Limang Taon Kong Ipinagluksa Ang Kaibigang Nagkunwaring Patay Para Itago Ang Relasyon Ng Asawa Ko At Bunsong Kapatid Kong Buntis
PARTE 1
“Patay na ang kaibigan mo, Andrea. Ano pa ba ang gusto mong kabayaran para patawarin ang asawa mo?”
Iyon ang sinabi ni Mama habang nakaluhod sa harap ko si Miguel, suot ang polo niyang ginamit sa misa para kay Camille.
Tatlong araw bago iyon, nahuli kong may ibang babae ang asawa ko.
May mahabang buhok sa kaniyang amerikana. May resibo ng isang resort sa Batangas. At sa telepono niya, may mensaheng nagsasabing, “Miss na kita. Kailan ulit tayo?”
Nang hingin ko ang pangalan, si Camille ang umamin.
Ang matalik kong kaibigan mula kolehiyo. Ang babaeng humawak sa kamay ko noong mawalan ako ng unang dinadala. Ang taong pinagkatiwalaan kong bantayan ang asawa ko habang nagpapagaling ako.
“Isang pagkakamali lang,” sabi niya.
Pero hindi isang pagkakamali ang paulit-ulit na pagsisinungaling.
Sinabi kong aalis ako. Ipapakita ko sa mga taong tinawag akong masuwerte ang totoong mukha ni Miguel. Ayoko nang magkunwaring maayos ang kasal namin para lamang walang pag-usapan ang mga kapitbahay.
Kinabukasan, nawawala na si Camille.
Iniwan daw niya ang bag niya malapit sa ilog. May sulat para sa akin.
“Andrea, ako ang may kasalanan. Huwag mong sisihin si Miguel. Mahal ka niya. Sana manatili kayong magkasama.”
Walang natagpuang katawan. Iyon ang sinabi sa akin nina Mama at Papa. Pinaniwala nila akong wala nang pag-asang makabalik siya.
Sa maliit na misa, larawan lang niya ang nasa tabi ng mga kandila.
Hindi ko naisip magtanong. Hindi ko naisip humingi ng anumang papeles.
Ang narinig ko lamang ay ang bulong ni Mama: “May namatay na dahil sa galit mo.”
Naging mabuting asawa si Miguel pagkatapos.
Sinusundo niya ako sa opisina. Ipinagluluto ako kapag pagod. Sinamahan akong magpatingin kapag hindi ako makatulog.
Kapag umiiyak ako sa madaling-araw, niyayakap niya ako.
“Tama na, mahal. Hindi mo kasalanan.”
Pero kapag sinasabi kong gusto ko pa ring makipaghiwalay, ipinapaalala niya ang huling habilin ni Camille.
Kaya nanatili ako.
Limang taon kong dinala ang bigat ng isang kamatayang akala ko ay itinulak ko.
Tuwing Undas, nagsisimba ako at nagtutulos ng kandila para sa kaniya. Dahil walang puntod, sa simbahan ko inilalagay ang mga bulaklak.
Noong umagang iyon, pauwi mula sa misa sa Antipolo, nakita ko ang isang babaeng bumibili ng pandesal.
Pareho ang lakad. Pareho ang pag-ipit ng buhok sa likod ng tainga. May maliit na peklat sa kaliwang pulso.
Camille.
Nanginig ang mga tuhod ko.
Baka kulang lang ako sa tulog, sabi ko sa sarili. Baka isa na naman itong mukha na ipinipilit buuin ng konsensiya ko.
Pero sumunod ako.
Pumasok siya sa isang bahay sa tahimik na subdivision. Bahagyang bukas ang gate. Sa bakuran, nakatayo si Miguel.
Dapat nasa pagpupulong siya sa Makati.
“Kung hindi ka nagpanggap na patay,” sabi niya, “matagal nang nalaman ni Andrea ang tungkol kay Bea.”
Huminto ang paghinga ko.
Lumapit ang isang babae at yumakap kay Camille.
Ang bunso kong kapatid.
“Mas ate pa talaga kita kaysa kay Ate Andrea,” sabi ni Bea.
Tumawa si Camille. Hinaplos ni Miguel ang likod ni Bea, saka hinagkan ang noo niya.
