Habang pinipigil ng barangay ang gulo, lumabas ang unang ebidensya: ang patay kong ate ay may bagong ticket papuntang isla
Bahagi 3 — Habang pinipigil ng barangay ang gulo, lumabas ang unang ebidensya: ang patay kong ate ay may bagong ticket papuntang isla
Hindi na iyak ang narinig ko pagkatapos tumunog ang cellphone sa loob ng kabaong.
Sigawan na.
Si Nanay ang unang sumugod.
Tinangka niyang agawin ang kandilang nasa ibabaw ng mesa at ihagis sa direksyon ng outlet.
—Patayin ninyo ang ilaw! Patayin ninyo ang lahat!
Pero hinawakan siya ng dalawang tiyahin ko.
Hindi dahil kampi sila sa akin.
Kundi dahil takot na silang masunog ang buong chapel.
Si Tatay naman ay humarang sa harap ng kabaong, parehong kamay nakadipa.
—Walang magbubukas nito!
Lumapit ang kapitana.
Hindi siya sumigaw.
Mas nakakatakot ang boses niyang mababa.
—Ben, kung patay talaga ang anak mo, bakit parang mas takot ka sa pagbubukas ng kabaong kaysa sa pagkamatay niya?
Namula ang leeg ni Tatay.
—Hindi mo alam ang sakit ng mawalan ng anak.
—Alam ko ang sakit ng mawalan ng anak.
Sagot ni Kapitana Lualhati.
—Pero hindi ako nagtatago ng cellphone sa kabaong.
Tahimik.
Matigas.
Walang nakasagot.
Si Mang Rodel ay umabante, pero hinarang siya ng mga tanod.
Nagkagulo ang mga lalaki niya.
May kamag-anak na nagsimulang mag-video.
May kapitbahay na sumigaw:
—Buksan na! Kung totoo, tapusin na!
—Oo nga! Bakit ayaw buksan?
—Baka naman hindi patay!
Ang salitang iyon ang unang tumama sa dingding ng chapel.
Hindi patay.
Parang iyon ang matagal nang nakahandang katotohanan na ayaw naming marinig.
Huminga ako nang malalim at lumapit kay Paolo.
Yakap niya si Nico, pero ang mata niya ay nakatutok sa akin.
—Sorry.
Sabi niya.
—Dapat sinabi ko agad kagabi.
Hinawakan ko ang kamay niya.
—Ginamit nila si Nico.
Tumango siya.
—Sinundan ko si Liza hanggang sa likod ng funeral parlor. May kausap siyang babae roon, nakasuot ng uniporme ng staff. May dala silang bag. Nang tinawag ko siya, tumakbo siya sa van ni Mang Rodel.
—Bakit hindi mo sinabi sa akin pag-uwi mo?
Namula ang mata niya.
—Pag-uwi ko, may picture ni Nico sa gate ng school na ipinadala sa akin. May message: “Kapag nagsalita ka, hindi mo na siya makukuha bukas.”
Pakiramdam ko may kamay na pumiga sa puso ko.
Tumingin ako kay Nico.
Ang anak kong ilang araw ko nang hindi nahahatid sa school dahil sa trabaho.
Ang batang pilit kong binibigyan ng normal na buhay kahit unti-unti nang nilalamon ng pamilya ko ang oras, pera, at lakas ko.
Lumuhod ako sa harap niya.
—Anak, makinig ka sa akin. Hindi mo kasalanan ito.
Nanginginig ang baba niya.
—Ma, galit po ba sila sa akin?
Napapikit ako.
Kung puwede lang sagutin nang simple ang tanong ng bata.
Kung puwede lang sabihin na hindi, hindi ka nila kayang galitin dahil apo ka nila.
Pero ang totoo, ginamit nila siya bilang panakot.
Kaya sinabi ko ang tanging sigurado.
—Mahal ka namin ng papa mo. At hindi namin hahayaang may manakit sa iyo.
Tumango siya, pero hindi nawala ang takot sa mata niya.
Doon ko naramdaman na ang laban na ito ay hindi lang tungkol sa perang ninakaw.
Hindi lang tungkol kay Liza.
Hindi lang tungkol sa magulang kong nagpakitang-tao.
Tungkol ito sa pamilyang binuo ko.
