Bahagi 4: Ang Tunay na Bayad sa Kataksilan at ang Pagkakataong Muling Magsimula
Ang Tunay na Bayad sa Kataksilan at ang Pagkakataong Muling Magsimula
Hindi ako nakatulog nang gabing matanggap ko ang mga mensahe ni Mylene.
Tinawagan ko siya nang dalawang beses.
Hindi niya sinagot.
Nagpadala ako ng isang mensahe.
Mylene, kung may nagbabanta sa iyo, lumapit ka sa pulisya. Huwag mong harapin nang mag-isa ang sinumang nananakot sa iyo. Siguraduhin mong ligtas ka.
Kinabukasan, nalaman kong nakarating siya sa tanggapan ni Atty. Julieta.
Kasama niya ang kanyang nakatatandang kapatid.
Doon niya ibinigay ang mga dokumentong hawak niya at ang salaysay tungkol sa kanyang nalalaman.
Hindi ko hiningi ang mga kopya.
Hindi ko kailangang gawin iyon.
May sariling kaso ang mga manggagawa. May sarili rin silang abogado.
Ang tungkulin ko ay patunayan ang aking karapatan sa bayad at ipagtanggol ang aking pangalan laban sa mga kasinungalingang ibinabato sa akin.
Ngunit kahit magkahiwalay ang mga usapin, iisa ang taong nasa gitna ng lahat.
Si Danica Ledesma.
***
Sa mga sumunod na linggo, unti-unting lumitaw ang totoong dahilan kung bakit napakaraming manggagawa ang pinapirma sa mga kasulatan.
May mga tala ng sahod na hindi tumutugma sa aktuwal na halagang natanggap.
May mga manggagawang sinabing nagbitiw na sa trabaho kahit patuloy silang pumapasok sa pagawaan.
May mga dokumentong nagpapakitang natanggap na raw nila ang lahat ng bayad, kahit sila mismo ang nagsasabing walang perang naibigay.
Ang pinakamabigat ay ang kasulatan para kay Mang Rodel Nolasco.
Ama ni Lara.
Namatay siya noong Marso.
Ngunit may dokumentong nagsasabing personal siyang humarap sa tanggapan noong Hulyo upang kilalaning wala nang pagkakautang sa kanya ang kompanya.
May pirma.
May petsa.
May dalawang diumano’y saksi.
Hindi makapagsalita si Lara nang unang ipakita iyon sa kanya.
“Ang tatay ko po,” sabi niya sa sariling abogado, “kahit noong mahina na ang katawan, hindi tumigil sa pananahi. Lagi niyang sinasabi na kapag nabayaran na sila, ipambabayad niya ang natitira naming utang sa ospital.”
Huminga siya nang malalim.
“Ngayon, ginagamit pa nila ang pangalan niya para sabihing bayad na siya?”
Ipinasa ni Julieta ang mga kaukulang ebidensiya sa kinauukulang tanggapan at nagsagawa ng mga hakbang para sa paghahabol ng sahod at benepisyo.
Samantala, si Mylene ay nagbigay ng salaysay tungkol sa mga utos na personal niyang natanggap.
Ayon sa kanya, may mga dokumentong ipinaghanda siya ng bagong pahina habang ginagamit ang mga lumang pahinang may pirma.
Hindi niya raw lubos na naunawaan noong una kung para saan iyon.
Nang makita niyang ginagamit na ang mga papel laban sa akin at sa mga manggagawa, saka niya napagtanto ang bigat ng kanyang naging papel.
Hindi siya agad pinaniwalaan.
May mga tanong tungkol sa kanyang sariling pananagutan.
Kaya kinailangan din niyang magbigay ng malinaw na paliwanag at suportahan ang kanyang sinasabi sa pamamagitan ng mga rekord na maaari talagang suriin.
Walang nakaligtas sa masusing pagtatanong dahil lamang nagsabing nagsisisi siya.
At ganoon dapat.
Dahil ang katotohanan ay hindi pinatutunayan ng luha lamang.
***
Samantala, nahaharap pa rin ako sa reklamo ni Danica.
Masakit isipin na ang propesyong pinaghirapan kong makamit ay inilagay niya sa panganib para lamang makatakas sa bayad.
May mga gabing halos hindi na ako makatulog.
Nag-aalala ako sa ina ko.
Sa maliit kong tanggapan.
