Sa Dulo ng Dagat, Natutuhan Kong Hindi Lahat ng Pamilya ay Dapat Balikan, At Hindi Lahat ng Paghingi ng Tawad ay Sapat Para Mabawi ang Sinira
Bahagi 4: Sa Dulo ng Dagat, Natutuhan Kong Hindi Lahat ng Pamilya ay Dapat Balikan, At Hindi Lahat ng Paghingi ng Tawad ay Sapat Para Mabawi ang Sinira
Hindi romantiko ang malayong istasyon.
Walang filter na parang travel vlog.
Walang malinis na background music.
Ang Northern Sea Watch Station ay binubuo ng tatlong mababang gusali, isang communication tower, isang maliit na chapel na gawa sa yero, at isang pier na laging hinahampas ng alon.
Sa umaga, maalat ang hangin.
Sa gabi, umuungol ang hangin na parang may malaking hayop sa dilim.
Kapag may bagyo, nanginginig ang buong bubong.
Kapag mahina ang signal, kailangan mong umakyat sa gilid ng burol para makapagpadala ng simpleng mensahe.
Noong unang linggo ko roon, namaga ang paa ko sa training.
Noong ikalawang linggo, nasuka ako sa patrol boat dahil hindi sanay ang katawan ko sa alon.
Noong ikatlong linggo, umiyak ako sa banyo habang hawak ang rosaryo ni Mama.
Hindi dahil gusto kong bumalik.
Kundi dahil sa wakas, wala na akong kailangang patunayan sa tatlong taong hindi ako pinakinggan.
Ang officer-in-charge namin ay si Ma’am Celeste Dizon.
Maliit siya, maitim sa araw, matalim magsalita, pero may matang nakakita na ng maraming batang tumakas mula sa iba’t ibang uri ng tahanan.
Noong unang gabi, nakita niya akong nakaupo sa labas ng barracks, hawak ang lumang litrato ni Mama.
—Iniwan ka ba? tanong niya.
Hindi ako sumagot.
Umupo siya sa tabi ko.
—O ikaw ang umalis?
—Pareho po siguro.
Hindi niya ako pinilit magkuwento.
Iyon ang una kong nagustuhan sa lugar na iyon.
Doon, kapag sinabi mong hindi ka pa handang magsalita, hindi ka nila tatawaging maarte.
Kapag sinabi mong kailangan mo ng oras, hindi ka nila sasampalin para “maturuan.”
Unti-unti, natuto ako.
Natuto akong magbasa ng weather bulletin.
Natuto akong mag-log ng distress calls mula sa mangingisda.
Natuto akong maglinis ng radio equipment.
Natuto akong tumakbo kahit masakit ang baga ko.
Natuto akong magising nang alas-kuwatro kahit hindi pa tumitila ang ulan.
At higit sa lahat, natuto akong hindi lahat ng katahimikan ay pag-abandona.
Minsan, katahimikan ang unang anyo ng paggaling.
Samantala, sa bahay namin sa Maynila, hindi na bumalik ang dating ayos.
Noong gabing hindi nila ako naabutan sa pier, umuwi ang tatlong kuya ko na parang may naiwan sa kanila sa gitna ng dagat.
Si Lira ay nasa sala, umiiyak.
—Kuya, natatakot po ako. Baka galit na kayo sa akin.
Noon, dati, sapat na iyon para yakapin siya ni Kuya Enzo.
Ngayon, hindi na siya lumapit.
—Kunin mo ang gamit mo, sabi niya.
Nanigas si Lira.
—Ano po?
—Hindi ka muna puwedeng manatili rito.
—Kuya, wala po akong pupuntahan.
Tumayo si Kuya Ramil, hawak ang printed screenshots at pouch ng bracelet ni Mama.
—Dadalhin ka namin sa social welfare office. Doon aayusin kung saan ka legal na dapat mapunta. Pero hindi ka na mananatili sa bahay na ginamit mo para sirain ang kapatid namin.
Biglang nagbago ang mukha ni Lira.
Ang dating laging nakayuko, ngayon ay tumalim ang mata.
—Kapatid ninyo? Ngayon ninyo lang siya naalala?
Walang nakasagot.
Tumawa siya.
—Ang dali ninyong lokohin. Isang luha lang, iniwan ninyo na siya. Isang “Kuya, natatakot ako,” galit na kayo sa kanya. Ako ba talaga ang problema?
