BAHAGI 3

Hindi agad ako sumagot.

Nakaupo si Attorney Ramos sa tapat ko, binabasa ang reservation agreement.

In-on ko ang loudspeaker.

“Ulitin mo, Miguel.”

Hindi niya alam na may ibang nakikinig.

Puno ng galit ang boses niya.

“Narinig mo ako. Kung gusto mong palakihin ito, palalakihin ko rin. Sasabihin lang ni Mama sa mga kamag-anak na may iba kang lalaki. Sino ang maniniwala sa asawang umalis ng bahay sa gitna ng gabi?”

Tumingin ako kay Attorney Ramos.

Bahagya niyang itinaas ang kilay.

Pagkatapos, mabilis siyang nagsulat sa notepad.

Tinanong ko:

“So gagawa ka ng kasinungalingan para lang mapanatili ang bahay?”

Malamig na tumawa si Miguel.

“Sasabihin ko lang ang madaling paniwalaan ng mga tao.”

Mas marumi iyon kaysa lahat ng insulto ng nanay niya.

Akala ko mahina lang siya.

Iyon pala, duwag lang siya sa nanay niya, pero kaya niyang maging malupit sa asawa niya.

Pinatay ko ang tawag.

Agad na sinabi ni Attorney Ramos:

“I-save mo ang recording. Magpapadala tayo ng warning letter tungkol sa defamation. Kapag ikinalat niya iyan, may basehan tayo para kumilos.”

Tumango ako.

Sa unang pagkakataon matapos ang maraming taon, hindi ko na naramdaman na mag-isa ako.

Hapon ding iyon, ipinadala ang sulat ng abogado sa condo.

Isang kopya para kay Miguel.

Isang kopya para kay Dolores.

Malinaw ang laman.

Ang condo ay personal kong pag-aari.

Legal ang proseso ng pagbebenta.

Anumang pananakot, paninira, pagharang, o pagtangging umalis ay haharapin sa tamang proseso.

Pagkalipas ng tatlong oras, tinawagan ni Dolores si Tiya Celia.

Hindi ko alam kung paano niya nakuha ang number.

Umiiyak siya sa telepono.

“Ganyan mo ba pinalaki ang pamangkin mo? Manugang siya, tapos ibebenta niya ang bubong ng asawa niya!”

Isang tanong lang ang sagot ni Tiya Celia:

“Bubong ng asawa niya? O bubong na tinitirhan ng anak mo nang libre?”

Binaba ni Dolores ang tawag.

Kinagabihan, pumunta si Miguel sa Cavite.

Nakatayo siya sa labas ng gate ni Tiya Celia, gusot ang polo, namumula ang mga mata.

Lumabas ako, pero hindi ko binuksan ang gate.

Sabi niya:

“Althea, mali ako. Mainitin lang talaga ang ulo ni Mama. Alam mong hindi masama ang intensyon niya.”

Tiningnan ko ang lalaking nasa harap ko.

Dati, kapag ganyan ang boses niya, lumalambot agad ako.

Maiisip ko ang unang mga buwan namin sa BGC, noong binilhan niya ako ng murang kape at sinabing poprotektahan niya ako habang buhay.

Pero ang murang pangako, parang malamig na kape.

Mapait pa rin kapag ininom.

Tinanong ko:

“Humihingi ka ba ng tawad dahil mali ka, o dahil mawawalan ka na ng bahay?”

Tumahimik si Miguel.

Napangiti ako.

“Kita mo? Kahit paghingi ng tawad, hindi mo kayang sabihin nang totoo.”

Kumapit siya sa bakal ng gate.

“Hindi ko alam saan kami pupunta. Hindi sapat ang sahod ko para umupa malapit sa Makati. Ayaw naman ni Mama bumalik sa Bulacan.”

“Problema mo na iyon.”

“Althea, mag-asawa tayo.”

“Hindi na matagal.”