Sa dalawang empleyadong umaasa sa suweldo mula sa amin.
Minsan, tinanong ako ni Paolo habang inaayos namin ang mga dokumento.
“Attorney, kung mag-alok po siya ng kalahating milyon, tatanggapin ninyo na ba para matapos lang ang lahat?”
Matagal akong natahimik.
“Paolo, hindi lang halaga ang problema.”
“Opo.”
“Kung papayag akong sabihing totoo ang pekeng kasunduan, para ko na ring inamin na puwedeng baguhin ng isang mayamang tao ang napag-usapan dahil kaya niyang magbayad sa mga taong magsisinungaling.”
Tumango siya.
“At kapag ginawa ko iyon, paano ako muling haharap sa korte para sabihin sa ibang tao na dapat nilang ipaglaban ang kanilang karapatan?”
Hindi na siya nagsalita.
Ngunit kinabukasan, mas maaga siyang dumating sa opisina.
May dala siyang kape at dalawang pandesal.
“Attorney,” sabi niya, “hindi po ako aalis kahit mahirap ang laban natin.”
Napangiti ako.
Sa panahong halos lahat ay may presyo, may mga taong nananatili dahil naniniwala sila sa tama.
***
Dumating ang mahalagang pagdinig.
Iniharap ang mga tunay na dokumentong may kaugnayan sa bayad ko.
Kasama ang orihinal na kasunduan, mga mensahe ni Danica, at mga tala ng serbisyong ibinigay namin.
Sinuri rin ang pinagtatalunang kasulatan.
May paliwanag mula sa notaryong itinurong nagpatunay nito.
May paghahambing sa lumang dokumentong pinagkunan umano ng pirma ko.
At may mga impormasyong nakatulong upang maipakita kung bakit hindi mapagkakatiwalaan ang bagong kasunduan.
Hindi iyon isang eksenang katulad sa pelikula.
Walang biglang tumayong saksi na sumigaw ng katotohanan.
Walang hukom na agad nagpasya matapos ang isang dramatikong pananalita.
May mga dokumentong kailangang patunayan.
May mga pagtutol.
May mga karagdagang paliwanag.
At may mahabang paghihintay.
Ngunit sa huli, kinilala ng korte ang bisa ng orihinal naming kasunduan para sa bayad sa serbisyo ko.
Hindi tinanggap bilang sapat na patunay ang diumano’y kasunduang nagpapababa sa aking bayad sa ₱350.
Kinilala rin ang aking karapatan sa naaangkop na bayad mula sa perang makokolekta sa ilalim ng hatol, ayon sa wastong pamamaraan.
Pagkarinig ko ng pasiya, hindi ako napasigaw.
Napaupo lamang ako.
Parang may malaking batong unti-unting naalis sa aking dibdib.
Hindi pa tapos ang lahat.
Ngunit sa unang pagkakataon mula noong gabing pinahiya ako sa hotel, alam kong hindi na basta mabubura ang dalawang taon kong trabaho.
Paglabas namin ng korte, naghihintay si Danica.
Hindi na siya nakapulang bestida.
Simpleng itim na damit ang suot niya.
Wala na ring kasamang grupo ng mga negosyanteng tumatawa.
“Nika,” tawag niya.
Huminto ako.
“Masaya ka na?”
“Masaya akong kinilala ang kasunduan.”
“Sinira mo ang pagkakaibigan natin.”
Napatingin ako sa kanya.
“Danica, noong inilagay mo sa sobre ang ₱350 at ipinatawa mo ako sa lahat ng bisita, alam mo na ang ginagawa mo.”
Nangingilid ang kanyang luha.
“Alam mo ba kung gaano kalaking problema ang idinulot nito sa kompanya ko?”
“Alam mo rin ba kung gaano karaming tao ang naghihintay ng sahod?”
Bigla siyang tumahimik.
“Hindi ako ang abogado nila,” dagdag ko. “At hindi ko hawak ang kaso nila. Pero hindi rin nila kailangang magpasalamat sa iyo para ibigay mo ang perang pinaghirapan nila.”
Umalis ako nang hindi na lumilingon.
***
Hindi pa rin natatapos ang paghahabol sa malaking halaga mula sa kompanyang natalo sa pangunahing kaso.
May mga pagtutol pa sa pagbabayad.
May mga usapin tungkol sa kasulatang naglilipat diumano ng karapatang maningil sa kompanya ng kapatid ni Danica.