Tumama ang tanong sa kanila na parang sampal na bumalik.
Dahil totoo.
Hindi lang si Lira ang problema.
Si Lira ang apoy.
Pero sila ang tuyong kahoy na matagal nang naghihintay masunog.
Kinabukasan, dinala siya ni Kuya Ramil sa social welfare office.
Doon lumabas ang mas malalim na katotohanan.
Hindi lubos na walang kamag-anak si Lira.
May tiyahin siya sa Cavite na matagal na siyang hinahanap, pero umalis siya sa temporary shelter dahil ayaw niyang sumunod sa patakaran.
Hindi rin totoo na dalawang taon siyang tuluyang nasa kalsada.
May mga buwan siyang nakikitira sa iba’t ibang pamilya, at tuwing pinagsasabihan siya, lumilipat siya sa panibagong lugar.
Hindi siya demonyo.
Hindi siya halimaw.
Pero siya ay batang natutong gamitin ang awa bilang sandata.
At ang tatlong kuya ko, dahil sa guilt, pagod, at pagnanais maging tagapagligtas, hinayaan siyang hawakan ang sandatang iyon laban sa akin.
May reklamo ring isinampa tungkol sa pagnanakaw ng bracelet ni Mama at paggamit ng pekeng screenshots para manira.
Dahil menor de edad pa siya noon, hindi naging simpleng kulong ang ending.
Dinala siya sa supervised residential program, may counseling, may legal monitoring, at ipinagbawal siyang lumapit sa pamilya namin o makipag-ugnayan sa akin.
Para sa iba, kulang iyon.
Pero para sa akin, sapat na ang isang bagay:
Hindi na siya puwedeng magsuot ng maskarang “kawawa ako” para yurakan ang ibang tao nang walang kapalit.
Mas mabigat ang naging kapalit sa mga kuya ko.
Si Kuya Enzo ang unang bumagsak.
Isang linggo matapos akong umalis, kinausap siya ng accountant ng kumpanya.
Lumabas na ginamit niya ang bahagi ng education trust ko para sa emergency expenses ni Lira: private clinic, damit, plane ticket, hotel booking sa Batanes.
Hindi niya raw inisip na mali iyon dahil siya naman daw ang guardian ko.
Pero labingwalo na ako.
At ang trust na iyon ay iniwan ni Papa para sa akin.
Hindi para sa kung sinumang gusto niyang iligtas.
Noong ipinadala sa akin ng abogado ang report, ilang minuto kong tinitigan ang papel.
May bahagi sa akin na gustong magsampa agad ng kaso.
May bahagi sa akin na gusto siyang durugin tulad ng pagkadurog ko sa sala.
Pero tumawag si Ma’am Celeste sa akin noong gabing iyon.
—Amara, ang tanong hindi kung kaya mong gumanti. Ang tanong, anong klase ng buhay ang gusto mong itayo pagkatapos mong masaktan?
Kaya nagpasya ako.
Hindi ko ipinaaresto si Kuya Enzo.
Pero pinapirma ko siya ng legal repayment agreement.
Buong halaga, may interest.
Inalis din ang pangalan niya bilang administrator ng trust ko.
Inilipat iyon sa independent lawyer na pinili ko mismo.
At ang pinakamabigat para sa kanya: kinailangan niyang humarap sa board ng kumpanya ni Papa at aminin na ginamit niya ang pondo ng kapatid niyang menor de edad pa noon nang walang tamang dokumento.
Hindi siya tinanggal.
Pero tinanggal ang controlling authority niya sa family shares.
Mula noon, kailangan na niyang magpaapruba sa board para sa malalaking desisyon.
Ang lalaking sanay mag-utos, natutong pumirma sa ilalim ng mga tanong.
Si Kuya Ramil naman, nasangkot sa ethics inquiry.
Lumabas na ginamit niya ang personal contacts niya para hanapin ang background ni Lira nang hindi dumaan sa tamang proseso.
Hindi iyon kriminal na malaki, pero sapat para mapahiya siya sa opisina.
Ang lalaking laging nagsasabing “alam ko ang batas” ay pinaupo sa harap ng committee at pinakinggan ang sarili niyang kapabayaan.
Sinuspinde siya nang isang buwan.
Hindi dahil tinulungan niya ang bata.
