Bahagi 3: Sa lumang aparador ni Papa, natuklasan namin ang planong pagnakawan muli ang anak ko
Bahagi 3: Sa lumang aparador ni Papa, natuklasan namin ang planong pagnakawan muli ang anak ko
Hindi ko hinabol si Mama.
Sa unang pagkakataon sa buhay ko, hindi ako tumakbo para humingi ng paliwanag, pagmamahal, o kapatawaran mula sa kanya.
Nanatili akong nakatayo sa sala habang dahan-dahang nagsasara ang malaking pinto.
Ang tanging naririnig ko ay ang mahinang ugong ng air conditioner at ang pagtibok ng sarili kong puso.
Sa mesa, nakakalat ang mga dokumentong nagpabago sa lahat ng alam ko tungkol sa nakaraan.
Ang pekeng sulat.
Ang tala ng paglilipat ng pera.
Ang pangalan ng kapatid ko.
At ang katotohanang anim na taon akong naniniwalang iniwan ako ng buong mundo, gayong may isang taong sinusubukang lumapit sa amin ngunit sadyang inilayo.
“Lia,” mahinang tawag ni Kian.
Hindi ko siya matingnan.
“Bakit ka naniwala?” tanong ko.
Hindi ko iyon sinabi upang sisihin siya. Gusto ko lamang maunawaan kung paano naging posible na may isang lalaking nagluksa sa anak naming buhay na buhay.
Umupo siya sa tapat ko.
“Dalawampu’t dalawang taong gulang ako noon. Nasa Cebu ako, inaalagaan ang tatay kong nasa ospital. Kasabay niyon ang mga paghihigpit sa biyahe. Nang makausap ko ang nanay mo, sinabi niyang mahina ka at ayaw mong may makagambala sa iyo.”
Napapikit siya.
“Nagpadala ako ng tulong at nagtanong kung maaari kitang makausap. Sumagot siya gamit ang isang email na akala ko sa iyo. Pagkatapos, dumating ang balitang namatay ang sanggol. May kasamang papeles at sulat na nagsasabing huwag na kitang hanapin.”
Huminga siya nang malalim.
“Dapat nagpunta ako. Dapat nagpatuloy akong magtanong. Hindi sapat na dahilan ang sinabi ng nanay mo para tumigil ako.”
Nakita ko ang pagsisisi sa kanyang mga mata.
Hindi niya sinusubukang magmukhang bayani.
Inaamin niyang may pagkukulang siya.
At sa loob ng anim na taon, iyon ang unang pagkakataong may isang taong humarap sa akin at kusang umako ng pananagutan.
“Hindi na natin maibabalik ang mga taon,” sabi ko. “Pero huwag mong hayaang mawala ulit ang anak natin.”
“Hindi,” sagot niya. “Kahit kailan.”
Kinagabihan, nang makatulog na si Mika, umupo kami sa maliit na silid na ginawa naming opisina.
May mga larawan ng kanyang unang araw sa paaralan sa dingding.
May isang lumang medalya mula sa paligsahan sa pagbasa.
At may maliit na drawing ng tatlong taong magkahawak-kamay.
Ako.
Si Mika.
At ang lalaking tinawag niyang Papa Kian matapos ang ilang linggong maingat na pagkakakilala.
Hindi niya kaagad tinanggap si Kian bilang ama.
Noong una, mahiyain siyang nagtatanong kung bakit ngayon lamang ito dumating.
Hindi nagsinungaling si Kian.
Sinabi niyang may malaking pagkakamaling nangyari, at kahit hindi niya alam ang lahat, nagsisisi siyang hindi niya kami nahanap nang mas maaga.
Hindi rin niya binili ang pagmamahal ni Mika gamit ang mga laruan.
Sinamahan niya ito sa pagbabasa.
Nag-aral siyang magtirintas ng buhok.
Natuto siyang maghanda ng paborito nitong tortang talong.
At nang unang tawagin siya ni Mika na Papa, nakita kong tumalikod siya upang punasan ang mga mata niya.
Ang lalaking iyon ang ngayon ay kaharap ko, handang tumulong na alamin kung bakit ginamit ng sarili kong ina ang aming mga pangalan.
Kinabukasan, sinamahan kami ng isang abogado.
Si Attorney Celina Robles, isang babaeng nasa edad kuwarenta na may mahinahong boses at mahigpit na paraan ng pagtatanong.