Nanigas ang mukha niya.

Kinuha ko mula sa bag ang isang envelope.

Nasa loob ang petition for legal separation at proposed property settlement.

Nakapirma na ako.

Tinitigan niya ang envelope na parang sinampal siya.

“Pinaghandaan mo na ito?”

“Hindi. Ikaw ang naghanda nito para sa akin sa loob ng limang taon.”

Bawat beses na pinatahimik niya ako.

Bawat beses na hinayaan niyang pakialaman ng nanay niya ang gamit ko.

Bawat beses na tinawag akong dayuhan sa sarili kong bahay.

Bawat beses na pinili niyang manahimik.

Lahat iyon ay parang invisible signature sa dokumentong hawak niya ngayon.

Makalipas ang isang linggo, natapos ang second payment ng buyer para sa condo.

Pumayag silang hintayin ang maayos na turnover.

Si Attorney Ramos at ang condo admin na ang direktang nakipag-usap kay Miguel.

Wala nang sigawan.

Wala nang iyakan.

Wala nang pagmamakaawa.

Papel na lang.

Deadline.

At pirma.

Minsang nag-eskandalo si Dolores sa lobby.

Sinabi niyang wala akong utang na loob bilang manugang.

Pinapasok siya ng security sa admin office.

Isang kapitbahay mula 17th floor, na ilang beses akong nakitang umuuwi nang halos madaling-araw galing trabaho, ang nagsalita:

“Ma’am, kay Althea naman talaga ang unit na iyan. Alam ng buong floor na siya ang nagbabayad ng dues.”

Natahimik si Dolores.

Ang dignidad na pilit niyang ipinagtatanggol para sa anak niya, doon bumagsak sa harap ng reception desk.

Noong araw ng turnover, pumunta ako kasama ang abogado ko.

Halos walang laman ang condo.

Nakatayo si Miguel sa gitna ng sala, katabi ang ilang karton.

Nakaupo si Dolores sa plastic chair, maputla ang mukha.

Wala na ang boses na nag-uutos.

Wala na ang linyang “bahay ng anak ko.”

Inabot sa akin ni Miguel ang mga susi.

Halos pabulong ang boses niya:

“Sorry.”

Kinuha ko ang susi.

“Huli na.”

Tumingin siya sa akin, namumula ang mga mata.

“Minahal mo ba talaga ako?”

Sagot ko:

“Oo. Sobra.”

Pagkatapos, tiningnan ko ang bahay na minsang naging kulungan ng luha ko.

“Pero minahal ko rin ang sarili ko sapat para iligtas siya.”

Matapos maibenta ang condo, nabayaran ko nang buo ang loan sa bangko.

Ang natirang pera, sapat para makaupa ako ng maliit na studio sa Taguig, mas malapit sa trabaho, walang kumokontrol sa kusina ko, walang nangingialam sa wallet ko, walang tatawag sa akin na dayuhan.

Sa unang gabi ko sa bagong unit, nagluto ako ng mainit na lugaw.

Hindi sosyal.

Walang malaking dining table.

Pero umupo ako at kumain nang tahimik.

Nag-ilaw ang phone ko.

Message mula kay Miguel:

“Gusto kang makita ni Mama. Hindi raw siya makatulog.”

Tiningnan ko ang screen nang ilang segundo.

Pagkatapos, pinatay ko ang notifications.

Sa labas ng bintana, kumikislap ang ilaw ng Manila na parang mahabang ilog.

Hindi ako natuwa sa paghihiganti.

Gumaan lang ako.

May mga taong naiintindihan lang ang halaga ng bubong kapag sila na mismo ang pinapalis sa ilalim nito.

At may mga babaeng saka lang totoong nakakauwi sa sarili nilang tahanan kapag kaya na nilang isara ang lumang pinto sa likod nila.

Isinara ko na ang pintong iyon.

At sa pagkakataong ito, nasa kamay ko ang susi.