At may lumalaking suliranin sa pananalapi ang Ledesma Garments.
Ang dating naggagarbong negosyante ay nagsimula nang mawalan ng tiwala ng ilang kasosyo.
May mga tagapagtustos ng tela na matagal ding hindi nababayaran.
May mga pautang na dapat nang bayaran.
May mga makinang nakasangla bilang garantiya sa utang.
Hindi pala nalulugi si Danica dahil lamang sa isang kasong hindi agad nabayaran.
Matagal na niyang pinagtatakpan ang mga problemang pinansiyal ng kompanya.
At sa halip na sabihin iyon sa mga taong umaasa sa kanya, ipinagpatuloy niya ang mamahaling pamumuhay.
Sa kalaunan, nagbukas ang pagkakataong makipagkasundo ang mga panig sa pangunahing kaso.
Ayaw na rin ng kabilang kompanya na gumastos pa sa matagal na pagtatalo.
Matapos ang mga pag-uusap sa pamamagitan ng kani-kanilang mga abogado, napagkasunduan ang pagbabayad ng ₱18.4 milyon bilang pinal na pag-aayos sa usaping iyon.
Ngunit hindi basta ibinigay ang pera kay Danica.
Kinailangang linawin ang mga karapatan at paghahabol sa inaasahang bayad, kabilang ang isyu ng paglilipat nito sa kompanya ng kanyang kapatid.
Sa huli, pumayag ang mga kaugnay na panig sa isang pormal na kasunduang nagkansela sa pinagtatalunang paglilipat at nagtakda ng pangangasiwa sa pagbabayad.
Naging bahagi rin ng pag-aayos ang mga hiwalay na kasunduan tungkol sa mga sahod at mga pagkakautang ng kompanya, na isinagawa sa tamang proseso at sa pahintulot ng mga taong may karapatan sa mga iyon.
Hindi iyon nangyari sa isang araw.
Ilang buwan din ang lumipas.
Ngunit naging malinaw ang magiging kapalaran ng pera.
Ang ₱1.3 milyon na dapat sa akin ay binayaran ayon sa kinilalang kasunduan.
May nakalaang ₱5.6 milyon para sa mga naipagkasunduang paghahabol ng mga manggagawa, kabilang ang mga kaukulang bayad at benepisyo.
May mga halagang inilaan din para sa mga tagapagtustos at mga obligasyong kailangang ayusin ng kompanya.
Ang natitira ay hindi naging personal na gantimpala ni Danica.
Naging bahagi iyon ng mga pormal na pananagutang pinansiyal ng negosyo.
Hindi iyon mahiwagang pagkapanalo.
Hindi rin iyon basta pag-agaw sa pera ng isang tao.
Iyon ang resulta ng mga kasunduan, desisyon, at pananagutang kinailangang harapin ng bawat panig.
***
Nang matanggap ko ang kabayaran sa aking serbisyo, matagal kong tinitigan ang tala ng pagpasok ng pera sa bangko.
Isang milyon at tatlong daang libong piso.
Walang dagdag na gantimpala.
Walang lihim na bayad.
Walang perang kinuha mula sa sahod ng mga manggagawa.
Ang halagang iyon lamang ang nakasaad sa aming pinirmahang kasunduan.
Tinawagan ko ang aking ina.
“Ma, bayad na po.”
Tahimik siya sandali.
Pagkatapos, narinig kong suminghot siya.
“Salamat sa Diyos, anak.”
“Ma, hindi lang po pera ang nakuha ko.”
“Ano pa?”
“Naipaglaban ko po ang pangalan natin.”
Umiyak siya.
At sa pagkakataong iyon, hinayaan ko ring tumulo ang luha ko.
Naalala ko ang aking ama.
Ang mga araw na umuuwi siya mula sa pamamasada na pagod at halos wala nang laman ang bulsa.
Ang mga pagkakataong siya mismo ang naglalakad pauwi para maitabi ang pamasahe at maibili ako ng mga aklat.
Kung buhay lamang siya, marahil sasabihin niyang huwag nang gawing malaking bagay ang pagkapanalo.
Marahil tatawa lang siya at yayayain akong kumain ng pansit.
Kaya kinabukasan, dinala ko ang aking ina sa maliit na kainan na paborito ng tatay ko.