Hindi siya agad nagsabing ipakukulong namin si Mama.
Una niyang inalam kung ano talaga ang mga ebidensiya, kung paano nakuha ang mga dokumento, at kung anong mga hakbang ang maaari naming gawin nang hindi inilalagay si Mika sa panganib.
“Iba ang galit sa patunay,” sabi niya. “Kailangan natin ng malinaw na tala kung gusto nating mapanagot ang taong gumawa nito.”
Ipinakita ni Kian ang mga orihinal na email mula sa lumang account ng kanilang pamilya.
May mga mensaheng ipinadala umano ni Mama bilang kinatawan ko.
May mga pakiusap tungkol sa gastos sa ospital.
May pekeng pahayag na namatay ang sanggol.
At may larawan ng isang dokumentong ginawang katibayan ng diumano’y pagkamatay.
Ngunit napansin ni Attorney Celina ang isang bagay.
“Walang opisyal na numero ng rehistro ang dokumentong ito,” sabi niya. “Mukha itong ginawang ulat upang magpaniwala, hindi isang wastong sertipiko ng kamatayan.”
Doon ko naunawaan na hindi lamang ako iniwan ni Mama.
Sadyang gumawa siya ng kuwento upang hindi kami magkita ni Kian.
At para magkaroon siya ng perang hindi niya kailanman pinaghirapan.
“May isa pang tanong,” sabi ng abogado. “Saan napunta ang pera?”
Hindi sumagot si Kian.
Dahil sa ngayon, alam na naming hindi iyon napunta sa amin ni Mika.
Sa hapon ng araw na iyon, tumawag muli si Rina.
Nasa bahay siya ng kanyang kaibigan sa Cainta.
Umiiyak.
Sinabi niyang hinanap ni Mama ang kanyang telepono at paulit-ulit na tinanong kung ano ang sinabi niya sa amin.
Pinagbantaan pa raw siyang tatanggalin sa trabaho sa pamamagitan ng pagkakalat ng kahihiyan tungkol sa kanilang pamilya.
“Hindi na ako bata, Ate,” sabi niya. “Pero kapag sumisigaw si Mama, bumabalik ang pakiramdam kong wala akong karapatang sumagot.”
Naramdaman kong kumirot ang dibdib ko.
Iyon ang pagpapalaki sa amin.
Hindi kami tinuruan kung paano ipagtanggol ang sarili.
Tinuruan kaming matakot mawalan ng pagmamahal.
Sinundo namin si Rina sa isang maliit na kapihan.
Pagpasok niya sa sasakyan, agad niya akong niyakap.
“Ate, patawarin mo ako.”
“Wala kang dapat ipatawad sa akin.”
“Meron,” umiiyak niyang sagot. “Marami akong alam. Pero natakot akong sabihin sa iyo.”
Hinayaan ko siyang magsalita kapag handa na siya.
Makalipas ang ilang minuto, inilabas niya ang isang lumang susi.
Kinakalawang na iyon.
May maliit na pulang laso sa dulo.
“Susi ito sa aparador ni Papa,” sabi niya. “Bago pa namatay si Papa, doon niya inilalagay ang mahahalagang papeles. Noong minsang umalis si Mama, naghahanap ako ng mga dokumento para sa paaralan. May nakita akong kahong hindi ko pa nakikita noon.”
“Ano ang laman?”
“Mga resibo. Mga sulat. At isang talaan ng perang natanggap ni Mama mula sa iba’t ibang tao.”
Napatingin si Kian sa kanya.
“Kasama ba ang pangalan ng pamilya namin?”
Tumango si Rina.
“May nakasulat na Salcedo. At may halaga na limang milyon at anim na raang libo.”
Naramdaman kong nanlamig ang aking mga daliri.
“Bakit hindi mo sinabi noon?”
“Akala ko pera iyon mula sa negosyo ni Mama. Pero may isa pang papel. May pangalan mo, Ate. At may pangungusap na hindi ko makalimutan.”
Huminga siya nang malalim bago nagpatuloy.
“Kapag muling nagpakita ang lalaki, sabihing wala na ang bata. Huwag hayaang magtagpo silang dalawa.”
Hindi ako nakapagsalita.
Tila naramdaman ko ulit ang lamig ng waiting shed kung saan ako natulog nang gabing pinalayas ako.
