Bahagi 3 — Alas-Sais Nang Muling Buksan ang Maliit na Pagawaan ni Papa Alas-5:58 nang ipasok ko ang susi sa kandado ng puwesto ni Papa. Kasama ko si Noel, si Lira at pito sa mga estudyante. Hindi pa sumisikat nang maayos ang araw. Amoy basa pa ang kalsada mula sa ulan noong gabi. Sa kabilang bahagi ng street, nagsisimula pa lang magbukas ang panaderya. Itinaas namin ang lumang yero. Kumalansing iyon gaya ng lagi kong naririnig noong bata pa ako. Sa loob, ganoon pa rin ang lahat. Ang maliit na electric fan. Ang mga bote ng pandikit. Ang kalendaryong hindi napalitan ni Papa. At ang bakanteng puwestong dapat kinalalagyan ng mesa na dinala namin sa bahay. Hindi pa lumilipas ang limang minuto nang may lumapit na lalaki. Naka-uniporme siya ng construction worker at hawak ang isang pares ng makapal na safety shoes. “Wala pa si Mang Isko?” Hindi ako nakasagot agad. Si Noel ang nagsabi. “Wala na po si Mang Isko.” Napatigil ang lalaki. “Anong ibig mong sabihin?” Nang malaman niyang namatay si Papa, umupo siya sa bangko sa labas. Matagal siyang walang sinabi. Pagkatapos ay inilapag niya ang sapatos sa kandungan. “May usapan kami ngayong alas-sais.” “Ano pong usapan?” tanong ko. “Papalitan niya ’yung tahi nito. ₱220.” Napatingin ako kay Noel. Hindi libre. May bayad. Maya-maya, may dumating na babaeng nagtitinda sa palengke. May dala siyang dalawang pares ng tsinelas. Sumunod ang isang security guard. Pagkatapos isang delivery rider. Pagkatapos isang matandang lalaki na may dalang sapatos ng apo niya. Pagsapit ng alas-6:20, labindalawa na sila. Lahat may nakausap kay Papa bago siya namatay. Lahat may nakatakdang repair. Lahat may dalang pambayad. At halos lahat, nang marinig ang nangyari, iisa ang unang tanong. “Sino na ang magpapatuloy?” Doon ko unang naunawaan ang bagay na hindi ko nakita sa loob ng maraming taon. Hindi pala puro libre ang ginagawa ni Papa. May mga customer siyang normal ang bayad. May iba pang kusang nagdadagdag ng ₱20 o ₱50 kapag nakita nilang estudyante ang tinuturuan niya. Hindi iyon sapilitan. Hindi rin siya nanghihingi. “Kapag sobra ang sukli ko, ayaw tanggapin,” sabi ng babaeng taga-palengke. “Sinasabi niya, ‘Bili na lang natin ng isang bote ng pandikit para sa mga bata.’” Napaupo ako sa dating bangko ni Papa. Napakasimple ng sistema. At siguro dahil simple, hindi ko kailanman tinanong. Akala ko dahil mura siyang maningil ay wala siyang alam sa negosyo. Ang totoo, alam niyang eksakto kung sino ang kayang magbayad at kung sino ang hindi. At kapag hindi kayang magbayad ang isang estudyante, hindi niya ito tinatawag na libre. Pinapahawak niya sa kanila ang karayom. Pinapakita niya kung paano hindi masisira ang tela. Pinapagawa niya muna sa lumang sapatos bago sa sarili nila. “Para hindi raw kami laging naghihintay ng magliligtas sa amin,” sabi ni Lira. Bandang alas-6:30, dumating ang iba pang estudyante. Kasama nila ang mga magulang ng ilan. Dinala rin mula sa bahay ang lumang mesa. Noong mailapag iyon sa dati nitong puwesto, parang may bumalik na tunog sa tindahan. Tok. Tok. Tok. Sinubukan ng isang estudyante ang martilyo sa piraso ng goma. Pinahinto siya ni Noel. “Hindi basta palo. Tingnan mo muna ang