may isang bahagi pala ng sarili niyang hindi niya kinain—para makauwi kaming lahat na mas buo.
