Bahagi 3 — Ang Katotohanan sa Lumang Graduation at ang Pangalawang Litrato na Hindi Na Nila Gustong Kulangan
Bahagi 3 — Ang Katotohanan sa Lumang Graduation at ang Pangalawang Litrato na Hindi Na Nila Gustong Kulangan
“Pa!”
Humabol ang kamay ni Kuya, pero tubig lang ang nasalat niya.
“Babalikan kayo ng truck!” sigaw ni Papa habang inilalayo ng rescuer ang bangka. “Huwag kayong aalis sa hagdan!”
“Pero si Sir Nestor—”
Hindi na natapos ni Kuya ang tanong. Lumiko ang bangka papasok sa makitid na kalye.
Nakatayo lang siya sa tabi ko, maputla, habang bumubuhos ang ulan sa mukha niya.
“Bakit si Sir Nestor?” tanong niya kay Mang Joel. “Bakit siya pupuntahan ni Papa?”
Saglit na hindi sumagot si Mang Joel. Pagkatapos ay naupo siya sa isang baitang, hawak pa rin ang radyo.
“Dahil kung hindi dahil kay Nestor, baka hindi nakabalik ang tatay mo sa graduation mo.”
Napakunot-noo si Kuya.
“Hindi siya bumalik.”
“Bumalik siya.”
Parang mas lumakas ang ulan sa pagitan namin.
Ikinuwento ni Mang Joel na labindalawang taon na ang nakalipas, araw din ng malakas na bagyo nang nagtapos si Kuya sa kolehiyo. Nasa evacuation duty si Papa noon. Alas-dos ang seremonya. Bago mag-alas-una, nagpaalam siyang aalis sandali dahil nangako siyang makakahabol.
Pero sa may ilog, may jeep na tumirik habang may sakay na mga estudyante at isang buntis na babae.
“Si Ernesto ang may alam ng alternatibong daan,” sabi ni Mang Joel. “Sinabihan namin siyang tumuloy na sa graduation mo. Kami na raw bahala. Pero nakita niyang tumataas ang tubig. Bumalik siya.”
“Hindi niya sinabi sa amin,” bulong ko.
“Hindi niya ipinagmamalaki ang trabaho niya.”
Napatingin si Kuya sa direksiyong nilikuan ng bangka.
“Nasaan si Sir Nestor doon?”
“Si Nestor ang tinawagan namin para sabihing baka mahuli ang tatay mo. Adviser mo siya noon, kaya siya ang naghintay sa may gym.”
Napalunok si Kuya.
“Nakita ko si Sir Nestor sa entablado. Siya ang nagsabit ng medalya sa akin.”
“Oo. Dahil dumating ang tatay mo nang tapos na ang pila.”
Hindi gumalaw si Kuya.
“Nasa likod siya?”
“Nasa labas. Basang-basa. Ayaw niyang pumasok kasi maputik ang sapatos niya at puno na ang gym. Nakita ka niyang hawak ang diploma. Sabi niya sa amin, sapat na raw iyon.”
Naalala ko ang gabing iyon. Galit na galit si Kuya pag-uwi. Inihagis niya ang corsage sa mesa at sinabi kay Papa na wala itong pakialam sa pinakamahalagang araw ng buhay niya.
Tahimik lang si Papa noon.
Akala naming pag-amin ang katahimikan niya.
“Bakit hindi niya sinabi?” mariing tanong ni Kuya.
“Siguro dahil anak ka niya,” sagot ni Mang Joel. “Hindi lahat ng tatay marunong magpaliwanag. Iyong iba, sanay lang gumawa.”
Bumaba ang tingin ni Kuya sa mamahalin niyang sapatos, ngayon ay kulay putik na rin.
Makalipas ang ilang minuto, bumalik ang rescue truck para sa amin. Wala roon si Papa.
Dinala kami sa covered court na ginawang evacuation center. Nandoon sina Mama, Celeste at Bea. Pagkakita sa amin, tumakbo si Bea at yumakap kay Kuya.
“Papa, nasaan si Lolo?”
Hindi makasagot si Kuya.
Si Mama ang tumingin sa kanya.
“Buhay siya,” sabi ko agad. “Bumalik lang para sunduin si Mang Nestor.”
Napapikit si Mama. Hindi siya nagulat.
“Alam mo?” tanong ko.
“Matagal na silang magkaibigan,” sagot niya.