anggulo.” Napangiti si Lira. “Ganyan din po sabihin ni Mang Isko.” Hindi ko napigilan ang pagtalikod. Ayokong makita nilang umiiyak ako. Pero hindi pa iyon ang pinakamatinding nangyari. Alas-6:43, may humahangos na binatilyong dumating. “Pasensya na po! Nahuli ako!” Paglingon ko, nakilala ko siya. Si Ken. Apo ni Tito Nestor. Labingpitong taong gulang. Ang alam ko, tuwing Sabado ay nagba-basketball siya kasama ang mga kaklase. Lumapit siya sa mesa at awtomatikong kinuha ang lata na may markang K.N. Napatingin ako kay Noel. “Kasama rin siya?” Tumango si Lira. “Isa po siya sa pinakamagaling.” Hindi ko alam kung tatawa ako o maiiyak. Pero sakto namang dumating si Tito Nestor. Galing siya sa bahay dahil hinahanap niya ako. Malapit na raw ang buyer. Pagpasok niya, nakita niyang hawak ng apo niya ang awl ni Papa at maingat na tinatahi ang gilid ng isang lumang sapatos. “Ken?” Napatigil ang bata. “Lolo.” “Ano’ng ginagawa mo rito?” Hindi sumagot agad si Ken. Pagkatapos ay itinuro niya ang pares ng school shoes sa tabi niya. “Ginagawa ko po ’yung final practice namin.” “Anong practice?” “Kay Lolo Isko.” Parang biglang nawala ang yabang sa mukha ni Tito. “Bakit hindi mo sinabi sa amin?” Napayuko si Ken. “Bawal n’yo po kasi akong magtrabaho. Sabi n’yo nakakahiya kung repair-repair lang.” Natahimik ang lahat. Hindi na ako nakatingin kay Tito. Kay Ken ako nakatingin. “Bakit mo gustong matuto?” tanong ko. Kinamot niya ang batok. “Para hindi na po ako laging humihingi kay Mama ng pang-project at pamasahe.” Doon ko narinig ang mahinang buntong-hininga ni Tito. “Magkano naman kinikita mo riyan?” “Hindi pa po regular.” Tumingin si Ken kay Noel. “Pero nakagawa na po ako ng tatlong repair sa kapitbahay. ₱390 lahat.” Maliit na halaga. Pero sa paraan ng pagkakasabi niya, para iyong unang suweldo sa buong mundo. Lumapit si Tito sa mesa. Hinaplos niya ang isang sulok na puno ng marka ng martilyo. Ilang oras lang ang nakalipas, tinawag niyang walang naiwan ang kapatid niya. Ngayon, ang sarili niyang apo ang gumagamit ng isa sa mga kasangkapang iyon. Dumating ang buyer nang eksaktong alas-siyete. Si Mang Celso, isang lalaking may maliit ding repair shop sa kabilang barangay. Nakita niyang puno ng tao ang puwesto. “Ma’am Mara, kukunin na ba natin?” Nasa kamay ko ang ₱2,000 na paunang bayad niya. Tumingin ako sa mesa. Tumingin ako sa 37 maliliit na lata. Tumingin ako kay Papa sa isip ko—nakayuko, marumi ang kamay, ayaw magpa-picture kapag nagtatrabaho. Pagkatapos ay iniabot ko ang pera kay Mang Celso. “Pasensya na po. Hindi ko na ibebenta.” Hindi siya natuwa. Maiintindihan ko. Naglaan siya ng oras at sasakyan. Kaya dinagdagan ko ng ₱500 para sa abala niya. Ayaw sana niyang tanggapin. Pero pinilit ko. Hindi ko gustong ang unang desisyon ko para protektahan ang alaala ni Papa ay magsimula sa panlalamang sa ibang tao. Pagkaalis niya, si Tito naman ang nagsalita. “Paano ’yung punerarya?” Iyon ang tanong na kailangang sagutin. At sa pagkakataong iyon, ayokong magpanggap na kayang bayaran ng luha ang utang. May natitira pa kaming ₱27,400. May ₱11,000 ako sa emergency savings. May utang din akong dapat bayaran sa susunod na suweldo. Hindi ko kayang akuin