Isang tawag mula sa opisina ng developer ang nagbukas ng lumang sobre, at doon ko nalaman na hindi lang bahay ang gusto nilang agawin.
Bahagi 3 — Isang tawag mula sa opisina ng developer ang nagbukas ng lumang sobre, at doon ko nalaman na hindi lang bahay ang gusto nilang agawin.
Hindi agad ako nakapagsalita.
Si Aling Tessie ang mabilis na kumuha ng basahan at pinunasan ang natapong kape. Pero ang mata niya ay nasa akin, hindi sa mesa.
—Auring, ano iyon?
Itinaas ko ang kamay para patahimikin siya, pero nanginginig ang mga daliri ko.
—Ma’am? Nandiyan pa po ba kayo? tanong ng babae sa linya.
Pinilit kong ayusin ang boses ko.
—Nandito ako. Sino ang nag-submit ng dokumento?
—Ma’am, sa record po namin, representative daw po ng pamilya. Kasama raw po ang kopya ng ID ninyo at thumbmark.
Parang may malamig na tubig na ibinuhos sa likod ko.
—Hindi ako pumirma ng kahit anong waiver.
Tumahimik ang babae. Nang magsalita siya uli, mas mababa na ang boses niya.
—Kung ganoon po, kailangan ninyong pumunta rito personally. May concern po ito sa validity ng pending title annotation.
—Title annotation?
—Opo, Ma’am. Noong binayaran po ninyo ang dalawang unit, may isinama po kayong notarized care-and-residence undertaking. Naka-note po sa file na ang occupancy right ninyo bilang donor-payor ay kailangang kilalanin ng beneficiaries.
Napatingin ako kay Tessie.
Care-and-residence undertaking.
Bigla kong naalala si Atty. Salazar, ang matandang abogadong kaibigan ng asawa ko. Siya ang nagsabi noon habang pinapapirma ako sa mga dokumento.
—Auring, mahalin mo ang mga anak mo, pero huwag mong ipirma ang sarili mong libing. Maglalagay tayo ng kundisyon. Hindi para kalabanin sila. Para hindi ka nila makalimutan kapag hawak na nila ang susi.
Noon, tinawanan ko pa siya.
—Grabe ka naman, Attorney. Hindi ganoon ang mga anak ko.
Sagot niya sa akin:
—Mas mabuti nang may papel at hindi kailangan, kaysa kailangan at wala.
Akala ko formality lang iyon. Akala ko dagdag-papel lang. Hindi ko binasa nang buo. Pumirma ako dahil pinagkakatiwalaan ko siya.
Ngayon, parang narinig ko ang boses niya mula sa nakaraan.
Hindi ka pa tapos, Auring.
Sinabi ko sa babae mula sa developer na pupunta ako sa opisina nila. Pagkababa ng tawag, naupo ako nang mabigat.
—Tessie, may pinapirma pala sa akin noon si Attorney Salazar.
—Ano?
—Kasunduan. Na kahit nasa pangalan ng mga anak ko ang unit, may karapatan akong tumira roon. At obligasyon nilang alagaan ako.
Napahawak si Tessie sa dibdib.
—Susmaryosep. Kaya pala may gustong magpa-waive. Alam nila.
Umiling ako.
—Hindi ko alam kung alam nila. Pero may taong kumuha ng ID ko.
Naalala ko bigla ang araw ng turnover. Si Rhea ang nag-ayos ng bag ko habang nasa restroom ako. Si Myra naman ang humiram ng senior citizen ID ko para raw magpa-photocopy sa admin office. Pareho silang may pagkakataon.
Mas sumikip ang dibdib ko.
—Hindi lang nila ako ayaw patuluyin, Tessie. Gusto nila burahin ang huling karapatan ko.
Tumayo si Tessie.
—Maligo ka. Sasamahan kita.
Pagdating namin sa opisina ng developer sa Makati, nakasalubong namin ang babaeng tumawag. Si Ms. Janine ang pangalan niya. Bata pa, pero seryoso ang mukha. Dinala niya kami sa maliit na conference room.
Inilapag niya ang kopya ng waiver sa mesa.
Nakikita ko ang pangalan ko.
Rosario Santos.
May pirma.
May thumbmark.
May photocopy ng ID.
Pero hindi iyon pirma ko.
Pirma iyon ng taong marunong gumaya, pero hindi marunong matakot sa Diyos.
—Hindi akin ito, sabi ko.
Tinulak ni Ms. Janine ang isa pang folder.
—Ito po ang original care-and-residence undertaking. Naka-notarize po, at may pirma po ng dalawang anak ninyo bilang beneficiaries.
Binuksan ko ang folder. Doon ko nakita ang pirma nina Paulo at Carlo. Malinaw. Matigas. Buong pangalan.
Basahin mo, Auring, sabi ni Tessie.