Umorder kami ng pansit canton, lumpiang shanghai, at malamig na kalamansi.
Walang mamahaling alak.
Walang kamera.
Walang entabladong may naglalakihang ilaw.
Pero sa unang pagkakataon matapos ang napakahabang panahon, payapa akong kumain.
***
Samantala, patuloy ang hiwalay na mga reklamong may kinalaman sa mga huwad na dokumento.
Sa tulong ng mga saksi, mga tunay na rekord, at pagsusuri sa mga dokumentong pinagtatalunan, nakapagsampa ng mga kaukulang reklamo laban sa mga pinaniniwalaang may pananagutan.
Hindi lahat ng akusasyon ay agad napatunayan.
Kinailangang dumaan ang mga ito sa imbestigasyon at paglilitis.
Nakatanggap din si Danica ng pagkakataong ipagtanggol ang kanyang sarili.
Ngunit sa paglipas ng panahon, nagkaroon ng malinaw na resulta ang mga kasong may sapat na ebidensiya.
Napatunayan sa paglilitis ang kanyang pananagutan sa ilang pekeng kasulatang ginamit upang makapinsala sa ibang tao.
Nagkaroon ng hatol at mga kaparusahang itinakda ng korte.
Naging pinal ang pasiya matapos ang mga naaangkop na proseso.
Hindi siya nakaligtas dahil lamang may pera siya.
Hindi rin siya pinarusahan dahil lamang galit ako.
Pinarusahan siya dahil sa mga gawaing napatunayan sa ilalim ng batas.
Ang reklamo naman laban sa aking pagiging abogado ay hindi nagtagumpay.
Matapos suriin ang mga ebidensiya at ang aking tugon, walang nakitang sapat na batayan upang parusahan ako sa mga paratang ni Danica.
Ang dokumentong ipinangtakot niya sa akin ay hindi naging katapusan ng aking propesyon.
Sa halip, naging paalala iyon kung bakit mahalagang may maayos na rekord ng bawat kasunduan at bawat kilos.
***
Isang umaga, may kumatok sa aking opisina.
Si Lara.
Hindi na siya ang dalagang nanginginig sa may hagdan ng hotel.
Maayos na ang kanyang buhok. May maliit siyang bag at hawak na supot ng pagkain.
“Attorney Nika, may dala po akong ensaymada.”
Napangiti ako.
“Bakit may pasalubong?”
“Gusto ko lang pong magpasalamat.”
Pinaupo ko siya.
Sinabi niyang natanggap na ng pamilya nila ang mga halagang napagkasunduan para sa mga hindi nabayarang sahod at kaukulang benepisyo ng kanyang ama.
Naipambayad na raw nila ang natitirang utang sa ospital.
Nakabili rin sila ng mga gamot para sa kanyang ina.
At ang pinakamasaya sa lahat, muli na siyang nakapag-enrol sa kolehiyo.
“Hindi ko po akalaing mangyayari iyon,” sabi niya.
“Karapatan ninyo iyon, Lara. Pinaghirapan ng tatay mo ang sahod niya.”
Tumango siya.
Pagkatapos, may inilabas siyang maliit na larawan.
Si Mang Rodel, nakaupo sa harap ng lumang makinang panahi.
“Nakita ko po ito sa mga gamit niya. Gusto ko lang ipakita sa inyo.”
Kinuha ko ang larawan at tinitigan.
May payat na lalaking nakangiti.
Nakasuot ng kupas na asul na polo.
Sa likuran niya, may mga nakasampay na unipormeng hindi pa natatapos.
“Napakasipag ng tatay mo,” sabi ko.
“Opo. Kahit may sakit na siya, pinilit niyang tapusin ang mga order dahil sabi niya, kapag nabayaran ang kompanya, baka wala nang mangutang sa amin.”
Napatungo ako.
“Attorney,” dagdag niya, “hindi niya naabutan ang pera. Pero kahit paano, alam naming hindi nawala ang pinaghirapan niya.”
Hindi ko napigilan ang pagluha.
May mga taong kayang magbayad ng milyon para sa isang gabi ng kasiyahan.
At may mga taong ilang buwang naghihintay ng sahod upang makabili lamang ng gamot.
Doon ko mas naunawaan kung bakit hindi sapat na bayaran lamang ako ni Danica.
Kailangan ding magkaroon ng pagkakataong makabangon ang mga taong naiwan niya.