lahat. Umupo kami ni Noel sa bangko. Doon siya nagbigay ng mungkahi. Hindi niya gustong bilhin ang mesa. Gusto niyang gamitin ang puwesto bilang maliit na training branch tuwing Sabado. Siya ang sasagot sa materyales at magpapadala ng isang bihasang tao para magbantay sa mga estudyante. Ang regular na repair sa ibang araw ay maaari pa ring gawin ng isang dating kasamahan ni Papa. Magbabayad sila sa akin ng renta para sa paggamit ng kagamitan. “Hindi po limos,” diin niya. “Kung hindi kumikita, titigil tayo. Kung kumikita, hati nang malinaw.” Iyon ang unang bagay na nagustuhan ko agad. Malinaw. Hindi sentimental lang. Hindi “dahil kay Papa.” May responsibilidad. May halaga ang oras. May bayad ang trabaho. May hangganan ang pagtulong. Pinag-usapan namin nang maayos ang numero. Nagbigay si Noel ng paunang renta para sa unang tatlong buwan. Hindi iyon sapat para bayaran lahat ng punerarya. Pero malaking tulong. Ako ang nagdagdag mula sa ipon ko. Si Tito Nestor, na dati ay naniningil sa perang inilabas niya para sa burol, tahimik na nagsabi na puwede ko na lang ibalik sa loob ng ilang buwan. “Walang interes,” dagdag niya. Hindi ko alam kung dahil kay Ken. O dahil nahihiya siya sa sinabi niya tungkol kay Papa. Siguro pareho. Bago kami bumalik sa burol, tinawag niya ako sa gilid. “Mara.” “O?” “Mali ’yung sinabi ko kagabi.” Hindi ko siya pinadali. “Alin doon?” Napakamot siya sa ulo. “Na walang naiwan ang Papa mo.” Tumingin siya sa mesa. “Hindi ko lang alam na ganito karami.” Hindi ako ngumiti. Pero hindi rin ako nakipagtalo. “Hindi rin naman ako alam,” sabi ko. Iyon ang totoo. At marahil iyon ang pinakamasakit sa lahat. Ako ang anak. Ako ang laging nagsasabing kilala ko si Papa. Pero ang 37 estudyanteng iyon ang nakakaalam kung bakit may maliit na lata sa ilalim ng mesa. Ako ang hindi nagtanong. Nang ihatid namin si Papa sa sementeryo makalipas ang dalawang araw, hindi ko inasahang naroon ang mga estudyante. Hindi lahat nakapasok. Ang iba nasa labas lang. Wala silang dalang mamahaling bulaklak. May ilan pang naka-school shoes na halatang ilang beses nang natahi. Nandoon si Ken. Nandoon si Lira. Nandoon si Noel. Pagkatapos ng libing, lumapit sa akin ang construction worker na unang dumating sa shop noong alas-sais. Iniabot niya ang safety shoes na ipapaayos sana niya kay Papa. Maayos na ang tahi. “Ginawa ng isa sa mga bata,” sabi niya. “Magkano?” “Pareho pa rin. ₱220.” Napatawa ako habang umiiyak. “Hindi tinaasan?” “Baka pagalitan tayo ni Mang Isko.” Makalipas ang isang buwan, muling regular na nagbukas ang puwesto. Hindi ko ginawang libreng repair center. Alam kong ayaw din iyon ni Papa. Naglagay kami ng malinaw na presyo. May oras lang para sa training tuwing Sabado. Ang mga materyales ay nakatala. Ang mga estudyanteng sasali ay kailangang may pahintulot ng magulang at may taong may sapat na karanasan na nagbabantay. At kung may customer na gustong magdagdag para makatulong sa materyales, malinaw kung saan iyon napupunta. Ayoko nang gawing kabutihan ang dahilan para maging magulo ang pera. Si Noel ang nagturo sa akin noon. “Ganyan din po gusto ni Mang Isko. Ayaw niya ng utang na loob na walang hanggan.” Sa loob ng apat na