Huling Saksi sa Gitna ng Ulan
Bahagi 2: Ang Huling Saksi sa Gitna ng Ulan
Natigilan si Tatay.
Sa unang pagkakataon sa buong buhay ko, nakita kong nanginig ang kamay niyang hawak ang kawayan. Hindi iyon dahil sa lamig ng ulan. Hindi rin dahil sa biglang pagdating ng mga sasakyan sa harap ng bahay.
Takot iyon.
Takot na matagal niyang itinago sa likod ng sigaw, alak, at pananakit.
Mahigpit ang kapit ni Tiyo Miguel sa kamay ko. Ramdam ko ang lamig ng kanyang palad, ang panginginig ng kanyang mga daliri, at ang mabilis na tibok ng pulso niya. Pero hindi siya umatras.
Ang lalaking bumaba mula sa unang sasakyan ay nakasuot ng itim na kapote. Sa likod niya, sunod-sunod na nagbukas ang mga pinto ng kotse. May mga lalaking nakauniporme. May babaeng may hawak na folder. May dalawang lalaking mukhang pulis, ngunit hindi sila mula sa aming baryo.
Tumama ang liwanag ng headlights sa mukha ni Tatay.
Lalong namuti ang kanyang pisngi.
“Sino kayo?” sigaw niya, pilit na pinatitigas ang boses. “Bakit kayo pumapasok sa bakuran ko?”
Hindi sumagot agad ang lalaking nasa unahan. Dahan-dahan siyang lumapit, habang bumubuhos ang ulan sa kanyang balikat.
“Matagal ka naming hinanap, Renato,” sabi niya.
Nanlaki ang mga mata ni Tatay.
Ang pangalan niyang binanggit ng lalaking iyon ay hindi tulad ng tawag ng mga kapitbahay. May bigat iyon. Parang matagal nang nakasulat sa isang kaso, sa isang ulat, sa isang lihim na hindi na dapat mabuksan.
“Hindi ko kayo kilala,” sabi ni Tatay.
Ngumiti nang malamig ang lalaki.
“Pero kilala ka namin.”
Lumabas si Lola Rosa mula sa loob ng bahay, nakabalabal ng lumang tuwalya sa balikat. Sumunod si Nanay Lorna, basang-basa ang mga kamay mula sa paghuhugas ng plato. Nang makita niya si Tiyo Miguel na nakatayo nang walang tali, napahawak siya sa dibdib.
“Miguel…” bulong niya.
May kakaibang sakit sa boses ni Nanay. Hindi iyon takot. Hindi rin pagkasuklam.
Parang matagal na pagdadalamhati na biglang nabuhay.
Tumingin sa kanya si Tiyo Miguel.
Sa isang sandali, nawala ang ulan, nawala ang mga sasakyan, nawala ang galit ni Tatay. Naging tahimik ang lahat sa pagitan nilang dalawa.
“Ate,” mahina niyang sabi.
Napaluha si Nanay.
Pero bago pa siya makahakbang palapit, biglang hinatak siya ni Tatay sa braso.
“Pumasok ka sa loob!”
Napangiwi si Nanay sa sakit, ngunit hindi siya sumunod. Sa unang pagkakataon, nakita kong hindi siya yumuko.
Tinanggal niya ang kamay ni Tatay sa braso niya.
Mahina lang ang ginawa niya, pero para sa akin, iyon ang pinakamatapang na bagay na nakita ko.
“Ayaw ko na,” sabi ni Nanay.
Napalingon si Tatay sa kanya.
“Ano’ng sabi mo?”
Tumulo ang luha sa pisngi ni Nanay, humalo sa ulan.
“Sabi ko, ayaw ko na. Ayaw ko nang manahimik.”
Parang may pumutok na kulog sa bakuran.
Si Lola Rosa ay napahawak sa rosaryong nakasabit sa leeg niya.
“Lorna,” matigas niyang sabi, “huwag kang makialam. Usaping lalaki ito.”
Dahan-dahang lumingon si Nanay sa kanya.
