Anim na Taong Itinago ni Mama ang Scholarship Ko—Pati ang Mensaheng Naglayo sa Akin at sa Lalaking Mahal Ko
PARTE 1
“Kung hindi ka lang nag-aksaya ng panahon sa kakaguhit, baka may maipagmamalaki na ako sa mga kamag-anak natin.”
Iyan ang sinabi ni Mama nang malaman niyang nakita ako ni Rafael Cruz na nagtitinda ng inihaw na kamote sa labas ng opisina niya.
Kanina, ni hindi ko nga alam na doon siya nagtatrabaho. Nakasubsob ako sa pagbalot ng kamote nang may humintong lalaki sa harap ng kariton.
“Magkano?”
“Limang piso po.”
Itinuro ko ang QR code na nakadikit sa gilid. Nang iabot ko ang supot, nakita ko ang kamay niyang pamilyar sa akin kahit anim na taon na ang lumipas.
Si Rafael.
Noong labing-anim kami, minsan kong tinanong kung puwede ba kaming magligawan. Seryoso niya akong tiningnan bago sumagot.
“Makakaistorbo ’yan sa pagpasok ko sa UP Diliman.”
Sa halip na mahiya, ngumiti ako. “E di papasa rin ako roon.”
Ilang taon kaming magkaklase. Siya ang laging nangunguna; ako ang batang mas gustong magdisenyo ng damit sa likod ng kuwaderno kaysa makinig sa algebra. Pero mula nang magkalapit kami, nagsimula akong mag-aral nang mabuti. Tuwing hindi ko maintindihan ang aralin, matiyaga niya akong tinuturuan pagkatapos ng klase.
Noong huling taon namin sa senior high, sinabi niyang may ipagtatapat siya sa akin pagkatapos ng graduation.
Hindi ako nakarating sa usapan naming iyon.
Ngayon, nakatayo siya sa harap ko, maayos ang polo at may ID ng isang malaking kompanya sa Ortigas. Ako naman, amoy usok at kamote, pinipigilan ang buhok kong liparin ng hangin.
Tinitigan niya ako sandali. Pakiramdam ko, nakilala niya ako.
“Bayad na,” sabi niya.
Tumango lang ako. Umalis siya kasama ang mga katrabahong naghihintay sa kaniya.
“Sir Raf, ang laki ng kamoteng nakuha mo!” biro ng isa. “May espesyal na presyo ba kapag pogi?”
Nagtawanan sila. Hindi lumingon si Rafael.
Pinili ko talaga ang pinakamalaking kamote para sa kaniya. Sa sobrang kaba, saka ko lang naalala na limang piso ang sinabi kong presyo kahit mas mahal iyon. Nang mawala sila sa paningin, saka ako nakahinga.
Pag-uwi ko sa inuupahan naming maliit na bahay sa Mandaluyong, nakahiga si Mama, nakataas ang binting nabalian niya noong nakaraang linggo. Siya ang karaniwang nagtitinda; pansamantala ko lang siyang pinapalitan.
Napansin niya agad na marami pa akong paninda.
“Umuwi ka para lang magmukmok? Hindi tayo mabubuhay sa mga drawing mo, Lia.”
Nilampasan ko ang panunumbat at inilapag ang kinita ko sa mesa.
“May kausap akong biyenan ng pinsan mo,” dagdag niya. “May kakilala silang binata. Bukas, magkita kayo sa café. Dalawampu’t apat ka na. Hanggang kailan kita hihintaying matauhan?”
“Ayaw kong makipag-blind date.”
“Tingnan mo si Vanessa. Bata pa nang mag-asawa, may sarili nang boutique. Ikaw, panay sketch at utang.”
Sinubukan kong ipaliwanag na gumagawa ako ng mga disenyo para sa ilang maliit na online shop. Hindi pa malaki ang bayad, pero unti-unti akong nagkakaroon ng mga kliyente.
Hindi siya nakinig. Pinagpapalo niya ang kamay sa gilid ng kaniyang cast habang sinasabing wala akong pakialam sa kalagayan niya. Sa huli, pumayag ako para tumigil siya.
Kinabukasan, maaga akong dumating sa café. May nakita akong babaeng nakaupo sa may bintana, kumakaway sa akin.