Binasa ko.
Nakasaad doon na ang dalawang bahay ay binayaran mula sa sariling pera ko, at bagaman ipapangalan sa mga anak ko bilang advance inheritance, may kasamang kundisyon.
Una, kailangang magkaroon ako ng karapatang manirahan sa alinman sa dalawang bahay habang ako ay nabubuhay, kung nanaisin ko.
Ikalawa, hindi ako puwedeng paalisin, tanggihan, o ipasa sa iba nang walang malinaw na kasunduang pinirmahan ko.
Ikatlo, kung mapatunayang ako ay pinabayaan, itinaboy, o pinilit isuko ang karapatang iyon sa pamamagitan ng panlilinlang, maaaring bawiin ang donasyon o habulin ang equivalent value nito.
Ikaapat, anumang pekeng dokumento na gagamitin para tanggalin ang karapatang iyon ay ituturing na paglabag at maaaring ireklamo bilang falsification.
Napahawak ako sa papel.
Ilang gabi akong natulog na iniisip kong tapos na ang lahat. Na ako ang nagkamali. Na dahil nasa pangalan na nila ang bahay, kailangan kong tanggapin na wala na akong habol.
Pero may isang matandang abogado pala na mas kilala ang buhay kaysa sa akin.
At may dalawang anak akong pumirma sa kundisyon na ngayon ay gusto nilang ibaon.
—Sino ang nag-submit ng waiver? tanong ni Tessie.
Nag-alangan si Ms. Janine.
—Ma’am, hindi ko po puwedeng sabihin lahat nang walang formal request. Pero may log po kami ng email address at CCTV sa receiving area.
—Kailangan namin iyon, sabi ko.
—Mas mabuti po sigurong mag-file kayo ng incident report, tapos kumuha kayo ng legal assistance.
Paglabas namin, diretso kaming pumunta sa barangay kung saan nakatira si Paulo. Hindi para mag-eskandalo. Para magpa-blotter.
Habang isinusulat ng barangay desk officer ang reklamo ko, tumawag si Paulo.
Tiningnan ko ang screen. Hindi ko sinagot.
Sunod si Carlo.
Hindi ko rin sinagot.
Pagkatapos, may pumasok na message mula kay Marissa.
—Ma, ano raw itong sinasabi nina Kuya na pupunta ka sa barangay? Huwag mo naman kaming ipahiya. Paalis na kami, please lang.
Ipahiya.
Iyon talaga ang kinatatakutan nila.
Hindi na ang lagay ko. Hindi na kung saan ako natulog. Hindi na kung kumain ba ako.
Kundi kung may makaaalam.
Tinipa ko ang sagot.
—Hindi ako ang nagpahiya sa pamilya natin. Ako ang itinulak ninyo sa labas.
Hindi na siya nagreply.
Kinahapunan, pinatawag ng barangay sina Paulo at Carlo para sa mediation kinabukasan. Nalaman ko iyon dahil biglang sunod-sunod ang tawag nila. Hindi ko sinagot. Sabi ni Tessie, hayaan daw silang maluto sa sariling kaba.
Pero bago maggabi, may dumating na audio message mula kay Myra. Mali yata ang napindot niya. O baka ipinasa sa akin ng Diyos ang mali ng taong mayabang.
Narinig ko ang boses niya, malinaw at mabilis.
—Carlo, sabihin mo sa kuya mo, huwag silang matakot. Matanda na si Mama mo. Wala na siyang lakas maghabol sa korte. Sa barangay lang iyan iiyak. Basta huwag kayong papayag na tumira siya rito. Kapag pinapasok natin, hindi na aalis. Sayang ang bahay.
Sumunod ang boses ni Carlo.
—Pero may pinirmahan tayo noon, iyong kay Attorney Salazar.
—E di sabihin mong hindi mo naintindihan. Anak ka niya. Maniniwala ang tao na binigyan ka niya dahil mahal ka niya. Sino ba ang maniniwala na nanay mo, kakasuhan ka?
Pagkatapos, may maikling katahimikan.
At narinig ko ang huling linya ni Myra.
—Kung kailangan, sabihin natin na nalilito na siya. Senior na. Baka isipin ng barangay, hindi na siya reliable.
Naupo ako sa gilid ng kama ni Tessie.
Hindi lang pala nila ako gustong palabasin.
Gusto rin nilang palabasing mahina ang isip ko.
Inabot ni Tessie ang cellphone.
—Save natin. I-forward natin sa sarili mong email. I-backup natin.
Kinabukasan, maaga kaming pumunta sa barangay hall. Nakasuot ako ng simpleng bestida, dala ang folder ng mga dokumento, resibo ng bayad, kopya ng kasunduan, at audio na naka-save sa cellphone ni Tessie.