Kundi dahil naniwala siyang ang mabuting intensyon ay lisensiya para lumabag.
Si Kuya Santi ang pinakatahimik.
Hindi siya nawalan ng trabaho.
Hindi siya naparusahan ng institusyon.
Pero siya ang pinakanaparusahan ng konsensya.
Tuwing duty niya sa ospital at may batang pasyente na umiiyak, naaalala niya raw ako.
Tuwing may kapatid na naghihintay sa labas ng ER, naaalala niya ang gabing hindi niya ako ipinagtanggol.
Isang beses, nagpunta siya sa chapel at doon umiyak nang halos isang oras.
Hindi ko iyon nalaman mula sa kanya.
Nalaman ko kay Manang Cora, na minsang tinawagan ako gamit ang number ng kapitbahay.
—Hija, hindi ko sinasabing patawarin mo sila, sabi niya. Sinasabi ko lang na ngayon, nararamdaman na nila ang bigat ng ginawa nila.
Tahimik akong nakinig.
Pagkatapos ay sinabi ko:
—Mabuti po. Kasi ako, naramdaman ko muna.
Sa loob ng anim na buwan, hindi ako umuwi.
Nagpadala sila ng sulat.
Hindi text.
Hindi email.
Sulat.
Marahil dahil alam nilang iyon ang pinakaayaw kong balewalain.
Ang unang sulat ni Kuya Enzo ay tatlong pahina.
Walang palusot.
Walang “pero.”
Nakasulat doon:
“Sinampal kita hindi dahil mali ka, kundi dahil hindi ko kayang harapin na may pagkukulang ako. Ginamit ko ang pagiging kuya para patahimikin ka. Iyon ang pinakamalaking kahihiyan ng buhay ko.”
Hindi ako umiyak habang binabasa iyon.
Itinupi ko lang at isinilid sa kahon.
Ang sulat ni Kuya Ramil ay mas maikli.
“Tinawag kitang mainggitin dahil mas madali iyon kaysa aminin na hindi kita pinakinggan. Ang batas na pinag-aralan ko, hindi ko nagamit para protektahan ka. Ginamit ko ang boses ko para itaboy ka.”
Ang sulat ni Kuya Santi, isang pahina lang.
Pero iyon ang pinakamatagal kong binasa.
“Amara, noong tumingin ka sa akin sa sala, humingi ka ng tulong nang hindi nagsasalita. Narinig kita. Pinili kong magpanggap na hindi. Iyon ang kasalanang dadalhin ko hanggang tumanda ako.”
Nang gabing iyon, lumabas ako sa barracks.
Malakas ang hangin.
Sa malayo, kumikislap ang ilaw ng tower.
Hawak ko ang tatlong sulat.
Hindi ko sinunog.
Hindi ko rin sinagot agad.
Inilagay ko sa kahon kasama ng rosaryo ni Mama.
Dahil may mga paghingi ng tawad na dapat munang hayaang maglakad nang matagal bago mo papasukin sa pinto.
Dumating ang unang malaking bagyo ko sa istasyon noong ikapitong buwan.
May distress call mula sa dalawang mangingisdang nawala ang makina sa gitna ng rumaragasang alon.
Ako ang nasa radio desk.
Nanginginig ang kamay ko, pero malinaw ang boses ko.
—Northern Sea Watch receiving. State your position if able. Huwag ninyong bitawan ang linya.
Sa loob ng tatlong oras, hawak ko ang komunikasyon.
Si Ma’am Celeste ang nag-coordinate sa rescue boat.
Ako ang nag-log ng coordinates.
Ako ang nagpaulit-ulit sa mga salitang nagpapanatili sa kanila gising.
—Kuya, makinig kayo sa boses ko. May paparating na tulong. Huwag kayong susuko.
Nang matagpuan sila, halos madaling-araw na.
Basang-basa kami lahat.
Nang bumalik ang rescue team, may isang matandang mangingisdang bumaba ng bangka at hinawakan ang kamay ko.
—Ikaw ba iyong nasa radyo?
Tumango ako.
Umiyak siya.
—Akala ko hindi na ako makakauwi sa apo ko. Salamat, anak.
Anak.
Hindi “mainggitin.”
Hindi “sagabal.”
Hindi “malaki ka na.”
Anak.
Doon ako unang umiyak nang buo.