***
Hindi na muling nakabalik sa dating kalagayan ang Ledesma Garments.
Ang mga kaso, pagkakautang, at pagkawala ng tiwala ng mga manggagawa at kasosyo ay nagdulot ng mabigat na epekto sa negosyo.
Naibenta ang ilang kagamitan upang matugunan ang mga obligasyon.
Ang dati nitong malaking pagawaan ay kalaunang isinara.
Ang babaeng dati’y ipinagmamalaki ang kanyang mga mamahaling damit ay nawalan ng kontrol sa negosyong ginamit niyang panakot sa napakaraming tao.
Ngunit ang pagsasara ng pagawaan ay hindi nangangahulugang kailangang matapos din ang kabuhayan ng lahat ng dating nagtatrabaho roon.
May ilang manggagawang nakahanap ng trabaho sa ibang kompanya.
May mga bumalik sa paggawa ng damit sa sariling bahay.
At may grupo nina Aling Nena na nagpasiyang magsimula ng maliit na samahan ng mga mananahi.
Labing-anim silang unang nagsama-sama.
Hindi sila agad nagkaroon ng malaking pagawaan.
Nagsimula sila sa ilang lumang makinang inayos, maliit na inuupahang lugar sa Bulacan, at mga order mula sa mga tindahang dati nang kumukuha sa kanila ng tahi.
Tinawag nila itong Tahi ng Pag-asa.
Nang malaman ko ang plano, nag-alok akong tumulong sa pag-aayos ng kanilang mga papeles.
Ipinaliwanag ko rin kung bakit mahalagang may malinaw na kasunduan sa kita, sahod, at tungkulin ng bawat kasapi.
Ayokong maulit ang nangyari sa kanila.
Hindi sapat na mabait ang namumuno.
Kailangang malinaw ang mga karapatan at pananagutan.
Naglaan din ako ng bahagi ng natanggap kong bayad upang makatulong sa pagbili ng dalawang maayos na makinang panahi.
Hindi ko iyon ginawa upang maging may utang na loob sila sa akin.
Ginawa ko iyon dahil alam kong mas makabuluhan ang dalawang makinang ginagamit araw-araw kaysa sa isang gabing pagdiriwang sa mamahaling hotel.
Pagkaraan ng ilang buwan, natanggap ng grupo ang una nilang malaking order ng mga uniporme mula sa isang pribadong paaralan.
Hindi ito kasinglaki ng dating kontrata ni Danica.
Pero sapat upang magkaroon sila ng tuloy-tuloy na trabaho habang naghahanap ng iba pang kliyente.
At sa unang pagkakataon, sama-sama nilang tiningnan ang talaan ng kita at gastusin.
Walang nagtatagong sobre.
Walang pekeng kasulatan.
Walang taong nagdedesisyon nang mag-isa kung sino ang karapat-dapat bayaran.
Nang dumalaw ako sa kanilang pagawaan, sinalubong ako ni Aling Nena.
“Attorney, tingnan ninyo po.”
Itinuro niya ang mahabang mesa.
May mga batang unipormeng maayos na nakasalansan.
Sa gilid, may maliit na pisara.
Nakasulat doon ang mga order, kailangang tela, takdang araw ng paghahatid, at petsa ng pagpapasahod.
“Dito po namin inilalagay lahat,” pagmamalaki niya. “Para walang lihim.”
Napangiti ako.
“Maganda iyan, Aling Nena.”
Hinawakan niya ang kamay ko.
“Alam mo, hija, akala ko noon wala nang pag-asa ang matatandang tulad ko. Kapag mayaman ang kalaban, akala namin wala na kaming magagawa.”
Umiling ako.
“Hindi po totoo iyon.”
“Oo,” sagot niya. “Ngayon, alam na namin.”
***
Lumipas pa ang isang taon.
Lumawak nang kaunti ang aking tanggapan.
Nakakuha kami ng isa pang abogadong tutulong sa mga usaping sibil at paggawa.
Si Paolo naman ay patuloy na nag-aral upang umunlad sa kanyang trabaho.
May mga kliyenteng bumalik matapos nilang malaman ang totoong nangyari.
May ilan ding bagong lumapit dahil narinig nila ang aming kuwento.
Hindi ko hinayaang gawing palabas ang kaso ni Danica.
Hindi ko inilabas sa publiko ang mga lihim na nalaman ko noong ako ang kanyang abogado.