“Lagi namang nagsisimba si Ate para sa iyo,” sabi ni Bea. “Hindi ba parang sobra na?”
Nagkibit-balikat si Camille.
“Kung hindi siya nagwala noon, hindi natin kailangang gawin ito. Limang taon na siyang umiiyak. Ano ba naman ang isa pa?”
Kumapit ako sa gate para hindi matumba.
Sa loob ng bakuran, nagpatuloy ang tawanan.
At saka hinawakan ni Miguel ang bahagyang umbok na tiyan ng kapatid ko.
Akala ko, ang pinakamalaking kasinungalingan ay ang pagbabalik ng isang patay.
Hindi ko pa alam na sa bahay na iyon, may dalawang taong mas matagal ko pang minahal na naghihintay para ipagtanggol ang lahat ng ito.
PARTE 2
“Ate?”
Si Bea ang unang nakakita sa akin.
Nawala ang ngiti niya. Mabilis niyang binitiwan ang braso ni Camille.
Lumapit ako nang hindi namamalayan. Nakatingin ako sa kaibigang limang taon kong ipinagluksa.
Buhay siya. Maayos ang buhok. Namumula ang mga pisngi. May hawak pang supot ng mainit na pandesal.
Samantalang ako, ilang gabi nang nagising na hinihingal, iniisip kung anong salita ko ang dapat binawi upang hindi siya mawala.
“Andrea, makinig ka muna,” sabi ni Miguel.
Hinawakan niya ang braso ko.
Umatras ako.
“Huwag mo akong hawakan.”
Pumuwesto siya sa harap ni Bea. Si Camille naman ay tumabi sa kapatid ko, parang ako ang panganib na kailangang pigilan.
“Bakit?” tanong ko.
Wala ni isa ang sumagot.
“Bakit ninyo hinayaang isipin kong may namatay dahil sa akin?”
“Andrea, hindi mo naiintindihan,” sabi ni Camille. “Hindi naman talaga kami ni Miguel. Kailangan lang may umako para hindi madamay si Bea.”
Para bang dapat akong matuwa na ibang babae pala ang niloko niya kasama ng asawa ko.
“Kaibigan kita,” sabi ko.
Napayuko siya.
“Kaibigan mo rin si Bea.”
“Kapatid ko siya!”
Lumapit si Bea, umiiyak.
“Ate, ako na lang ang sisihin mo. Huwag sila. Kung gusto mo, sampalin mo ako.”
Inabot niya ang kamay ko at hinila patungo sa mukha niya.
Binawi ko iyon.
Natisod siya sa gilid ng paso. Agad siyang inalalayan nina Miguel at Camille.
May kamay na humawak sa balikat ko mula sa likod.
“Andrea, tama na!”
Si Papa.
Kasunod niya si Mama, may dalang lalagyan ng sinigang, na para bang karaniwang tanghalian lamang ang dinatnan ko.
Hindi sila nagulat nang makita si Camille.
Doon ko naunawaan.
Walang multong bumalik. Ako lang ang hindi kasali sa katotohanan.
“Alam ninyo?”
Ibinaba ni Mama ang pagkain sa mesa.
“Pag-usapan natin nang mahinahon.”
“Limang taon, Ma.”
“Hindi ka naman pinabayaan ni Miguel.”
Napatingin ako kay Papa. Siya ang nagturo sa akin noong bata pa ako na huwag magsinungaling, kahit nakakatakot ang kapalit.
Pero hindi niya ako matingnan.
“Bata pa si Bea noon,” sabi niya.
“Dalawampu’t apat na siya noon. At asawa ko ang kasama niya.”
“Pareho namin kayong anak,” sagot ni Mama.
“Pero isa lang ang pinili ninyong protektahan.”
Biglang sumakit ang puson ko.
Noong una, inakala kong dahil lamang sa takot. Pero lumakas ang sakit hanggang kailangan kong yumuko.
Kumapit ako sa manggas ni Miguel.
“Dalhin mo ako sa ospital.”
Lumapit siya, biglang namutla.
At saka nagsalita si Bea.
“Masakit din ang tiyan ko.”
Lahat sila ay lumingon.