Hindi dahil sa sakit.
Kundi dahil naalala kong may halaga pa pala ang boses ko.
Pagkaraan ng isang taon, napili ako para sa full scholarship sa maritime emergency management.
Hindi ito glamorous.
Walang red carpet.
Walang debut gown.
Pero may certificate akong nakasabit sa maliit na bulletin board ng station.
May group photo kami sa harap ng tower.
At sa unang pagkakataon, ako ang nag-post sa social media.
Larawan ko iyon, nakasuot ng uniform, nakatayo sa harap ng dagat habang ang langit sa likod ko ay kulay abo at ginto.
Caption:
“Hindi lahat ng pangarap ay natutupad kasama ang mga taong nangako. Minsan, ikaw mismo ang magdadala sa sarili mo roon.”
Hindi ko inaasahan ang comment.
Una si Kuya Enzo.
“Proud ako sa iyo. Kahit wala akong karapatan sabihin iyon nang malakas.”
Sumunod si Kuya Ramil.
“Mas matapang ka kaysa sa aming lahat.”
Huli si Kuya Santi.
“Salamat dahil buhay ka, Amara.”
Hindi ako nag-reply.
Pero hindi ko rin binura.
Pagkaraan ng isa pang buwan, may official ceremony sa station.
Recognition para sa mga trainee at volunteers na nakatapos ng unang service year.
Pinadalhan nila ako ng form para sa family guests.
Matagal kong tinitigan ang blank space.
Family guest/s:
Dati, awtomatikong tatlong pangalan ang isusulat ko.
Ngayon, hindi na.
Isinulat ko ang pangalan ni Manang Cora.
Pagdating ng ceremony, siya ang dumating sakay ng maliit na eroplano at bangka, bitbit ang plastic container ng homemade puto at isang payong na sobrang laki.
Pagkakita niya sa akin, umiyak siya agad.
—Ang itim mo na, hija.
Natawa ako.
—Ang lakas po ng araw dito.
Hinawakan niya ang mukha ko.
—Pero ang gaan ng mata mo ngayon.
Doon ko nalaman na gumaling na nga ako nang kaunti.
Hindi dahil wala nang sugat.
Kundi dahil hindi na bawat alaala ay kutsilyo.
Pagkatapos ng ceremony, habang kumakain kami sa gilid ng barracks, dumating si Ma’am Celeste.
—May tatlong lalaking nasa outer checkpoint. Sabi nila kapatid mo.
Tumigil ang kutsara ko.
Hindi sila pumasok.
Dahil hindi sila nasa guest list.
At sa lugar na iyon, hindi sapat ang apelyido para makadaan.
Kailangan ng pahintulot.
Tumingin si Manang Cora sa akin.
—Ikaw ang masusunod, hija.
Noon ko unang naramdaman kung gaano kasarap ang simpleng pangungusap na iyon.
Ikaw ang masusunod.
Tumayo ako.
Hindi para tumakbo.
Hindi para yakapin sila.
Kundi para harapin ang mga taong minsan kong ginawang buong mundo.
Nasa labas sila ng checkpoint.
Si Kuya Enzo ay mas payat kaysa dati. Wala na ang dating yabang sa postura niya.
Si Kuya Ramil ay hawak ang isang folder, parang abogado pa rin, pero hindi na siya mukhang sigurado sa lahat.
Si Kuya Santi ay may dalang maliit na kahon.
Nang makita nila ako, sabay-sabay silang tumuwid.
Walang nagsalita agad.
Ako ang unang nagsabi:
—Bakit kayo nandito?
Napayuko si Kuya Enzo.
—Hindi para pilitin kang umuwi.
Mabuti.
Kung sinabi niyang “umuwi ka na,” baka doon pa lang tumalikod na ako.
—Para ibalik ito, sabi ni Kuya Santi.
Binuksan niya ang kahon.
Naroon ang bracelet ni Mama.
Naayos na.
Nilinis.
Ibinalik ang sirang lock.
Hindi ko agad kinuha.
—Saan ninyo nakuha?
—Natapos na ang case ni Lira, sagot ni Kuya Ramil. Ibinalik ng social worker. Nasa supervised program pa rin siya. Ililipat siya sa tiyahin niya kapag pumasa sa assessment.
Tumango ako.
—Mabuti.
Tahimik ulit.