Sa asawa kong paulit-ulit kong naiwan para saluhin ang mga problema ng pamilyang hindi naman ako piniling mahalin.
Sa anak kong muntik nang gawing kabayaran sa utang na hindi sa amin.
Lumapit si Kapitana sa akin.
—Mara, may proof ka ba tungkol sa transfer?
Ipinakita ko ang bank notification.
Tiningnan niya.
—May record ito.
—May recording din po ako.
Napatingin siya sa akin.
Inilabas ko ang phone mula sa bulsa.
Nagre-record pa rin.
Narinig doon ang boses ni Mang Rodel na nagbabanta sa kabaong.
Narinig ang sigaw ni Nanay.
Narinig ang boses ni Paolo tungkol sa pagkakita kay Liza.
At pinakamahalaga, narinig ang mahinang boses mula sa kabaong.
—Sabihin mo sa asawa mo, huwag siyang magtanong, Mara.
Hindi na kailangang ipaliwanag kung kanino ang boses.
Kilala naming lahat ang boses ni Liza.
Kahit ilang taon siyang nagpanggap na mabait sa harap ng kamag-anak, kahit ilang beses niyang ginawang luha ang kasinungalingan, hindi mababago ang tono niya.
Matamis kapag may kailangan.
Malamig kapag nahuhuli.
Sa puntong iyon, dumating ang dalawang pulis.
Kasama nila ang isang staff mula sa funeral parlor.
Batang lalaki, pawis na pawis, nanginginig ang kamay.
Nang makita niya si Mang Rodel, halos umurong siya palabas.
—Ikaw ba ang nagdala ng kabaong?
Tanong ng pulis.
Tumango siya.
—Opo.
—Sino ang nag-book ng service?
Tumingin siya kay Nanay.
Pagkatapos kay Tatay.
Pagkatapos kay Mang Rodel.
Hindi siya makapagsalita.
Lumapit si Kapitana.
—Anak, nasa harap ka ng pulis. Sabihin mo ang totoo.
Napaluha ang lalaki.
—Hindi po regular booking iyon. Pinakiusapan lang po ako. Sabi po, gagamitin sa photo setup para sa memorial. Hindi po sinabi sa amin na may totoong burol.
Sumabog ang bulungan.
—Photo setup?
—Memorial?
—Ano ito, palabas?
Namumutla si Nanay.
Si Tatay naman ay sumigaw:
—Sinungaling iyan! Binayaran ng anak ko iyan!
Itinaas ng staff ang kamay.
—May resibo po kami. Hindi po full funeral service. Rental lang po ng kabaong at bulaklak. Walang body preparation. Walang release paper mula sa hospital.
Para akong nakatayo sa gitna ng bagyo, pero sa unang pagkakataon, malinaw ang direksyon ng hangin.
—Nasaan ang death certificate?
Tanong ko.
Walang sumagot.
—Nasaan ang hospital report?
Wala.
—Nasaan ang police report ng aksidente?
Wala pa rin.
Kumilos si Mang Rodel.
Tinulak niya ang tanod sa harap niya.
—Tama na ito.
Tumakbo siya patungo sa gilid ng chapel.
Hindi palabas.
Patungo sa likod ng kabaong.
Doon ko nakita ang maliit na siwang sa likod ng tela.
May nakatagong zipper.
May butas papunta sa likod na storage room ng barangay hall.
Kaya pala nakayanan ni Liza na manatili roon.
Hindi siya buong oras nasa kabaong.
May daanan.
May hangin.
May tubig.
May phone.
Inihanda nila nang maayos.
Sumigaw si Kapitana.
—Harangin siya!
Pero mabilis ang mga tauhan ni Mang Rodel.
Nagdilim ang chapel sa dami ng taong nagtutulakan.
Hinawakan ni Paolo ang kamay ko at hinila ako palayo kay Nico.
—Sa likod!
Tumakbo kami sa gilid.
Pagdating namin sa maliit na corridor sa likod ng chapel, nakita ko ang pinto ng storage room na nakabukas.
Sa sahig, may puting belo.
May maliit na oxygen canister.
May isang pares ng sandals na kilalang-kilala ko.
Sandals ni Liza.
Ang parehong sandals na hiningi niya sa akin noong Pasko, dahil sabi niya wala raw siyang pambili kahit may bagong cellphone siya noon.
Sa mesa, may naiwan na envelope.