Dumating si Paulo kasama si Rhea. Sumunod si Carlo kasama si Myra. Pareho silang mukhang puyat. Pero nang makita nila ako, ang una nilang suot ay hindi hiya.
Yabang.
—Ma, kailangan ba talaga ito? tanong ni Paulo habang nakatingin sa mga tao sa barangay hall.
—Oo.
—Family matter ito, Ma.
—Noong pinatulog n’yo ako sa taxi at apartment ng kaibigan, hindi n’yo naalala na family matter ako.
Napatingin sa amin ang barangay secretary.
Namula si Paulo.
Si Carlo naman ay lumapit.
—Ma, puwede naman nating ayusin sa bahay.
—Aling bahay, anak? Iyong hindi ninyo ako pinatuloy?
Sumabat si Rhea.
—Ma, hindi po makatarungan na palabasin ninyong masama kami. May sarili rin kaming pamilya.
Tinignan ko siya mula ulo hanggang paa.
—At ako, ano ako? Lumang resibo?
Natahimik siya.
Nagsimula ang mediation. Pinaupo kami sa mahabang mesa. Nasa gitna ang barangay captain, isang matandang lalaking kilala ko noong nangangampanya pa lang siya sa palengke.
—Aling Auring, ano po ang reklamo ninyo?
Inilapag ko ang folder.
—Ibinenta ko ang bahay at tindahan ko para bilhan ng bahay ang dalawang anak kong lalaki. May pinirmahan silang kasunduan na may karapatan akong tumira sa alinman sa dalawang bahay habang nabubuhay ako. Pero pareho nila akong tinanggihan. At may taong nag-submit ng pekeng waiver para tanggalin ang karapatan ko.
Nagkagulo ang mukha ng mga anak ko.
—Ma! sigaw ni Carlo.
—Hindi kami nag-submit niyan! sabi ni Paulo.
Tinignan sila ng barangay captain.
—Pakinggan muna natin.
Inilabas ko ang kopya ng waiver. Inilabas ko ang original undertaking. Inilabas ko ang resibo ng bayad. Isa-isa.
Si Rhea ay namumutla.
Si Myra ay hindi na makatingin sa akin.
Pero ang pinakamasakit, sina Paulo at Carlo ay hindi tumingin sa mga resibo.
Tumingin sila sa pirma nila.
Alam nilang totoo.
—Ma, hindi namin alam na ganoon pala iyon, sabi ni Paulo.
—Pinirmahan mo, sabi ko.
—Maraming papel noon.
—Marami ring pera noon. Pero natandaan mong tanggapin.
May napangisi sa likod. Hindi ko alam kung sino. Pero naramdaman kong sa unang beses, hindi ako nag-iisa sa kuwarto.
Pinatugtog ni Tessie ang audio.
Pagdating sa linya ni Myra na “sabihin natin na nalilito na siya,” biglang tumayo si Carlo.
—Myra!
Naiyak si Myra, pero hindi iyon luha ng pagsisisi. Luha iyon ng taong nahuli.
Si Rhea naman ay tumingin kay Paulo at bumulong nang marahas.
—Bakit may ganitong papel?
Narinig ko. Narinig din ng barangay secretary.
Huminga nang malalim ang barangay captain.
—Mukhang hindi simpleng tampuhan ito. May dokumento, may allegation of falsification, at may care undertaking. Aling Auring, gusto n’yo po bang ituloy sa legal?
Bago ako sumagot, biglang bumukas ang pinto ng barangay hall.
Pumasok si Marissa.
May bitbit siyang backpack. Maputla ang mukha niya. Sa likod niya, si Dennis, halatang inis.
—Ma, tama na, sabi niya. Flight namin bukas.
Tumingin ako sa anak kong babae. Sa anak na dapat sana ay uuwian ko.
—Kaya ka dumating? Dahil flight mo bukas?
Lumapit siya sa mesa, nanginginig ang boses.
—Ma, huwag mo namang sirain ang pamilya dahil lang sa hindi natuloy ang plano mo.
Doon tumigil ang paghinga ko sandali.
Dahil lang sa hindi natuloy ang plano ko.
Hindi niya sinabi, “Dahil wala kang matulugan.”
Hindi niya sinabi, “Dahil nasaktan ka namin.”
Hindi niya sinabi, “Dahil mali kami.”
Plano ko lang pala iyon sa kanya. Abala. Schedule. Logistics.
Tumayo ako.
—Barangay Captain, itutuloy ko.
Nanlaki ang mata ng tatlong anak ko.
At noon inilapag ni Ms. Janine, na kararating lang mula sa developer bilang witness, ang isang USB drive sa mesa.
—May CCTV po kami kung sino ang nag-submit ng waiver.
Biglang yumuko si Rhea.
At si Myra, sa unang pagkakataon, ay napahawak sa braso ni Carlo na parang may babagsak na kisame.