“Hindi, Inay. Usaping kasalanan ito.”
Nanlamig ang buong katawan ko.
Mula sa likod ng lalaking naka-kapote, lumapit ang babaeng may hawak na folder. Binuksan niya iyon at inilabas ang ilang lumang litrato na nakabalot sa plastik upang hindi mabasa.
“Labing-anim na taon na ang nakalipas,” sabi ng babae, “may lumubog na bangka sa baybayin malapit sa baryong ito. Ang opisyal na ulat noon, aksidente raw. Malakas ang alon, madilim ang gabi, at lasing ang sakay.”
Tumingin siya kay Tiyo Miguel.
“Pero may isang nakaligtas. Si Miguel. Sinubukan niyang magsumbong, pero kinabukasan, ikinulong siya ng sariling pamilya at ipinakalat na nabaliw siya.”
Humigpit ang kapit ko sa kamay ni Tiyo Miguel.
Ang dibdib ko ay parang pinipiga.
“Kasinungalingan!” sigaw ni Tatay. “Matagal nang wala sa sarili ang lalaking ’yan!”
Lumapit ang isang pulis at nagsalita:
“Kaya nga po kami narito. May bago kaming ebidensya.”
Nagtaas ng tingin si Tatay.
Mula sa isa pang sasakyan, may inilabas silang isang matandang lalaki. Nakayuko siya, nakabalot sa kumot, at nanginginig ang tuhod. Hindi ko siya kilala. Pero nang makita siya ni Lola Rosa, napaatras siya.
“Hindi…” bulong ni Lola. “Akala ko patay ka na.”
Napatingin ako kay Tiyo Miguel.
Nanlaki rin ang kanyang mga mata.
“Kuyang Tomas,” sabi niya.
Ang matandang lalaki ay umiyak agad nang marinig ang boses ni Tiyo Miguel.
“Miguel,” garalgal niyang sabi. “Patawarin mo ako. Duwag ako. Duwag ako noon.”
Lumuhod siya sa putik sa harap ni Tiyo Miguel.
Nagulat ang lahat.
“Siya ang kasama sa pantalan noong gabing iyon,” paliwanag ng babaeng may folder. “Isa siya sa mga trabahador na nagkarga ng mga kahon sa bangka. Matagal siyang nagtago sa ibang probinsya. Ngayon lang siya naglakas-loob magsalita.”
Napatingin si Tatay sa matanda na parang gusto niya itong lapain.
“Tomas,” banta niya, “mag-isip ka kung ano ang sasabihin mo.”
Ngunit hindi na tumingin sa kanya ang matanda.
“Hindi aksidente ang nangyari,” sabi ni Tomas, habang nanginginig ang boses. “May kargang bawal sa bangka. May pera sa ilalim ng sako ng bigas. Nalaman ni Miguel. Pinipilit niyang isumbong sa pulis.”
Huminto siya at huminga nang malalim.
“Si Renato ang nagtulak sa bangka palayo kahit alam niyang may butas na ang tagiliran. Sinira niya mismo ang tali. Nang lumubog ang bangka, pinigilan niya kaming tumulong.”
Nanlambot ang tuhod ko.
Ang ulan ay parang bumigat sa buong paligid.
Si Tiyo Miguel, na labing-anim na taon nilang tinawag na baliw, ay hindi pala baliw.
Siya pala ang nagsasabi ng totoo.
Tumingin ako kay Tatay.
Gusto kong hanapin sa mukha niya kahit kaunting pagsisisi. Kahit isang patak ng luha. Kahit isang maliit na senyales na nagsisisi siya sa lahat ng ginawa niya kay Tiyo Miguel, kay Nanay, at sa akin.
Pero ang nakita ko lang ay galit.
Galit dahil nahuli siya.
Hindi dahil may sinaktan siya.
Bigla siyang sumugod kay Tomas.
“SINUNGALING!”
Mabilis na humarang ang mga pulis. Nagkagulo sa bakuran. Sumigaw si Lola. Napayakap si Nanay sa akin. Hinawakan ako ni Tiyo Miguel at inilayo.