“Buntis siya, Andrea,” sabi ni Miguel habang dahan-dahang inaalis ang mga daliri ko sa manggas niya. “Hindi puwedeng mapahamak ang bata.”
Hindi niya ako tinanong kung gaano kasakit ang akin.
Binuhat niya si Bea. Sumunod si Camille. Kinuha ni Papa ang susi ng sasakyan. Si Mama, bago lumabas, sinabihan akong maupo muna.
“Nasa kabilang kanto lang ang klinika. Babalikan ka namin.”
Narinig kong umandar ang kotse.
Sinubukan kong tumayo.
Pagkatapos, wala na.
Nagising ako sa isang silid na amoy alkohol at malinis na kumot.
Katabi ko si Miguel.
Ngumiti siya nang iminulat ko ang mga mata.
“Buntis ka, mahal. Pitong linggo na. Magkakaanak na ulit tayo.”
Inilagay ko ang kamay sa tiyan ko.
Matagal naming hinintay ang araw na iyon. Pagkatapos ng unang pagkawala, ilang taon akong nagdasal na magkaroon kami ulit ng anak.
Ngayon, hindi ko maihiwalay ang saya sa takot.
“Sino ang nagdala sa akin?”
“Ang kapitbahay. Nakita ka raw niya sa bakuran.”
Isang taong hindi ko kilala ang humingi ng tulong.
Ang pamilya ko, umalis.
“Kailan kayo nagsimula ni Bea?”
Umupo si Miguel.
“Noong may nakuha akong malaking proyekto. Nakainom ako. Nandoon si Bea. Hindi ko sinadya.”
“At ang sumunod na limang taon?”
Tahimik siya.
“Limang taon ka bang lasing?”
“Andrea, natakot akong mawala ka.”
“Pero hindi ka natakot na mawala ang tiwala ko.”
Hinawakan niya ang kumot.
“Nakita mo naman kung paano kita inalagaan. Totoo iyon.”
Tumingin ako sa kaniya.
“Totoo ring alam mong buhay si Camille habang niyayakap mo akong umiiyak.”
Bumukas ang pinto. Dumating ang nars para tingnan ang suwero ko. Sinabi niyang kailangan kong magpahinga at sundin ang payo ng doktor.
Hinintay kong makaalis siya.
“Gusto kong makipaghiwalay.”
Biglang tumayo si Miguel.
“Huwag. Ngayon pa na may anak na tayo?”
“Ngayon ko lalong kailangang umalis.”
“Aayusin ko ito.”
“Paano? Tatapusin mo ba ang relasyon ninyo?”
Hindi siya sumagot.
Tumunog ang telepono niya. Pangalan ni Camille ang lumitaw.
Narinig ko ang boses nito kahit nakapatay ang loudspeaker.
“Hinahanap ka ni Bea. Umiiyak siya. Pumunta ka muna rito.”
Tumingin si Miguel sa akin, saka sa pinto.
“Sandali lang, mahal.”
Hindi ko na siya pinigilan.
Kinuha ko ang telepono ko at hinanap ang pangalan ni Atty. Lourdes Santos, ang kakilala kong minsang tumulong sa isang kasamahan sa opisina.
Nagpadala ako ng mensahe.
“Kailangan kong umalis sa asawa ko. Ayokong bumalik sa bahay ng mga magulang ko. Maaari ba tayong mag-usap?”
Tumawag siya agad.
Hindi niya ako tinanong kung sigurado akong gusto kong sirain ang pamilya.
Ang una niyang tanong: “Ligtas ka ba ngayon?”
Doon ako umiyak.
Hindi dahil mahina ako.
Dahil sa wakas, may nagtanong tungkol sa akin.
Sinabi niyang may makakausap siyang mapagkakatiwalaang kaibigan tungkol sa pansamantalang matutuluyan ko. Dadaan siya kinabukasan para pag-usapan ang mga dokumentong kailangan kong ihanda.
Pagkababa ko, may bagong mensahe mula kay Mama.
“Paglabas mo, sa bahay ni Bea ka muna. May tagas daw sa condo ninyo. Huwag mong pahirapan si Miguel.”
May kasunod na larawan.