“Hindi iyon ang tinatanong ko, Ma,” sabi ni Kuya. “Alam mo bang pumunta si Papa sa graduation ko?”
Napatingin si Mama kay Mang Joel, saka sa anak niya.
“Oo.”
Isang salita lang iyon, pero parang mas mabigat pa sa ulan.
“Labindalawang taon?” Napataas ang boses ni Kuya. “Labindalawang taon ninyo akong hinayaang isipin na hindi man lang siya dumating?”
“Sinabihan ko siyang ipaliwanag sa iyo,” sagot ni Mama. “Ayaw niya.”
“Bakit?”
Saglit na natahimik si Mama.
“Dahil sabi niya, may karapatan ka pa ring masaktan.”
Napahinto si Kuya.
Ipinaliwanag ni Mama na hindi ginamit ni Papa ang rescue bilang dahilan para burahin ang lahat ng araw na nahuli siya, nawala siya, o hindi nakaupo sa tabi namin kapag kailangan namin siya. Alam niyang may mga pagkakataong masyado siyang kampante na maiintindihan namin siya dahil pamilya kami.
“Sabi niya sa akin noon,” dagdag ni Mama, “‘Kung ikukuwento ko kay Paolo ang mga taong tinulungan ko, baka isipin niyang bawal na siyang magalit. Ayokong gawing medalya ang trabaho ko para patahimikin ang anak ko.’”
Hindi na sumagot si Kuya.
Sa tabi niya, hinawakan ni Bea ang pulang pito.
“Papa,” mahina niyang tanong, “kaya po ba marumi lagi ang damit ni Lolo?”
Tumingin si Kuya sa anak niya.
“Oo,” sagot niya.
“Masama po ba iyon?”
Hindi agad lumabas ang sagot.
Pagkatapos ay yumuko siya hanggang magpantay ang mga mata nila.
“Hindi. Mali si Papa kanina.”
Bandang alas-sais, kumalat ang balitang humina na nang kaunti ang agos sa kabilang kalye. Pero wala pa ring Papa.
Bawat pag-ingay ng radyo, napapalingon si Kuya. Hindi na niya tinatanong ang tungkol sa SUV. Hindi na rin niya binubuksan ang cellphone para tingnan ang mga litrato ng promotion lunch.
Makalipas ang halos isang oras, may sumigaw mula sa entrance ng covered court.
“Dumarating na sila!”
Tumakbo kami palabas.
Unang bumaba sa bangka si Mang Nestor, nanginginig at balot ng makapal na kumot. May maliit na sugat sa noo niya pero nakakalakad siya. Sumunod si Papa, halos hindi maituwid ang likod, may punit ang manggas ng vest at putik hanggang tuhod.
Si Bea ang unang nakarating sa kanya.
“Lolo!”
Niyakap siya ni Papa gamit ang isang braso.
“Ginamit mo ba ang pito?” tanong niya.
Umiling si Bea. “Hindi po. Pero hindi ko po binitawan.”
“Magaling.”
Nakatayo si Kuya ilang hakbang lang ang layo. Hindi siya makalapit.
Si Mang Nestor ang unang nakakita sa kanya.
“Paolo?”
Lumapit si Kuya at inalalayan ang matanda.
“Sir.”
Tinitigan siya ni Mang Nestor bago bahagyang ngumiti.
“Pareho pa rin ang mukha mo noong graduation. Kapag galit, namumula ang tainga.”
Natawa si Mama sa gitna ng pag-iyak.
Pero si Kuya, lalo lang yumuko.
“Sir… totoo bang dumating si Papa noon?”
“Nakita ko siya sa labas ng gym,” sagot ni Mang Nestor. “Basang-basa rin. Pinapapasok ko. Ayaw. Sabi niya, ‘Huwag mong guluhin ang araw ng anak ko. Nakangiti na siya.’”
Napatingin si Kuya kay Papa.
“Pa, bakit?”
Umupo si Papa sa monobloc chair. Halatang pagod na pagod siya.
“Sinabi na yata nila lahat.”
“Hindi. Gusto kong marinig sa iyo.”
Matagal bago sumagot si Papa.
“May punto ka kanina,” sabi niya. “Marami akong araw na wala. Marami akong beses na akala ko sapat nang alam ninyong mahal ko kayo kahit hindi ako marunong magpakita sa oras na kailangan ninyo.”