Sa loob ng mga taong iyon, ilan beses kong inisip na baka hindi talaga ako karapat-dapat mahalin.
Na baka tama si Mama.
Na baka ang pagdating ni Mika sa buhay ko ay parusang dapat kong pagbayaran mag-isa.
Ngayon, nalaman kong may taong nagsadya upang maging ganoon ang aming buhay.
Hindi aksidente.
Hindi simpleng galit.
Isang serye ng mga desisyong ginawa ng sarili kong ina.
Kinabukasan, bumalik kami sa lumang bahay sa Antipolo habang nasa trabaho si Mama.
May sariling susi pa si Rina dahil doon pa rin nakatago ang ilan niyang gamit. Hindi kami naghalughog sa mga pribadong silid ni Mama. Sinamahan namin si Rina upang kunin ang mga bagay niyang pag-aari, at ang kahong matagal nang inilipat ni Papa sa kanyang pangangalaga bago ito pumanaw.
Nasa silid ni Rina ang kahon, nakatago sa likod ng isang lumang aparador.
Mabigat iyon.
Balot ng kupas na asul na tela.
Nang buksan namin, unang lumitaw ang isang lumang litrato naming magkakapatid kasama si Papa.
Napahawak ako roon.
Matagal ko nang hindi nakikita ang kanyang mukha.
Si Papa ang taong nagsasabing kahit anong pagkakamali namin, maaari kaming umuwi sa kanya.
Kung buhay lamang siya noong gabing itinapon ako sa kalye, alam kong hindi niya iyon hahayaang mangyari.
Sa ilalim ng litrato ay may mga sobre at talaang pinagsama-sama ni Rina.
Pinaghiwa-hiwalay namin ang mga dokumento ayon sa petsa.
May mga resibo ng bangko.
May mga sulat na hindi ipinadala.
May talaan ng bayarin.
At may isang pahinang naglalaman ng mga pangalan ng mga taong nagpautang kay Mama.
Hindi lamang pala isang beses siyang kumuha ng pera.
Matapos mamatay si Papa, ginamit ni Mama ang naiwang bahay bilang panagot sa ilang utang.
Nag-invest siya sa mga negosyong ipinangako ng mga kakilala niyang mabilis yumaman.
Nang malugi, nangutang siyang muli upang itago ang unang pagkatalo.
Nagpapatuloy siyang magdaos ng magagarang handaan.
Bumibili ng mamahaling alahas.
At ipinagmamalaki sa mga kamag-anak na hindi raw kami naghihirap.
Samantalang ilang kilometro lamang ang layo, nilalagyan ko ng tubig ang gatas ng anak ko dahil kulang na ang natitira naming pambili.
May isang resibong napahawak si Kian.
Petsa, Marso 2021.
Halaga, ₱2,800,000.
Bayad para sa isang lote sa isang pribadong subdibisyon.
Sumunod ang bayad para sa pagpapaayos ng bahay.
Pagkatapos ay mga bayad sa mamahaling alahas.
Halos maubos ang perang ipinadala para sa diumano’y panggagamot at paglilibing ng aming sanggol.
“Buhay si Mika noong binili niya ang mga ito,” bulong ko.
Hindi ko namalayang tumulo na ang luha ko.
“Buhay siya. Pero ang sabi niya sa iyo, patay ang anak natin.”
Lumapit si Rina.
“Ate, may isa pa.”
Naglabas siya ng manipis na pulang folder.
Nakasulat sa harapan ang mga salitang Munting Tala Foundation.
Napakunot ang noo ko.
“Tala?”
“Iyan ang bagong balak ni Mama,” sagot ni Rina. “Noong nalaman niyang mayaman ang pamilya ni Kian, naghanap siya ng paraan para maging bahagi ng buhay ninyo.”
Binuksan ko ang folder.
May disenyo ng logo.
May listahan ng mga potensiyal na donor.
May plano para sa isang malaking pagtitipon sa isang hotel sa Makati.
At may larawan ni Mika na kinuha mula sa isang pribadong post ng kapatid ko.
Sa ilalim ng larawan ay nakasulat ang pangungusap na halos nagpahilo sa akin.
“Ang batang minsang iniwan ng kahirapan, ngayon ay mukha ng pag-asa para sa libo-libong kabataan.”
Hindi ko alam kung matatawa o sisigaw ako.