Sa hapag ng bahay na nakita ko, nakaupo silang lahat.
Kasama ang dalawang batang hindi ko kilala.
Ang mas matanda ay nakasandal kay Miguel. Ang mas maliit ay nakaupo sa kandungan ni Papa.
Sa likod nila, nakasabit ang isang larawang pampamilya.
Pinalaki ko ang kuha hanggang lumabo ang mga mukha.
Nandoon si Bea, nakaalalay sa isang sanggol. Nasa tabi niya si Miguel. Nakangiti sina Mama at Papa, parehong nakasuot ng damit na naalala kong ginamit nila sa isang Linggong sinabi nilang may pupuntahan silang binyag.
Hindi nila sinabi kung kaninong anak.
Pinindot ang pangalan ni Mama.
Bago niya batiin ako, isang bata ang sumigaw: “Papa, kailan ka uuwi?”
PARTE 3
“Kanino ang mga bata, Ma?”
Tumahimik ang kabilang linya.
Narinig ko ang pagsara ng pinto, saka ang mahinang buntong-hininga ni Mama.
“Andrea, huwag muna nating pag-usapan.”
“Kanino?”
“Kay Bea.”
“At ang ama?”
Hindi na kailangan ng sagot. Pero hinintay ko pa rin, dahil gusto kong kahit minsan ay marinig ang katotohanan mula sa kaniya.
“Kay Miguel.”
Apat na taon ang panganay. Dalawa ang bunso.
May ikatlong dinadala ang kapatid ko.
Samantalang ako, limang taon kong itinatanong kung bakit hindi matuloy ang mga lakad naming mag-asawa kapag Pasko, bakit laging may biglaang trabaho kapag kaarawan ni Mama, bakit may mga Linggong hindi siya matawagan.
May ibang pamilya siya.
At ang pamilya ko ang tumulong magtago nito.
“Hindi namin masabi,” bulong ni Mama. “Alam naming masasaktan ka.”
“Hindi ninyo iniwasang masaktan ako. Iniwasan ninyo lang na malaman ko kung sino ang nananakit.”
Ibinaba ko ang telepono.
Kinabukasan, dumating si Atty. Lourdes. Nakinig siya habang ikinukuwento ko ang lahat, mula sa sulat ni Camille hanggang sa larawang ipinadala ni Mama.
Hindi siya nangako ng mabilis na solusyon.
Ipinaliwanag niyang kailangan naming pag-aralan ang kalagayan ng kasal, mga ari-arian, at mga dokumento. May mga prosesong hindi matatapos sa isang pirma lamang.
“Pero ang paglayo para maging ligtas ka,” sabi niya, “maaari nating simulan ngayon.”
Ipinasa ko ang mga mensaheng nasa telepono ko. Inilista ko ang mga petsang naaalala ko. Humingi ako ng kopya ng sarili kong mga rekord sa ospital.
Sa unang pagkakataon, ang ginagawa ko ay hindi pagmamakaawa.
Paghahanda iyon.
Nang araw ng paglabas ko, nakaparada si Miguel sa harap ng ospital.
Nasa harap si Bea. Nasa likod si Camille.
Binuksan ni Bea ang bintana.
“Ate, doon ka muna sa amin. Wala ka raw mapuntahan.”
“May pupuntahan ako.”
“Hotel? Mag-isa? Buntis ka.”
“May kasama akong mapagkakatiwalaan.”
Bumaba si Camille.
“Huwag ka nang magmatigas. Hindi puwedeng puro galit ang pairalin mo.”
Inabot niya ang bag ko.
Inilayo ko iyon.
Limang taon akong natutong umatras kapag may nagsasabing ako ang mahirap kausapin. Ngayon, nanatili akong nakatayo.
“Sinabi kong hindi ako sasama.”
“Andrea,” sabi ni Miguel, “nag-aalala lang kami.”
“Nasaan ang pag-aalala ninyo noong iniwan ninyo ako sa bakuran?”
Napatingin si Bea sa mga taong dumaraan.
“Ate, huwag naman dito.”
Dumating ang sasakyang ipinadala ni Lourdes. Bumaba ang kaibigan niyang si Tessa at lumapit sa akin.
“Ako na sa bag mo.”