Si Vanessa, ang pinsan kong may boutique.
Bago ako makalapit, bumukas ang pinto sa likuran ko. Pumasok si Rafael, at diretsong lumapit sa mesa niya.
Hinawakan ni Vanessa ang braso niya at ngumiti sa akin.
“Lia, mabuti at nandito ka na. Kailangan nating pag-usapan kung ano ang nangyari sa mga disenyo mo.”
PARTE 2
Hindi ako agad nakapagsalita.
Kahapon, ipinagpalit ko sa katahimikan ang pagkakataong magpakilalang muli kay Rafael. Ngayon, nasa iisang mesa kami, at ang unang binanggit ng pinsan ko ay ang mga disenyong matagal ko nang ipinahiram sa kaniya.
“Akala ko makikipagkita ako sa nireto ni Mama,” sabi ko.
“Alam ko.” Inalis ni Vanessa ang kamay niya sa braso ni Rafael. “Ganoon din ang sinabi niya sa akin. Hindi ko rin alam na ikaw ang papupuntahin niya.”
Tumingin ako kay Rafael. Siya rin ay mukhang hindi natutuwa.
“Pinakiusapan akong pumunta,” sabi niya. “May usapan daw tungkol sa isang proyekto ng kompanya namin.”
Kumuha si Vanessa ng folder mula sa bag niya. Nasa loob ang mga litrato ng damit mula sa bago niyang koleksiyon: mga blusang may natatanging tiklop sa manggas at mga paldang may tahi sa gilid na ako mismo ang nagplano.
“Nakilala mo?” tanong niya.
“Siyempre. Mga sketch ko ’yan.”
Pinagmasdan niya ang mukha ko bago muling nagsalita. “Iyan ang problema. May nagpadala sa akin ng mensaheng ibebenta raw niya sa mga blog ang kuwento na ninakaw ko ang mga disenyo mo.”
Hindi ko alam kung alin ang mas nakakagalit: ang banta o ang para bang mas mahalaga sa kaniya ang reputasyon ng boutique kaysa sa ginawa niya sa akin.
“Sinabi mong babayaran mo ako kapag nailabas na ang koleksiyon,” paalala ko. “Ni isang piso, wala pa akong natanggap.”
“May ibinayad ako.”
“Kanino?”
Hindi siya sumagot agad. Doon ko nakita ang takot sa mga mata niya.
“Auntie Mila,” mahinang sabi niya. “Kay Mama mo.”
Umiling ako. “Hindi puwede.”
Naglabas siya ng kopya ng bank transfer, may petsang tatlong buwan na ang nakalipas. Sa tabi nito ay isang kasulatang pirmado raw ni Mama: tinanggap niya ang bayad kapalit ng pahintulot na gamitin ang mga disenyo ko.
Pinirmahan iyon sa pangalan ko.
Nanginginig ang mga daliri ko habang hawak ang papel.
“Sinabi ni Auntie na alam mo,” paliwanag ni Vanessa. “At dahil ikaw ang nag-alaga sa kaniya, siya raw ang bahala sa bayad. Kung nagsinungaling siya, hindi ko dapat basta pinaniwalaan.”
“Alam mong sa akin galing ang mga sketch,” sabi ko. “Bakit sa kaniya ka nagtanong?”
Hindi nakasagot si Vanessa.
Hinila ni Rafael ang upuan, ngunit hindi siya umupo. “Kailangan ninyong pag-usapan ito nang malinaw. Lia, may mga orihinal ka bang kopya?”
“Nasa laptop ko. Pati mga petsa kung kailan ko ipinadala kay Vanessa.”
Tumango siya. “Itago mo ang lahat.”
Iyon ang unang beses na narinig ko siyang banggitin ang pangalan ko pagkaraan ng anim na taon. Napatingin ako sa kaniya.
“Nakilala mo ako kahapon?” tanong ko.
“Pagkasabi mo pa lang ng ‘limang piso.’”
“Bakit hindi ka nagsalita?”
“Hindi mo ako matingnan. Inisip kong may dahilan ka.”
Parang lalo akong nahiya. Hindi pala niya ako nakalimutan. Ako ang nagtago.