Ang babaeng nag-iwan sa amin sa kahirapan ay gusto ngayong gamitin ang mukha ng anak ko upang magkunwaring tagapagligtas.
May inilaan na target na donasyon na ₱18,000,000.
May tala rin ng mga inaasahang sasagot sa gastos.
Pamilya Salcedo.
Mga negosyanteng kaibigan ni Kian.
At mga kasosyo ng kanilang kumpanya.
“Hindi pa rehistrado ang pundasyong ito,” sabi ni Attorney Celina nang ipakita namin sa kanya ang kopya ng mga dokumento. “Pero mukhang may mga taong kinakausap na sila.”
Kinumpirma iyon ni Rina.
Narinig daw niyang ipinagmamalaki ni Mama sa telepono na magiging pangunahing tagapamahala siya ng isang malaking proyektong pangkawanggawa.
Ginamit niya ang pangalan ni Mika.
Ginamit niya ang pangalan ni Kian.
At ipinakilala ang sarili bilang matagal nang katuwang sa pagpapalaki sa bata.
“Paano niya nasasabi iyon?” tanong ko.
Tahimik si Rina.
Pagkatapos ay mahinang sumagot.
“Dahil sanay siyang magsinungaling, Ate. At sanay tayong manahimik.”
Ilang araw kaming nagtipon ng mga dokumento.
Nakipag-ugnayan ang aming abogado sa mga institusyong maaaring magpatunay sa mga lumang tala.
Hindi agad kami gumawa ng pampublikong akusasyon.
Ayaw kong madamay ang anak ko sa isang usaping hindi niya dapat pasan.
Pero habang tahimik kaming kumikilos, hindi pala nananahimik si Mama.
Isang umaga, tumawag ang punong-guro ng paaralan ni Mika.
Magalang ang boses niya, ngunit may pag-aalala.
“Ginang Mercado, mayroon po ba kayong pinayagang kamag-anak na kumuha kay Mika ngayong araw?”
Muntik kong mabitawan ang telepono.
“Wala po. Bakit?”
“May dumating pong babaeng nagpakilalang lola niya. May dala siyang sulat na may pirma ninyo.”
Nanlamig ang buong katawan ko.
“Saan po si Mika?”
“Nasa loob po ng silid-aralan. Hindi namin pinayagang sumama.”
Hindi ko maalala kung paano ako nakarating sa paaralan.
Ang naaalala ko lamang ay ang pagtakbo ko sa pasilyo at ang pagkakita ko kay Mika na nakaupo sa maliit na silya, yakap ang kanyang bag.
Nang makita niya ako, kumaripas siya papunta sa akin.
“Mama!”
Mahigpit ko siyang niyakap.
“Mama, may lola raw akong susundo sa akin.”
Hindi ako makahinga.
“Sabi niya, may sorpresa raw siya. Pupunta raw kami sa mall. Pero sinabi ni Teacher na hindi puwede.”
Hinawakan ko ang mukha ng anak ko.
“Mabuti ang ginawa mo, anak. Kapag may magsasabing susunduin ka, hihintayin mo muna si Mama o si Papa.”
Tumango siya.
Pagkatapos ay nagtanong.
“Bakit po galit si Lola nang hindi ako pinasama?”
Wala akong maisagot.
Dahil hindi ko alam kung paano ipapaliwanag sa isang batang limang taong gulang na may mga taong gustong gamitin siya para makuha ang pera ng kanyang ama.
Ipinakita sa amin ng paaralan ang sulat.
May pirma ko.
May pangalan ni Mama.
At may pahintulot umano para sa pansamantalang pagsundo.
Hindi ko iyon isinulat.
Hindi ko iyon pinirmahan.
Muli, ginamit ang pangalan ko nang wala akong pahintulot.
Humingi kami ng kopya ng tala ng pangyayari at ng kuha ng kamera ng paaralan sa tamang proseso.
Nakuhanan si Mama sa harapan ng tanggapan.
Maayos ang damit.
May dalang malaking laruan.
At nakangiting nakikipag-usap sa bantay.
Pero nang tanggihan siya, makikita sa video ang pagbabago ng mukha niya.
Itinuro niya ang gusali.
Kinawayan ang dala niyang papel.
At tila pinagbantaan ang mga kawani.
Hindi niya nakuha si Mika.
Ngunit ang ginawa niya ay sapat para mawalan ako ng tulog nang maraming gabi.