Wala siyang hinila. Wala siyang iniutos. Hinintay niyang iabot ko iyon.
Bago ako sumakay, sinabi ni Bea, “Sa bahay nina Mama ka sana, pero ayaw nila. Baka raw may magtanong ang mga kapitbahay.”
Napangiti ako, pero walang saya.
“Kaya sa bahay ng kabit ako dapat itago?”
Hindi siya sumagot.
Umalis ako.
Sa maliit na apartment ni Tessa sa Marikina, may sariwang kumot, tubig, at pagkaing hindi ko kailangang hilingin.
Hindi niya ako pinilit magkuwento.
“Magpahinga ka muna,” sabi niya.
Nang gabing iyon, nakatulog ako nang hindi hinihintay ang tunog ng susi ni Miguel.
Kinabukasan, hiningi kong magkita kami sa opisina ni Lourdes. Kasama sina Mama, Papa, Bea, at Camille. Ayokong may mangyaring pag-uusap na muli nilang babaguhin pagkatapos.
Dumating si Miguel na may dalang bulaklak.
Hindi ko tinanggap.
Unang nagsalita si Papa.
“Pamilya pa rin tayo. Sana dito na lang matapos.”
“Kaya tayo narito,” sagot ko. “Para matapos ang pagsisinungaling.”
Inilapag ko ang sulat ni Camille.
“Paano ninyo ginawa?”
Tumingin si Camille kay Miguel. Nang hindi ito sumagot, napilitan siyang magsalita.
Walang katawan. Walang libing. Walang dokumentong ipinakita sa akin.
Nagpunta siya sa isang kamag-anak sa probinsiya. Pinalitan ang numero. Pinakiusapan ang ilang kakilala na huwag akong kontakin tungkol sa kaniya.
Ang kuwento tungkol sa ilog ay sinabi lamang nila sa akin at sa mga kamag-anak na malayo. Ang misa ay misa para sa nawawala, pero kinausap nila ako na para bang tiyak na patay na siya.
Hindi sila nakalikha ng isang totoong kamatayan.
Nakalikha sila ng paniniwalang hindi ko kinuwestiyon dahil nagtiwala ako.
“Nangako kang gagawin mong kahiya-hiya si Miguel,” sabi ni Camille. “Natakot kami sa mangyayari kay Bea.”
“Kaya ako ang pinahiya ninyo sa sarili kong isip.”
Nagsimulang umiyak si Mama.
“Ayaw naming masira ang buhay ng kapatid mo.”
“At ang akin?”
Walang sumagot.
“Alam mong gabi-gabi akong umiiyak, Ma. Tinawagan kita noong akala ko hindi ko na kayang mabuhay nang may ganoong konsensiya. Sinabi mong magdasal ako. Alam mong buhay siya.”
Tinakpan niya ang mukha niya.
Si Papa ang nag-abot ng tubig. Tulad ng dati, may taong agad umaalalay kapag iba ang umiiyak.
Pero hindi na ako naghintay ng ganoong pag-aalaga mula sa kanila.
“Ano ngayon ang gusto mo?” tanong ni Miguel.
“Kumpletong impormasyon tungkol sa pera natin. Sarili kong mga gamit. At lahat ng susunod na pag-uusap natin, idadaan natin kay Lourdes.”
“Paano ang anak natin?”
“Aalagaan ko siya. Hindi ko siya gagawing dahilan para manatili sa isang bahay na puro panlilinlang.”
Lumapit si Bea sa mesa.
“May mga anak din kami. Ayokong mawalan sila ng ama.”
“Hindi ko hinihinging pabayaan niya sila.”
“Pero kapag umalis ka, ako ang sisisihin ng lahat.”
“Hindi ako ang gumawa ng mga desisyon mo.”
Napaupo siya.
Walang sigawan. Walang sampalan.
Mas mabigat pala ang katotohanan kapag wala nang palabas na magtatakip dito.
Inamin ni Miguel na may bahagi ng kinikita niyang inilalagay sa bahay ni Bea. Isa-isa naming itinala ang mga kailangang suriin. Hindi ko tinanggap ang malabong pangakong ibabalik niya ang lahat. Hiniling kong ilagay sa sulat ang anumang mapagkakasunduan.