buwan, nabayaran ko rin kay Tito ang huling perang inilabas niya. Si Ken naman ay hindi tumigil sa pag-aaral. Pero tuwing Sabado, nasa shop siya. May mga pagkakataong siya na ang nagtuturo sa mas batang estudyante kung paano magtahi nang tuwid. Isang gabi, pumunta ako roon pagkatapos ng trabaho. Ako na lang ang natira. Nandoon pa rin ang lumang mesa. Hinaplos ko ang mga marka ng martilyo. Naalala ko ang araw na dinalhan ako ni Papa ng inayos kong sapatos sa lobby ng opisina. Naalala ko kung paano ko iyon kinuha nang hindi man lang siya niyakap. Kung puwede ko lang balikan ang araw na iyon, lalabas ako ng lobby. Hindi ko iisipin kung sino ang nakatingin. Yayakapin ko siya kahit amoy pandikit ang damit niya at maitim sa shoe polish ang mga daliri. Pero hindi na puwede. May mga bagay talagang hindi na naaayos kapag huli na. Bago ko isara ang shop, nakita ko ang isang bagong lata sa ilalim ng mesa. Wala iyong pangalan. Tinanong ko si Noel kinabukasan kung para kanino. Ngumiti siya. “Para po sa susunod na batang gustong matuto.” Hindi ko pinalagyan ng pangalan. Hinayaan ko lang doon. Dahil noon ko naintindihan ang huling bagay na iniwan sa akin ni Papa. Hindi pera. Hindi lupa. Hindi mamahaling kagamitan. Kundi isang mesa na punô ng marka ng bawat bagay na nasira—at ng bawat bagay na pinili niyang huwag agad itapon. At sa unang pagkakataon, hindi na ako nahiyang sabihing anak ako ng isang sapatero.
Bahagi 3 — Alas-Sais Nang Muling Buksan ang Maliit na Pagawaan ni Papa
Alas-5:58 nang ipasok ko ang susi sa kandado ng puwesto ni Papa.
Kasama ko si Noel, si Lira at pito sa mga estudyante.
Hindi pa sumisikat nang maayos ang araw.
Amoy basa pa ang kalsada mula sa ulan noong gabi. Sa kabilang bahagi ng street, nagsisimula pa lang magbukas ang panaderya.
Itinaas namin ang lumang yero.
Kumalansing iyon gaya ng lagi kong naririnig noong bata pa ako.
Sa loob, ganoon pa rin ang lahat.
Ang maliit na electric fan.
Ang mga bote ng pandikit.
Ang kalendaryong hindi napalitan ni Papa.
At ang bakanteng puwestong dapat kinalalagyan ng mesa na dinala namin sa bahay.
Hindi pa lumilipas ang limang minuto nang may lumapit na lalaki.
Naka-uniporme siya ng construction worker at hawak ang isang pares ng makapal na safety shoes.
“Wala pa si Mang Isko?”
Hindi ako nakasagot agad.
Si Noel ang nagsabi.
“Wala na po si Mang Isko.”
Napatigil ang lalaki.
“Anong ibig mong sabihin?”
Nang malaman niyang namatay si Papa, umupo siya sa bangko sa labas.
Matagal siyang walang sinabi.
Pagkatapos ay inilapag niya ang sapatos sa kandungan.
“May usapan kami ngayong alas-sais.”
“Ano pong usapan?” tanong ko.
“Papalitan niya ’yung tahi nito. ₱220.”
Napatingin ako kay Noel.
Hindi libre.
May bayad.
Maya-maya, may dumating na babaeng nagtitinda sa palengke. May dala siyang dalawang pares ng tsinelas.
Sumunod ang isang security guard.
Pagkatapos isang delivery rider.
Pagkatapos isang matandang lalaki na may dalang sapatos ng apo niya.
Pagsapit ng alas-6:20, labindalawa na sila.
Lahat may nakausap kay Papa bago siya namatay.
Lahat may nakatakdang repair.
Lahat may dalang pambayad.
At halos lahat, nang marinig ang nangyari, iisa ang unang tanong.
“Sino na ang magpapatuloy?”