Kinuha ko.
Sa loob, may printed itinerary.
Isang ferry ticket.
Papuntang Palawan.
Pangalan: Elisa Mae Santos.
Hindi Liza Santos.
Pero birthday niya.
At sa gilid ng ticket, may pangalan ng kasama.
Rodel Castor.
Hindi pala simpleng nagpapautang si Mang Rodel.
Kasama niyang tatakas si Liza.
Kasosyo.
Kabit.
Tagapagtago.
At kung tama ang kutob ko, ang ₱2.8 milyon na utang ay hindi tunay na utang.
Kundi presyong ipapasan sa akin para makapagbagong-buhay sila sa ibang isla.
Naramdaman kong may nanginginig sa likod ko.
Si Nanay.
Nakasunod pala siya.
Wala na siyang iyak.
Wala na siyang pag-arte.
Galit na galit siya.
—Bakit mo ba kailangang halungkatin ang lahat?
Tinitigan ko siya.
—Dahil pera ko ang ninakaw ninyo.
—Pera lang iyon!
—Pera lang?
Napataas ang boses ko.
—Pera iyon para sa anak ko. Pera iyon para sa bahay namin. Pera iyon mula sa gabing hindi ako natutulog, mula sa araw na pumasok ako kahit may lagnat, mula sa mga panahong kinain ko ang tira para lang makapag-ipon.
Tumigas ang mukha niya.
—Mas kailangan ni Liza.
Doon ako natawa.
Maikli.
Basag.
—Buhay siya, Ma.
—Kapatid mo siya.
—Anak mo rin ako.
Wala siyang naisagot.
Dahil hindi niya iyon itinuring na totoo kahit kailan.
Lumapit si Tatay mula sa likod niya.
Hawak niya ang bracelet sa pulso niya, parang gustong itago.
—Mara, hindi mo naiintindihan.
—Ipaliwanag mo.
Umiwas siya ng tingin.
—Nabaon sa problema si Liza. Mali ang mga nakasama niya. Gusto lang naming bigyan siya ng panibagong simula.
—Sa pamamagitan ng pagnanakaw sa akin?
—Makakabangon ka naman.
Hindi ko alam kung anong mas masakit.
Ang kasinungalingan nila.
O ang gaan ng boses niya habang sinasabi iyon.
Makakabangon ka naman.
Parang ako ang pader na puwedeng sirain dahil kaya ko raw itayo ulit ang sarili ko.
Parang ang pagiging matatag ko ay lisensya nila para wasakin ako.
Nasa dulo kami ng corridor nang may biglang sumigaw sa labas.
—Nakita ko siya! May babaeng tumatakbo sa likod!
Tumakbo ako palabas.
Sa likod ng barangay hall, may makipot na eskinita papunta sa palengke.
Doon ko siya nakita.
Si Liza.
Hindi nakaputi.
Hindi sugatan.
Hindi patay.
Nakasuot siya ng itim na hoodie, may backpack sa likod, at nakatakip ng cap ang mukha.
Pero nang lumingon siya, nakita ko ang ngiti niya.
Hindi takot.
Inis.
Parang ako pa ang istorbo.
Tumigil siya sandali sa dulo ng eskinita.
Sumigaw siya sa akin:
—Ang bobo mo talaga, Mara! Kung pumirma ka na lang, tahimik sana ang lahat!
Tumakbo ako.
Pero bago ko siya maabutan, humarang si Mang Rodel.
Hawak niya si Nico.
Hindi ko alam kung paano niya nakuha ang anak ko sa gulo.
Pero nasa braso niya ang bata.
May kutsilyong maliit sa kamay niya, hindi nakadikit sa balat, pero sapat para maunawaan ng lahat ang banta.
Nawala ang lakas sa tuhod ko.
—Bitawan mo siya.
Ngumisi si Liza mula sa likod niya.
—Ate mo pa rin ako. Huwag mo akong itulak sa masamang gawin.
Sa pagkakataong iyon, hindi na ako umiyak.
Tiningnan ko siya.
Tiningnan ko ang anak ko.
Tiningnan ko ang asawa kong papatakbo na sana pero pinigilan ng pulis para hindi lumala.
At doon ko sinabi ang pinakamasakit na salitang matagal ko nang dapat sinabi.
—Wala na akong ate.