Bago kami umalis, sinabi ni Camille, “Sana mapatawad mo ako balang araw.”
Tiningnan ko ang sulat niyang limang taon kong itinago.
“Hindi ko kailangang magpatawad ngayon para makapagsimulang mabuhay.”
Iniwan ko ang kopya sa mesa. Nasa akin ang orihinal.
Sa mga sumunod na linggo, may mga kamag-anak na tumawag. May nagsabing isipin ko ang bata. May nagsabing tahimik na lang akong makipag-ayos.
Iisa ang sagot ko.
“Iyon mismo ang ginagawa ko. Iniisip ko ang batang ayokong lumaking naniniwalang kailangang tiisin ang lahat para masabing may pamilya.”
Isang hapon, naghihintay si Papa sa labas ng opisina ko. Wala siyang kasamang kahit sino.
“Hindi ko alam kung paano ka haharapin,” sabi niya.
“Simulan mo sa hindi paghingi na bumalik ako.”
Tumango siya. Matagal bago siya muling nagsalita.
“Nang una kaming nagsinungaling, sinabi kong pansamantala lang. Hanggang matahimik ka. Pagkatapos, may unang apo na. Sumunod ang isa pa. Sa bawat taon, lalo naming ipinagpaliban.”
“Habang ako, lalo kong sinisisi ang sarili ko.”
“Oo.”
Iyon ang unang pagkakataong hindi niya dinugtungan ng paliwanag ang pag-amin.
“Patawad,” sabi niya. “Hindi sapat. Alam ko.”
Hindi ko muna siya niyakap. Hindi rin ako lumayo.
Sinabi kong kailangan ko ng panahon.
Pagkaraan, nalaman kong hindi na nakatira si Camille sa bahay ni Bea. Sina Bea at Miguel naman ay nagtatalo tungkol sa perang dati nilang ginagamit nang walang tanong.
Hindi ako natuwa.
Walang saya sa pagkawasak ng mga taong minsan kong minahal.
Pero hindi ko rin sila sinagip mula sa bunga ng ginawa nila.
Hindi ko na kailangang maubos para lamang manatiling buo ang kanilang kasinungalingan at mapanatili ang katahimikan nila.
Nagpapatuloy ang mga kailangang ayusin sa kasal namin. Hindi naging mabilis. Hindi rin naging mura ang pagbangon, kahit emosyon lamang ang pag-usapan.
Pero bumalik ako sa trabaho nang handa na ako. Naghanap ako ng maliit na tirahan. Nagpatingin ako nang regular. Humingi ako ng tulong kapag mabigat ang gabi.
Hindi ako biglang gumaling dahil lamang umalis ako.
May mga araw na nami-miss ko pa rin ang Miguel na inakala kong kilala ko.
May mga araw na hinahanap ko ang dating Mama, ang dating Papa, ang dating Camille.
Pero ang pangungulila ay hindi utos na bumalik.
Nang manganak ako, nasa tabi ko si Tessa. Dumating si Miguel sa itinakdang oras ng pagbisita. Pinayagan ko siyang makita ang sanggol, pero malinaw ang mga hangganan namin.
Hindi kasalanan ng anak ko ang ginawa ng ama niya.
Hindi rin obligasyon ng anak ko na pagdugtungin ang sinira naming matatanda.
Nagpadala si Mama ng mensahe: “Puwede ba naming makita ang apo namin?”
Matagal kong tiningnan iyon.
Sumagot ako: “Darating tayo roon kapag handa na ako. Hindi ninyo kailangang sumang-ayon sa sakit ko, pero kailangan ninyo itong kilalanin.”
Sa sumunod na Undas, dumaan ulit ako sa simbahan.
Wala akong dalang bulaklak para kay Camille.
Nagtulos ako ng kandila at tahimik na nagdasal para sa sarili ko at sa anak kong mahimbing na natutulog sa dibdib ko.
Limang taon kong ipinagluksa ang isang taong buhay.
Ngayon, pinagluluksa ko ang pamilyang akala kong mayroon ako.
Pero sa unang pagkakataon, hindi na ako humihingi ng tawad dahil ako ang nasaktan.