Doon ko unang naunawaan ang bagay na hindi ko nakita sa loob ng maraming taon.
Hindi pala puro libre ang ginagawa ni Papa.
May mga customer siyang normal ang bayad. May iba pang kusang nagdadagdag ng ₱20 o ₱50 kapag nakita nilang estudyante ang tinuturuan niya.
Hindi iyon sapilitan.
Hindi rin siya nanghihingi.
“Kapag sobra ang sukli ko, ayaw tanggapin,” sabi ng babaeng taga-palengke. “Sinasabi niya, ‘Bili na lang natin ng isang bote ng pandikit para sa mga bata.’”
Napaupo ako sa dating bangko ni Papa.
Napakasimple ng sistema.
At siguro dahil simple, hindi ko kailanman tinanong.
Akala ko dahil mura siyang maningil ay wala siyang alam sa negosyo.
Ang totoo, alam niyang eksakto kung sino ang kayang magbayad at kung sino ang hindi.
At kapag hindi kayang magbayad ang isang estudyante, hindi niya ito tinatawag na libre.
Pinapahawak niya sa kanila ang karayom.
Pinapakita niya kung paano hindi masisira ang tela.
Pinapagawa niya muna sa lumang sapatos bago sa sarili nila.
“Para hindi raw kami laging naghihintay ng magliligtas sa amin,” sabi ni Lira.
Bandang alas-6:30, dumating ang iba pang estudyante.
Kasama nila ang mga magulang ng ilan.
Dinala rin mula sa bahay ang lumang mesa.
Noong mailapag iyon sa dati nitong puwesto, parang may bumalik na tunog sa tindahan.
Tok.
Tok.
Tok.
Sinubukan ng isang estudyante ang martilyo sa piraso ng goma.
Pinahinto siya ni Noel.
“Hindi basta palo. Tingnan mo muna ang anggulo.”
Napangiti si Lira.
“Ganyan din po sabihin ni Mang Isko.”
Hindi ko napigilan ang pagtalikod.
Ayokong makita nilang umiiyak ako.
Pero hindi pa iyon ang pinakamatinding nangyari.
Alas-6:43, may humahangos na binatilyong dumating.
“Pasensya na po! Nahuli ako!”
Paglingon ko, nakilala ko siya.
Si Ken.
Apo ni Tito Nestor.
Labingpitong taong gulang.
Ang alam ko, tuwing Sabado ay nagba-basketball siya kasama ang mga kaklase.
Lumapit siya sa mesa at awtomatikong kinuha ang lata na may markang K.N.
Napatingin ako kay Noel.
“Kasama rin siya?”
Tumango si Lira.
“Isa po siya sa pinakamagaling.”
Hindi ko alam kung tatawa ako o maiiyak.
Pero sakto namang dumating si Tito Nestor.
Galing siya sa bahay dahil hinahanap niya ako. Malapit na raw ang buyer.
Pagpasok niya, nakita niyang hawak ng apo niya ang awl ni Papa at maingat na tinatahi ang gilid ng isang lumang sapatos.
“Ken?”
Napatigil ang bata.
“Lolo.”
“Ano’ng ginagawa mo rito?”
Hindi sumagot agad si Ken.
Pagkatapos ay itinuro niya ang pares ng school shoes sa tabi niya.
“Ginagawa ko po ’yung final practice namin.”
“Anong practice?”
“Kay Lolo Isko.”
Parang biglang nawala ang yabang sa mukha ni Tito.
“Bakit hindi mo sinabi sa amin?”
Napayuko si Ken.
“Bawal n’yo po kasi akong magtrabaho. Sabi n’yo nakakahiya kung repair-repair lang.”
Natahimik ang lahat.
Hindi na ako nakatingin kay Tito.
Kay Ken ako nakatingin.
“Bakit mo gustong matuto?” tanong ko.
Kinamot niya ang batok.
“Para hindi na po ako laging humihingi kay Mama ng pang-project at pamasahe.”
Doon ko narinig ang mahinang buntong-hininga ni Tito.
“Magkano naman kinikita mo riyan?”