Paano kung hindi naging maingat ang paaralan?
Paano kung naniwala sila sa pirma?
Paano kung sumama ang anak ko dahil natuwa sa laruan?
Hindi ko kayang isipin.
Nang gabing iyon, nakita ako ni Kian na nakaupo sa gilid ng kama ni Mika.
Matagal nang tulog ang anak namin.
Pero ayaw kong umalis.
“Lia, ligtas siya,” sabi niya.
“Ngayon.”
Umupo siya sa tabi ko.
“Gagawin natin ang mga kailangang hakbang para manatili siyang ligtas.”
Tumingin ako sa kanya.
“Hindi ko kailangan ng malaking bahay kung hindi ko kayang protektahan ang anak ko.”
“Hindi natin gagamiting kapalit ng kaligtasan ang pera,” sagot niya. “Ang kailangan ni Mika ay mga magulang na hindi siya iiwan kapag mahirap na.”
Tahimik akong umiyak.
Hindi dahil nawalan ako ng pag-asa.
Kundi dahil sa wakas, may kasama na akong natatakot para sa anak namin.
Kinabukasan, naghain ang aming abogado ng mga angkop na reklamo at kahilingan upang maimbestigahan ang pekeng pahintulot sa paaralan at ang naunang mga dokumento.
Nagpadala rin ng pormal na abiso ang pamilya Salcedo sa mga negosyong nakatanggap ng paanyaya mula sa diumano’y pundasyon ni Mama.
Walang pahintulot ang kanilang kumpanya.
Walang awtorisadong pangangalap ng donasyon gamit ang pangalan nila.
At walang karapatang gamitin ang larawan ni Mika.
Inakala kong doon matitigil ang lahat.
Nagkamali ako.
Kinagabihan, may kumalat na mahabang video sa isang lokal na pahina sa internet.
Si Mama ang nagsasalita.
Umiiyak.
May panyo sa kamay.
Sa likuran niya ang lumang larawan namin noong bata pa kami.
“Ipinagkakait sa akin ng sarili kong anak ang aking apo,” sabi niya. “Ginawa ko ang lahat para mapalaki ang mga anak ko. Nagkamali man ako noon, hindi ko deserve ang ganitong kalupitan.”
Daan-daang tao ang nagkomento.
May mga nagsabing dapat kong patawarin ang aking ina.
May mga nagsabing pera lamang daw ang dahilan kung bakit nagbago ang ugali ko.
May mga nagtanong kung bakit ko raw inilayo si Mika sa taong nagbigay-buhay sa akin.
Hindi nila alam ang buong kuwento.
At iyon ang sinamantala ni Mama.
Makalipas ang isang araw, umabot sa libo-libo ang nakapanood.
May mga kamag-anak na tumawag upang pagalitan ako.
Isang tiyahin ang nagsabing hindi raw ako makakatulog nang maayos kapag namatay ang aking ina nang hindi kami nagkakaayos.
Isang pinsan ang nagtanong kung totoo raw bang binayaran ako ni Kian upang talikuran ang pamilya namin.
At may isang babaeng hindi ko kilala na nagpadala ng mensahe.
“Hindi ka tunay na ina kung hindi mo kayang magpatawad.”
Matagal kong tinitigan ang pangungusap.
Pagkatapos ay pinatay ko ang telepono.
Hindi nila nakita ang mga gabing nilalagnat si Mika.
Hindi nila narinig ang iyak ko habang binibilang ang baryang pambili ng gamot.
Hindi sila kasama nang kailangan kong pumili kung magbabayad ng upa o bibili ng pagkain.
Pero napakadali para sa kanilang husgahan ako mula sa likod ng isang screen.
Humingi ako ng payo kay Attorney Celina.
“Hindi mo kailangang sagutin ang bawat kasinungalingan,” sabi niya. “Pero hindi rin natin hahayaang magamit ang publiko para saktan ang bata.”
Naglabas kami ng maikling pahayag.
Walang larawan ni Mika.
Walang paninira.
Sinabi lamang naming may isinasagawang pormal na proseso kaugnay ng mga dokumentong pinaniniwalaan naming peke at ng hindi awtorisadong paggamit sa pangalan ng isang menor de edad.
Hindi natuwa si Mama.
Makalipas ang dalawang araw, nagpadala siya ng mensahe.