Pagkatapos, yumuko si Kuya Enzo.
Hindi simpleng yuko.
Yumuko siya nang halos hanggang baywang, sa harap ng mga guard, trainees, at hangin ng dagat.
—Amara, wala akong karapatang humingi ng mabilis na kapatawaran. Pero gusto kong sabihin sa harap ng ibang tao ang dapat kong sinabi noong araw na sinaktan kita. Mali ako. Walang dahilan ang ginawa ko. Hindi disiplina ang sampal. Pananakit iyon.
Naramdaman kong gumalaw ang dibdib ko.
Pero hindi ako lumapit.
Sumunod si Kuya Ramil.
—Pinalayas kita sa bahay na dapat pinrotektahan kita. Tinawag kitang mainggitin dahil hindi ko gustong marinig ang totoo. Hindi ikaw ang makitid ang puso. Kami ang naging bulag.
Si Kuya Santi ang huling nagsalita.
Namumula na ang mata niya.
—Noong lumuhod ako sa pier, gusto kong bumalik ka para gumaan ang konsensya ko. Ngayon, hindi iyon ang hihingin ko. Gusto ko lang malaman mong kahit hindi mo kami patawarin, araw-araw kong pipiliing maging taong karapat-dapat sanang tumayo sa tabi mo noon.
Mahaba ang katahimikan.
Sa likod ko, humampas ang alon sa bato.
Noong bata ako, kapag ganito ang eksena, siguradong tatakbo ako sa kanila.
Yayakap.
Iiyak.
Sasabihing okay lang.
Pero hindi na ako batang iyon.
At hindi lahat ng “sorry” ay kailangang sagutin ng “okay lang.”
Kaya sinabi ko ang totoo.
—Hindi okay ang ginawa ninyo.
Sabay-sabay silang tumango.
—Hindi mabubura ng pagpunta ninyo rito ang gabi na pinalayas ninyo ako.
—Alam namin, sabi ni Kuya Enzo.
—Hindi na ako babalik sa bahay bilang batang puwedeng saktan kapag hindi ninyo gusto ang nararamdaman ko.
—Hindi na mangyayari iyon, sabi ni Kuya Ramil.
Tumingin ako sa kanya.
—Hindi mo puwedeng ipangako ang bagay na hindi pa napapatunayan.
Napayuko siya.
—Tama ka.
Kinuha ko ang bracelet ni Mama mula sa kahon.
Malamig iyon sa palad ko.
Parang hawak ko ulit ang bahagi ng batang akala ko nawala.
—Papayag akong magsimula tayo sa sulat, sabi ko. Hindi tawag araw-araw. Hindi biglaang bisita. Hindi utos. Sulat muna.
Huminga nang malalim si Kuya Santi, parang iyon na ang pinakamalaking biyayang natanggap niya.
—Sulat muna, ulit niya.
—At kung may boundaries ako, susundin ninyo.
—Oo, sabi ni Kuya Enzo.
—Kung ayaw kong umuwi sa Pasko, hindi ninyo ako kokontrahin.
—Oo.
—Kung may araw na hindi ko kayo kayang kausapin, hindi ninyo gagawing kasalanan ko.
Tahimik silang tumango.
Noon ko lang sila pinapasok sa outer visitor area.
Hindi sa barracks.
Hindi sa ceremony hall.
Outer area lang.
Doon nagsimula ang bagong relasyon namin.
Hindi kapatid na nasugatan at tatlong tagapagligtas.
Hindi prinsesa at mga tagabantay.
Hindi bunso at mga kuya.
Apat na taong kailangang matutong magsabi ng totoo.
Sa mga sumunod na buwan, nagsulat sila.
Hindi perpekto.
Minsan, masyadong mahaba si Kuya Enzo at halatang gusto niyang ayusin ang lahat sa isang sulat.
Sinagot ko siya minsan:
“Hindi project ang tiwala.”
Pagkatapos noon, umikli ang mga sulat niya.
Mas totoo.
Si Kuya Ramil naman ay laging may bullet points noong una, parang legal memo.
Sinagot ko siya:
“Hindi kaso ang puso ko.”
Sumagot siya ng isang pahina na walang numbering.
Si Kuya Santi ang pinakamatagal matutong hindi magmakaawa.
Minsan nagsulat siya:
“Miss na miss na kita.”