Iniwan ko silang dalawa sa café at umuwi dala ang kasulatan. Gustong-gusto kong tanungin si Mama, pero pagdating ko, may hawak siyang lumang kahon ng mga papel. Agad niya itong isinara nang makita ako.
Inilapag ko ang kopya sa kama niya. “Pinirmahan mo ang pangalan ko?”
Namutla siya. “Si Vanessa ang nagbigay niyan sa iyo?”
“Tinanggap mo rin ang bayad.”
“Ginamit ko sa upa, gamot at mga utang natin. Hindi naman tumatanggap ng sahod ang pagguhit mo.”
“Puwede mo akong tinanong.”
“Kung tinanong kita, papayag ka ba?”
“Hindi. Dahil ako ang gumawa ng mga iyon.”
Hindi sumagot si Mama. Binuksan ko ang laptop at ipinakita ang mga file ko, pati ang mga mensahe namin ni Vanessa. Matagal akong naghintay sa bayad na ipinangako niya. Tuwing nagtatanong ako, sinasabi niyang mahina pa ang benta. Habang naghihintay ako, nakasabit na pala sa boutique niya ang mga damit ko.
“Bakit mo ginawa ’to?” tanong ko.
Inabot ni Mama ang mga papel sa kahon, ngunit pinigilan ko ang kamay niya. May nakita akong sobre na may pangalan ko. Kupas na ang papel, pero nababasa ko pa ang pangalan ng isang paaralan sa Maynila na may kursong fashion design.
Alam na alam ko ang sobreng iyon. Anim na taon ko itong hinintay matapos akong mag-apply para sa isang scholarship.
“Dumating pala?” bulong ko.
Napapikit si Mama.
Noong graduation namin, biglang dinala si Papa sa ospital. Hindi ako nakarating sa usapan namin ni Rafael. Ilang linggo siyang ginamot bago siya pumanaw. Pagkatapos, sinabi ni Mama na walang sumagot sa aplikasyon ko. Dahil kapos kami sa pera, hindi na ako nagtanong.
Binuksan ko ang sobre. May liham sa loob na nagsasabing natanggap ako sa scholarship, kasama ang petsa kung kailan ko kailangang kumpirmahin ang puwesto.
Lumipas ang petsang iyon habang ako ay nagtitinda kasama ni Mama.
“Bakit mo itinago?” tanong ko.
“Kung umalis ka noon,” sabi niya, “sino ang maiiwan sa akin?”
Bago ako makasagot, may tumawag sa telepono niya. Pangalan ni Vanessa ang lumabas sa screen. Sinagot ni Mama sa harap ko at narinig kong sabihin ng pinsan ko, “Auntie, may nakita pa akong ibang papel. Mas mabuting sabihin mo na kay Lia bago niya malaman sa iba.”
Tumingin sa akin si Mama, hawak pa rin ang telepono. Doon ko naunawaang may isa pa siyang itinago.
PARTE 3
“Anong ibang papel?” tanong ko.
Ibinalik ni Mama ang telepono sa kama na parang napaso siya. Hindi niya matingnan ang sobreng hawak ko.
Si Vanessa ang sumagot. Nasa kabilang linya pa pala siya.
“Lia, may dala akong lumang kuwaderno mo. Nakuha ko sa bahay ninyo noong tumulong akong magligpit ng gamit ni Uncle pagkatapos ng libing. May papel sa pagitan ng mga pahina. Hindi ko napansin hanggang kanina.”
“Kuwaderno?”
“Yung asul. Puro drawing ng graduation gown ang takip.”
Naaalala ko iyon. Doon ako gumuhit ng mga damit sa pagitan ng review notes na ibinibigay ni Rafael. Pagkatapos mamatay si Papa, nawala ang kuwaderno kasabay ng iba pang gamit na iniligpit ni Mama.
“Ano’ng papel?” tanong ko.
Saglit na natahimik si Vanessa. “Liham ni Rafael.”
Napaupo ako sa sahig.
Noong araw ng graduation, nag-usap kaming magkita sa lumang waiting shed sa labas ng paaralan. Sinabi ni Rafael na may ipagtatapat siya. Nang dalhin si Papa sa ospital, nagpadala ako ng mensahe sa kaniya. Hindi ko alam kung natanggap niya. Hindi ko na rin siya hinarap pagkatapos. Sa loob ng maraming taon, iniisip kong baka nakalimutan na niya ang sinabi niyang lihim.