“Pero pumunta ka.”
“Late ako.”
“Dahil may iniligtas ka.”
“Anak, hindi ibig sabihin na dahil may magandang dahilan ako, wala ka nang karapatang masaktan.”
Nanginginig ang panga ni Kuya.
“Ako ang nagsabi sa iyong mukha na mukha kang basurero.”
Tumingin si Papa sa vest niyang putik-putik.
“Narinig ko.”
“Pinaalis kita sa litrato.”
“Oo.”
“Bakit hindi ka nagalit?”
“Galit ako.”
Napatingin kaming lahat sa kanya.
“Hindi lang ako puwedeng makipagsigawan habang tumataas ang tubig.”
Sa unang pagkakataon noong araw na iyon, bahagyang natawa si Kuya. Isang maikling tunog lang, kasunod agad ng pagtakip niya sa mukha.
“Pa, pasensya na.”
Hindi siya agad niyakap ni Papa. Hindi rin siya sinabihang ayos lang.
“Masakit iyong sinabi mo,” sagot niya. “Pero mas gusto kong maintindihan mo kung bakit mo nasabi kaysa burahin natin dahil humingi ka ng tawad.”
Huminga nang malalim si Kuya.
“Dahil nahihiya ako.”
Tumahimik ang paligid namin.
“Kapag nakikita kitang naka-uniform, naaalala ko lahat ng araw na wala ka. Tapos nang ma-promote ako… gusto kong magmukhang maayos ang pamilya ko. Parang kailangan kong patunayan na malayo na ako sa batang naghihintay sa labas ng gym.”
Hindi umiwas si Papa.
“Ngayon?”
Tumingin si Kuya sa punit na vest, sa putik sa sahig, at sa pulang pito sa leeg ng anak niya.
“Ngayon nahihiya ako sa sarili ko.”
Umiling si Papa.
“Mas madaling magbago kapag hindi mo inuubos ang oras sa paghiya sa sarili mo. May trabaho bukas.”
“Anong trabaho?”
“Maglinis.”
Kinaumagahan, humupa ang baha sa ilang kalsada. Nalaman naming napasukan ng tubig ang makina ng SUV at kailangang ipa-tow. Tinawagan ng shop si Kuya at binigyan siya ng paunang tantiyang hindi niya nagustuhan.
Dati, siguradong may sisisihin siya.
Ngayon, isang beses lang siyang tumingin kay Papa.
“Sinabihan mo ako,” sabi niya. “Ako ang hindi nakinig. Ako ang bahala rito.”
Pagkatapos, isinuksok niya ang cellphone sa bulsa at sumama sa grupo ng barangay na nag-aalis ng putik sa covered court.
May nag-abot sa kanya ng lumang reflector vest.
Hindi niya tinanggihan.
Bandang alas-diyes, dumating si Gino para tingnan kami. Nasa cellphone pa niya ang family photo noong nakaraang araw—puting polo, bagong SUV, malinis na porch, at bakanteng puwesto sa gilid kung saan dapat nakatayo si Papa.
“Burahin ko na?” tanong niya.
“Hindi,” sagot ni Kuya.
Lumapit siya kay Papa, na nagbubuhat ng basang karton sa gilid ng court.
“Pa, isang picture ulit.”
Napatingin si Papa sa sarili niya.
“Ganito?”
“Oo. Ganito.”
Tinawag niya sina Mama, Celeste, Bea at ako. Wala nang magkakaparehong polo. Pawisan kami, kulang sa tulog, at halos lahat may bahid ng putik. Si Bea ay nakapuwesto sa gitna, hawak ang pulang pito. Si Kuya naman ay tumabi kay Papa, suot ang hiniram na reflector vest na kasingdumi na rin ng sa kanya.
Bago pindutin ni Gino ang camera, mahina akong narinig na sinabi ni Kuya:
“Pa, huwag ka sa gilid. Dito ka sa gitna.”
Tumingin si Papa sa kanya.
Hindi sila nagyakapan. Hindi rin biglang nawala ang labindalawang taong sama ng loob.
Pero tumabi sila.
Sa unang litrato, pinaalis ni Kuya si Papa dahil marumi ang damit nito. Sa pangalawa, siya mismo ang dumikit sa balikat ng tatay niya—pareho silang amoy putik, pareho silang pagod, at sa wakas, wala nang gustong umurong sa frame.