Sinagot ko:
“Puwede mo akong ma-miss nang hindi ako pinapabalik.”
Mula noon, natuto siya.
Pagkalipas ng dalawang taon, natapos ko ang advanced training.
Hindi pa ako opisyal na mataas ang ranggo.
Hindi ako biglang yumaman.
Hindi ako naging bida sa pelikula.
Pero may trabaho ako.
May sariling bank account.
May scholarship continuation.
May mga taong tumatawag sa akin hindi dahil kailangan nila akong patahimikin, kundi dahil nagtitiwala sila sa boses ko.
At oo, nakarating din ako sa Batanes.
Hindi bilang batang nakikiusap na isama.
Kundi bilang bahagi ng emergency response exchange ng station.
Nakatayo ako sa Basco Lighthouse nang umagang iyon.
Malakas ang hangin.
Sa ibaba, humahampas ang dagat.
Sa malayo, gumugulong ang mga burol na tatlong taon kong pinangarap.
Hindi kasama ang tatlong kuya ko.
Hindi kasama si Lira.
Kasama ko si Ma’am Celeste, dalawang kapwa trainee, at si Manang Cora na pilit naming isinama kahit takot siya sa eroplano.
Tumayo ako sa harap ng parola.
Hawak ko ang bracelet ni Mama.
Sa bulsa ko, may maliit na bato mula sa beach.
Hindi ko kinuha para patunayan na nanalo ako.
Kinuha ko iyon para sa batang ako na minsang naniwalang kailangan siyang piliin ng iba bago siya maging mahalaga.
Kinunan ako ni Manang Cora ng litrato.
—Ngumiti ka naman, hija!
Ngumiti ako.
Hindi malaki.
Hindi pang-Facebook drama.
Totoo lang.
Pag-uwi ko sa lodging, may tatlong sulat sa email ko.
Happy birthday, Amara.
Ika-dalawampu kong kaarawan.
Hindi ko napansin na birthday ko na pala.
Sa message ni Kuya Enzo, may resibo ng huling bayad niya sa trust repayment.
“Bayad na lahat. Pero alam kong hindi pera ang pinakamahalagang nawala. Patuloy akong magbabayad sa paraan ng pagrespeto sa buhay mo.”
Sa message ni Kuya Ramil, may larawan ng certificate niya matapos matapos ang ethics training na kusa niyang kinuha.
“Hindi ito pampabango. Paalala ito na hindi sapat ang pagiging tama sa papel kung mali ang ginawa sa tao.”
Sa message ni Kuya Santi, may litrato ng soup bowl.
“Tinuruan ko ang sarili kong magluto ulit ng sopas. Hindi para pilitin kang kumain nito. Para maalala ko kung sino ako bago ako naging duwag.”
Matagal kong tiningnan ang tatlong mensahe.
Pagkatapos, sumagot ako.
“Salamat. Nasa Batanes ako ngayon. Maganda rito.”
Iyon lang.
Pero para sa aming apat, iyon ay simula.
Hindi pagbabalik sa dati.
Dahil minsan, ang “dati” ang mismong kailangang ilibing.
Ang bagong simula namin ay mabagal.
May hangganan.
May respeto.
May ilang araw na tahimik.
May ilang araw na masakit pa rin.
Pero hindi na ako naghihintay sa pintuan habang umuulan.
Hindi na ako nakatingin sa ilaw ng sala, umaasang may lalabas.
Hindi na ako nagmamakaawa na maalala nila akong bunso.
Dahil sa dulo ng dagat, natutuhan ko ang isang bagay na hindi naituro sa akin ng malaking bahay namin:
Ang pamilya ay hindi lisensiya para saktan ka.
Ang dugo ay hindi dahilan para patawarin agad.
At ang pagmamahal, kung totoo, ay marunong maghintay sa labas ng gate hanggang ikaw mismo ang magbukas.
Noong huling araw namin sa Batanes, tumayo ako sa harap ng dagat.
Malakas ang hangin, pero hindi ako natumba.
Dati, akala ko kailangan kong may humawak sa akin para hindi ako liparin ng mundo.
Ngayon, alam ko na.
May sarili akong paa.
May sarili akong pangalan.
Amara.
Minamahal.
At sa unang pagkakataon sa mahabang panahon, hindi ko na kailangang marinig iyon mula sa tatlong kuya ko para maniwala.