“Hindi pa po regular.”
Tumingin si Ken kay Noel.
“Pero nakagawa na po ako ng tatlong repair sa kapitbahay. ₱390 lahat.”
Maliit na halaga.
Pero sa paraan ng pagkakasabi niya, para iyong unang suweldo sa buong mundo.
Lumapit si Tito sa mesa.
Hinaplos niya ang isang sulok na puno ng marka ng martilyo.
Ilang oras lang ang nakalipas, tinawag niyang walang naiwan ang kapatid niya.
Ngayon, ang sarili niyang apo ang gumagamit ng isa sa mga kasangkapang iyon.
Dumating ang buyer nang eksaktong alas-siyete.
Si Mang Celso, isang lalaking may maliit ding repair shop sa kabilang barangay.
Nakita niyang puno ng tao ang puwesto.
“Ma’am Mara, kukunin na ba natin?”
Nasa kamay ko ang ₱2,000 na paunang bayad niya.
Tumingin ako sa mesa.
Tumingin ako sa 37 maliliit na lata.
Tumingin ako kay Papa sa isip ko—nakayuko, marumi ang kamay, ayaw magpa-picture kapag nagtatrabaho.
Pagkatapos ay iniabot ko ang pera kay Mang Celso.
“Pasensya na po. Hindi ko na ibebenta.”
Hindi siya natuwa.
Maiintindihan ko.
Naglaan siya ng oras at sasakyan.
Kaya dinagdagan ko ng ₱500 para sa abala niya.
Ayaw sana niyang tanggapin.
Pero pinilit ko.
Hindi ko gustong ang unang desisyon ko para protektahan ang alaala ni Papa ay magsimula sa panlalamang sa ibang tao.
Pagkaalis niya, si Tito naman ang nagsalita.
“Paano ’yung punerarya?”
Iyon ang tanong na kailangang sagutin.
At sa pagkakataong iyon, ayokong magpanggap na kayang bayaran ng luha ang utang.
May natitira pa kaming ₱27,400.
May ₱11,000 ako sa emergency savings.
May utang din akong dapat bayaran sa susunod na suweldo.
Hindi ko kayang akuin lahat.
Umupo kami ni Noel sa bangko.
Doon siya nagbigay ng mungkahi.
Hindi niya gustong bilhin ang mesa.
Gusto niyang gamitin ang puwesto bilang maliit na training branch tuwing Sabado.
Siya ang sasagot sa materyales at magpapadala ng isang bihasang tao para magbantay sa mga estudyante. Ang regular na repair sa ibang araw ay maaari pa ring gawin ng isang dating kasamahan ni Papa.
Magbabayad sila sa akin ng renta para sa paggamit ng kagamitan.
“Hindi po limos,” diin niya. “Kung hindi kumikita, titigil tayo. Kung kumikita, hati nang malinaw.”
Iyon ang unang bagay na nagustuhan ko agad.
Malinaw.
Hindi sentimental lang.
Hindi “dahil kay Papa.”
May responsibilidad.
May halaga ang oras.
May bayad ang trabaho.
May hangganan ang pagtulong.
Pinag-usapan namin nang maayos ang numero.
Nagbigay si Noel ng paunang renta para sa unang tatlong buwan.
Hindi iyon sapat para bayaran lahat ng punerarya.
Pero malaking tulong.
Ako ang nagdagdag mula sa ipon ko.
Si Tito Nestor, na dati ay naniningil sa perang inilabas niya para sa burol, tahimik na nagsabi na puwede ko na lang ibalik sa loob ng ilang buwan.
“Walang interes,” dagdag niya.
Hindi ko alam kung dahil kay Ken.
O dahil nahihiya siya sa sinabi niya tungkol kay Papa.
Siguro pareho.
Bago kami bumalik sa burol, tinawag niya ako sa gilid.
“Mara.”
“O?”
“Mali ’yung sinabi ko kagabi.”
Hindi ko siya pinadali.
“Alin doon?”
Napakamot siya sa ulo.
“Na walang naiwan ang Papa mo.”
Tumingin siya sa mesa.