Inabot ni Mama ang kamay ko. “Lia, makinig ka muna.”
“Alam mo ring may liham siya?”
“Ako ang tumanggap,” sagot niya.
Pinilit kong pakalmahin ang sarili ko. “Bakit?”
“Kakamatay lang ng papa mo. Gusto mong umalis para mag-aral sa Maynila. Tapos may binatang pupunta rito at sasabihing isama ka niya sa mga plano niya. Natakot ako.”
“Hindi mo man lang sinabi sa akin na dumating siya.”
“Dumating siya nang dalawang beses. Sinabi kong ayaw mo siyang makita.”
Ibinaba ko ang mukha ko sa mga palad ko. Naalala ko kung paano ko hinintay ang sagot sa mga mensahe ko noong panahong iyon. Luma ang telepono ko, madalas walang load, at kalaunan ay nasira. Inisip kong iyon na ang wakas ng lahat sa amin. Hindi pala kami parehong tumalikod. May taong nagsalita para sa akin nang hindi ko alam.
“Akala ko ginagawa ko ang tama,” sabi ni Mama.
“Para kanino?”
Hindi siya nakasagot.
Nang gabing iyon, dinala ni Vanessa ang kuwaderno. Dumating din si Rafael, ngunit nanatili siya sa labas ng bahay hanggang yayain ko siyang pumasok. Halatang hindi siya komportable sa nangyayari. Hindi ko rin alam kung ano ang sasabihin sa kaniya.
Nakasingit sa pagitan ng dalawang pahina ang isang sobre. May pangalan ko sa sulat-kamay ni Rafael. Sa loob, maikli lang ang liham.
Sinabi niyang papunta siya sa UP Diliman at umaasa siyang makakapag-aral din ako roon o sa paaralang pinili ko. Nais niyang sabihin sa akin nang harapan na gusto niya ako. Hihintayin niya akong matapos ang araw na iyon; kung hindi ako makakarating, puwede raw akong tumawag kapag handa na ako.
May nakasulat na numero sa dulo. Marahil matagal na niya itong napalitan.
“Hinintay mo ako?” tanong ko.
“Oo,” sagot ni Rafael. “Hanggang gabi. Nalaman ko kinabukasan ang tungkol sa papa mo.”
“Bakit hindi mo na ako kinausap?”
“Sinubukan ko. Sinabi ng mama mo na kailangan ninyo ng panahon. Pagbalik ko, sinabi niyang ayaw mo na akong makita. Naniwala ako.”
“Hindi iyon totoo.”
“Alam ko na ngayon.”
Walang yumakap, walang biglang pangakong babawiin ang anim na taon. Umupo lang kami sa magkabilang dulo ng maliit na mesa. Napakalapit niya, pero kailangan ko munang intindihin ang lahat ng nawala.
Si Vanessa ang unang bumasag sa katahimikan. “Lia, kailangan din kitang hingan ng tawad. Dapat sa iyo ako nakipagkasundo tungkol sa mga disenyo. Nakita kong ikaw ang gumawa. Pinili kong tanggapin ang sinabi ni Auntie dahil madali iyon para sa akin.”
Binalikan ko ang kasulatang may pirma ko. “Hindi sapat ang sorry.”
“Alam ko. Ihahanda ko ang tamang kontrata at ibibigay ang bayad na dapat sa iyo mula sa unang benta. Kung ayaw mo nang gamitin ko ang iba pang disenyo, ititigil ko.”
Hindi ako agad sumagot. Hiniling kong ipadala muna niya ang tala ng mga naibenta, ang halagang natanggap niya at ang lahat ng materyales na ginamit niya mula sa mga file ko. Pumayag siya. Sinabi ko ring kailangan kong suriin ang anumang kasulatan bago ako pipirma. Sa unang pagkakataon, hindi ako nahiyang sabihin nang malinaw ang gusto ko para sa sarili kong trabaho.
Pag-alis ni Vanessa, kinausap ko si Mama nang kami lang dalawa.