Ang mga dokumentong kailangang suriin ay dumaan sa tamang proseso.
At ang mga personal kong pahayag ay nanatili sa mga bagay na maaari kong sabihin nang hindi nilalabag ang aking tungkulin.
Hindi ko kailangang maghiganti sa internet.
Mas mahalaga sa akin na ang katotohanan ay mapatunayan kung saan ito dapat patunayan.
Isang hapon, habang inaayos ko ang mga lumang kahon sa opisina, nakita ko ang kopya ng larawan mula sa pagdiriwang sa hotel.
Kinuha iyon mula sa video ng isang bisita.
Nakatayo ako sa harap ni Danica.
Nakasimangot siya.
Sa harap namin, may maliit na puting sobre.
Naalala ko ang sinabi niya noong gabing iyon.
“Dapat kang matutong makuntento. Kung wala ako, wala kang malaking kasong maipagmamalaki.”
Napangiti ako nang mapait.
Noon, gusto kong sagutin siya.
Gusto kong ipagsigawan kung ilang gabing hindi ako natulog para sa kanya.
Kung ilang beses akong nagtiis kahit hindi ko alam kung kailan ako mababayaran.
Kung gaano kasakit na ang taong itinuring kong kaibigan ay siya pang unang tumapak sa aking dignidad.
Ngunit wala na akong kailangang ipaliwanag sa kanya ngayon.
Ang ₱1.3 milyon ay nabayaran.
Ang aking pangalan ay nalinis.
Ang mga manggagawang naghabol ay nakatanggap ng mga halagang kinilala sa kanilang mga kasunduan at proseso.
Ang mga huwad na dokumento ay naimbestigahan.
At ang mga pananagutang napatunayan ay nagkaroon ng kaparusahan.
Hindi ko na kailangang hintaying humingi ng tawad si Danica upang magpatuloy sa buhay.
Inilagay ko ang larawan sa kahon at isinara iyon.
Pagkatapos, tumunog ang aking telepono.
Mensahe mula kay Lara.
May larawan ng bagong pagawaan ng Tahi ng Pag-asa.
Nakatayo roon ang mga mananahi, may hawak na unang natapos nilang malaking order.
Sa gitna ay si Aling Nena, nakangiti habang nakataas ang isang maayos na natahing uniporme.
May kasunod na mensahe.
Attorney, tapos na po namin ang order. Lahat po ng kasamahan namin, nabayaran sa takdang araw. Sabi ni Aling Nena, ito raw ang tunay naming pagdiriwang.
Matagal kong tinitigan ang larawan.
Pagkatapos, tumingin ako sa bintana.
Papalubog na ang araw sa Quezon City.
May mga sasakyang dumaraan.
May mga taong nagmamadaling umuwi.
At sa isang maliit na pagawaan sa Bulacan, may labing-anim na manggagawang nakauwi nang may sahod na pinaghirapan nila.
Doon ko naramdaman ang tunay na kapanatagan.
Hindi noong pumasok sa bangko ko ang isang milyong piso.
Hindi noong kinilala ng korte ang kasunduan.
At lalong hindi noong napatunayang nagsinungaling si Danica.
Kundi noong nakita kong ang mga taong muntik nang mawalan ng kabuhayan ay muli nang nakakatayo sa sariling mga paa.
Sa gabing pinahiya ako sa hotel, akala ni Danica na ang halaga ng isang tao ay nasusukat sa kung gaano niya ito kayang maliitin.
Akala niya, kapag sapat ang yaman mo, puwede mong baguhin ang pangako, bilhin ang katahimikan, at burahin ang pinaghirapan ng iba.
Nagkamali siya.
Dahil ang pera ay maaaring itago.
Ang ari-arian ay maaaring ibenta.
At ang marangyang buhay ay maaaring mawala.
Pero ang katotohanang pinatunayan, ang karapatang naipaglaban, at ang dangal na hindi ipinagpalit sa takot ay hindi basta mabubura.
Tatlong daan at limampung piso ang ipinambayad niya sa dalawang taon kong sakripisyo. Sa huli, nakuha ko ang nararapat sa akin—at mas mahalaga, natutunan kong hindi lahat ng tinutulungan natin ay marunong tumanaw ng utang na loob. Pero hindi ibig sabihin niyon na dapat tayong tumigil sa paggawa ng tama.
WAKAS.