“Hindi ko lang alam na ganito karami.”
Hindi ako ngumiti.
Pero hindi rin ako nakipagtalo.
“Hindi rin naman ako alam,” sabi ko.
Iyon ang totoo.
At marahil iyon ang pinakamasakit sa lahat.
Ako ang anak.
Ako ang laging nagsasabing kilala ko si Papa.
Pero ang 37 estudyanteng iyon ang nakakaalam kung bakit may maliit na lata sa ilalim ng mesa.
Ako ang hindi nagtanong.
Nang ihatid namin si Papa sa sementeryo makalipas ang dalawang araw, hindi ko inasahang naroon ang mga estudyante.
Hindi lahat nakapasok.
Ang iba nasa labas lang.
Wala silang dalang mamahaling bulaklak.
May ilan pang naka-school shoes na halatang ilang beses nang natahi.
Nandoon si Ken.
Nandoon si Lira.
Nandoon si Noel.
Pagkatapos ng libing, lumapit sa akin ang construction worker na unang dumating sa shop noong alas-sais.
Iniabot niya ang safety shoes na ipapaayos sana niya kay Papa.
Maayos na ang tahi.
“Ginawa ng isa sa mga bata,” sabi niya.
“Magkano?”
“Pareho pa rin. ₱220.”
Napatawa ako habang umiiyak.
“Hindi tinaasan?”
“Baka pagalitan tayo ni Mang Isko.”
Makalipas ang isang buwan, muling regular na nagbukas ang puwesto.
Hindi ko ginawang libreng repair center.
Alam kong ayaw din iyon ni Papa.
Naglagay kami ng malinaw na presyo.
May oras lang para sa training tuwing Sabado.
Ang mga materyales ay nakatala.
Ang mga estudyanteng sasali ay kailangang may pahintulot ng magulang at may taong may sapat na karanasan na nagbabantay.
At kung may customer na gustong magdagdag para makatulong sa materyales, malinaw kung saan iyon napupunta.
Ayoko nang gawing kabutihan ang dahilan para maging magulo ang pera.
Si Noel ang nagturo sa akin noon.
“Ganyan din po gusto ni Mang Isko. Ayaw niya ng utang na loob na walang hanggan.”
Sa loob ng apat na buwan, nabayaran ko rin kay Tito ang huling perang inilabas niya.
Si Ken naman ay hindi tumigil sa pag-aaral.
Pero tuwing Sabado, nasa shop siya.
May mga pagkakataong siya na ang nagtuturo sa mas batang estudyante kung paano magtahi nang tuwid.
Isang gabi, pumunta ako roon pagkatapos ng trabaho.
Ako na lang ang natira.
Nandoon pa rin ang lumang mesa.
Hinaplos ko ang mga marka ng martilyo.
Naalala ko ang araw na dinalhan ako ni Papa ng inayos kong sapatos sa lobby ng opisina.
Naalala ko kung paano ko iyon kinuha nang hindi man lang siya niyakap.
Kung puwede ko lang balikan ang araw na iyon, lalabas ako ng lobby.
Hindi ko iisipin kung sino ang nakatingin.
Yayakapin ko siya kahit amoy pandikit ang damit niya at maitim sa shoe polish ang mga daliri.
Pero hindi na puwede.
May mga bagay talagang hindi na naaayos kapag huli na.
Bago ko isara ang shop, nakita ko ang isang bagong lata sa ilalim ng mesa.
Wala iyong pangalan.
Tinanong ko si Noel kinabukasan kung para kanino.
Ngumiti siya.
“Para po sa susunod na batang gustong matuto.”
Hindi ko pinalagyan ng pangalan.
Hinayaan ko lang doon.
Dahil noon ko naintindihan ang huling bagay na iniwan sa akin ni Papa.
Hindi pera.
Hindi lupa.
Hindi mamahaling kagamitan.
Kundi isang mesa na punô ng marka ng bawat bagay na nasira—at ng bawat bagay na pinili niyang huwag agad itapon.
At sa unang pagkakataon, hindi na ako nahiyang sabihing anak ako ng isang sapatero.