“Alam kong nahirapan ka noong namatay si Papa,” sabi ko. “Nahirapan din ako. Kung sinabi mong kailangan mo ako, baka pumili akong manatili muna. Pero hindi mo ako binigyan ng pagkakataong pumili.”
Umiiyak na siya, ngunit hindi na ako pumayag na doon matapos ang usapan.
“Anim na taon akong naniwalang hindi ako natanggap. Tuwing naiinggit ako sa mga kaibigan kong nakapagtapos, sinasabi ko sa sarili kong hindi ako sapat. Ikaw lang pala ang nagbukas ng liham.”
“Patawarin mo ako, anak.”
“Hindi ko pa kaya.”
Tumango siya. Mas masakit yata sa kaniya ang tahimik kong sagot kaysa kung sinigawan ko siya.
Kinabukasan, ipinakita ko sa kaniya ang plano ko. Maghahanap kami ng tutulong habang nagpapagaling ang binti niya. Itutuloy ko ang pagtitinda sa umaga sa mga araw na kailangan, pero sa hapon ay magtatrabaho ako sa sarili kong mga disenyo. May maliit na online shop na nag-alok sa akin ng regular na trabaho; dati ko itong tinanggihan dahil kailangan kong bantayan ang kariton buong araw. Tinawagan ko sila ulit, at bukas pa ang alok.
Hindi na maibabalik ang scholarship. Maaari pa rin akong mag-aral, pero kailangan kong mag-ipon at maghanap ng ibang paraan. Masakit tanggapin iyon. Gayunman, sa unang pagkakataon matapos ang mahabang panahon, may mga hakbang akong ako mismo ang nagpasya.
Makalipas ang dalawang linggo, inayos ni Vanessa ang bayad at mga dokumento. Hindi kami biglang naging malapit dahil doon. May mga tanong pa akong kailangang sagutin niya, at may tiwalang kailangan niyang kitain. Pero nailagay sa pangalan ko ang mga disenyo, at natanggap ko ang perang dapat noon pa ibinigay sa akin.
Isang umaga, habang nag-aayos ako ng paninda, huminto si Rafael sa harap ng kariton.
“Magkano?” tanong niya.
“Depende kung gaano kalaki.”
Pinili niya ang pinakamalaki. Tiningnan niya muna ang nakasulat na presyo bago nagbayad.
“Baka mapagalitan ka na naman ng mga katrabaho mo,” sabi ko.
“Alam na nilang ikaw ang gumagawa ng pinakamagandang inihaw na kamote rito.”
Napangiti ako. “Sa rami ng maaari mong sabihin tungkol sa akin, iyon ang napili mo?”
“Hindi pa kasi tayo tapos magkuwentuhan.”
Naglakad kami pagkatapos kong maubos ang paninda. Ikinuwento niya ang buhay niya sa UP, ang una niyang trabaho, at kung paanong minsan siyang bumalik sa dati naming paaralan at hinanap ako sa lumang silid namin. Ikinuwento ko naman ang mga taon sa bahay at palengke, ang mga gabing gumuguhit ako kahit pagod na, at ang takot kong ipakita sa iba ang gawa ko.
Hindi niya sinabing dapat ko siyang hinintay. Hindi ko rin hiniling na ayusin niya ang buhay ko. Nang tanungin niya kung maaari niya akong yayain sa isang totoong date, sinabi kong oo—sa susunod na linggo, pagkatapos kong maipasa ang unang koleksiyon ko sa bagong kliyente.
Bago kami naghiwalay, tinanong niya kung gusto ko pa ring makapasok sa UP.
“Gusto ko pa ring mag-aral,” sagot ko. “Hindi ko pa alam kung saan at kailan. Pero ngayon, ako na ang magpapasya.”
Nilingon ko ang karitong naghihintay sa tabi ng daan. Doon kami muling nagkita, at doon din ako nagsimulang maghanapbuhay nang tuluyan. Matagal ko itong ikinahiya sa harap niya. Ngayon, alam kong wala akong dapat ikahiya sa trabahong tumulong sa amin mabuhay.
Ang masakit ay ang mga taong nagpasya para sa akin habang sinasabi nilang iyon ang makabubuti sa akin. Hindi ko na mababawi ang mga taong nawala. Pero ang mga susunod na taon, sisikapin kong sa akin na talaga.