Pero sa gitna ng gulo, nakawala si Tatay.
Hindi siya tumakbo papunta kay Tomas.
Tumakbo siya papunta sa akin.
Hindi ko alam kung bakit.
Marahil dahil ako ang nagputol ng lubid.
Marahil dahil ako ang dahilan kung bakit nakatayo roon si Tiyo Miguel nang malaya.
Marahil dahil sa isip niya, ako ang pinakamadaling saktan.
Itinaas niya ang kawayan.
“Lahat ito dahil sa’yo!”
Hindi ako nakagalaw.
Pero bago tumama ang kawayan sa akin, yumakap sa akin si Tiyo Miguel at sinalo ang palo sa kanyang likod.
Narinig ko ang tunog.
Isang mabigat na tunog na parang nabali ang hangin.
Napatili si Nanay.
“Tiyo!” sigaw ko.
Napaatras si Tiyo Miguel, pero hindi niya ako binitawan.
Tumingin siya kay Tatay. Sa pagkakataong iyon, wala nang takot sa kanyang mukha.
“Hindi mo na siya masasaktan,” sabi niya.
Dumating ang mga pulis at pinigilan si Tatay. Kahit nagpupumiglas siya, hindi na siya nakawala. Nahulog sa putik ang kawayan. Ang lalaking kinatatakutan ng buong bahay ay biglang naging maliit sa ilalim ng ulan.
Habang kinakabitan siya ng posas, sumigaw siya kay Nanay:
“Lorna! Sabihin mong nagsisinungaling sila!”
Tahimik si Nanay.
Pagkatapos, lumapit siya kay Tatay.
Akala ko sasampalin niya ito.
Pero hindi.
Tinanggal lang niya ang lumang singsing sa daliri niya at inilagay iyon sa basang lupa sa harap ni Tatay.
“Tapos na ako,” sabi niya.
Hindi malakas ang boses niya.
Pero narinig iyon ng lahat.
Doon unang bumigay si Tatay. Hindi siya umiyak, pero ang mukha niya ay gumuho. Parang ngayon lang niya naunawaang wala na siyang hawak.
Nang dalhin siya ng mga pulis papunta sa sasakyan, hindi na tumingin si Nanay.
Si Lola Rosa naman ay nakaupo sa hagdan, hawak ang rosaryo, nanginginig at paulit-ulit na sinasabing:
“Hindi ko alam… hindi ko alam…”
Pero alam kong alam niya.
Marahil hindi lahat.
Pero sapat para manahimik sa loob ng maraming taon.
Lumapit sa amin ang lalaking naka-kapote. Tumingin siya kay Tiyo Miguel nang may paggalang.
“Ginoong Miguel, ligtas na kayo ngayon. Kailangan namin kayong dalhin sa ospital, pagkatapos ay kukunin ang pormal ninyong salaysay.”
Tumingin si Tiyo Miguel sa akin.
Sa dilim, ulan, at ilaw ng sasakyan, ngumiti siya nang pagod.
“Hindi ako aalis nang wala si Nilo at ang nanay niya.”
Nagulat ako.
“Tiyo…”
Hinaplos niya ang buhok ko.
“Noon, ikaw ang nagligtas sa akin,” sabi niya. “Ngayon, ako naman.”
Nang gabing iyon, hindi na kami natulog sa lumang bahay.
Sumakay kami sa isang sasakyan kasama si Nanay. Sa bintana, nakita kong unti-unting lumiit ang bahay na yero ang bubong, ang puno ng niyog, ang kulungan ng manok, at ang bakurang nagkulong sa maraming lihim.
Humilig si Nanay sa upuan at tahimik na umiyak.
Hinawakan ko ang pulseras na kabibe sa aking pulso.
Si Tiyo Miguel ay nakaupo sa tabi ko. Pagod na pagod siya, sugatan, basang-basa, pero malaya.
Sa unang pagkakataon sa buhay ko, naramdaman kong ang daan palabas ng baryo ay hindi nakakatakot.
Parang simula ito ng paghinga.