“Kung hindi ninyo ihihinto ang mga reklamo, may ilalabas akong patunay na hindi mo kayang alagaan ang anak mo.”
Napatigil ako.
Ano pa ang maaari niyang gawin?
Dumating ang sagot pagkalipas ng isang linggo.
Nakatanggap ang aming abogado ng kopya ng reklamo ni Mama na humihiling ng pagsusuri sa kalagayan ni Mika.
Ipinaparatang niyang hindi raw ako naging responsableng ina noong mga unang taon ng bata.
Na madalas daw akong umalis at iwan ang anak ko sa ibang tao.
Na hindi raw ligtas ang aming dating tahanan.
May mga larawan ng lumang inuupahan naming silid.
May mga ulat tungkol sa kakulangan ko sa pera.
At may isang maikling sipi ng recording.
Narinig ko ang sarili kong boses.
Pagod.
Umiiyak.
“Hindi ko na kaya. Pagod na pagod na ako. Hindi ko na alam kung paano ko bubuhayin ang batang ito.”
Nang marinig ko iyon, para akong sinuntok sa dibdib.
Naalala ko ang gabing iyon.
Nilalagnat si Mika.
Wala akong pera para sa gamot.
Tumawag ako kay Rina at umiyak habang humihingi ng tulong.
Hindi ko sinabi na ayaw ko sa anak ko.
Hindi ko sinabi na iiwan ko siya.
Humingi lamang ako ng tulong dahil natatakot akong may mangyari sa kanya.
Ngunit pinutol ang recording.
At ginamit ang aking pinakamahinang sandali upang palabasing hindi ako karapat-dapat maging ina.
“Bakit nasa kanya ito?” tanong ko kay Rina.
Namutla ang kapatid ko.
“Ate, may mga panahon na pinapasa ko kay Mama ang mga mensahe mo dahil akala ko maaawa siya at tutulungan ka. Hindi ko alam na itatago niya para gamitin laban sa iyo.”
Niyakap ko si Rina.
Hindi siya ang kaaway ko.
Ang kaaway ko ay ang taong ginawang sandata ang aming pagtitiwala.
Ngunit habang iniimbestigahan namin ang reklamong iyon, may panibagong balitang dumating mula sa abogado ni Kian.
May ilang taong nagbayad na pala ng malalaking halaga para sa pagtitipong inihahanda ni Mama.
Mahigit anim na milyong piso ang napasok sa isang account na ginagamit para sa diumano’y proyekto.
At may mga taong nagsisimula nang humingi ng kanilang pera pabalik.
Tumawag si Mama sa akin nang gabing iyon.
Hindi siya umiiyak.
Hindi siya nagsisisi.
Sa halip, napakalamig ng boses niya.
“Lia, maaari pa nating ayusin ito.”
“Ano ang aayusin natin, Ma?”
“Sabihin mo kay Kian na akuin ng kumpanya nila ang mga pangako ng pundasyon. Isang pirma lang niya, matatapos na ang lahat.”
“Gusto mong bayaran niya ang ginawa mong panloloko?”
“Para rin naman iyan sa anak mo.”
“Hindi mo gagamiting dahilan si Mika!”
Bigla siyang sumigaw.
“Kung hindi mo ako tutulungan, sisiguraduhin kong malalaman ng lahat kung gaano ka kahirap at kawalang-kuwenta noon!”
Tahimik akong huminga.
Pagkatapos ay sinabi ko ang pangungusap na hindi ko kailanman nagawang sabihin sa kanya noong bata pa ako.
“Ma, hindi ko ikinahihiya ang pagiging mahirap. Ang ikinahihiya ko ay ang mga ginawa mo habang naghihirap kami.”
Ibinaba niya ang telepono.
Akala ko iyon na ang katapusan ng kanyang pananakot.
Ngunit kinabukasan, sa isang pagdinig kaugnay ng reklamo niya, inilabas ng kanyang kinatawan ang buong tala ng lumang recording at isang bagong sinumpaang salaysay.
Nakasulat doon na boluntaryo ko raw na ipinagkatiwala kay Mama ang pangangalaga kay Mika noong sanggol pa lamang siya.
May nakalakip na pirma.
At may pangalan ng isang bagong saksi.
Nang mabasa iyon ni Attorney Celina, nanigas ang kanyang mukha.
Hindi dahil naniniwala siya.
Kundi dahil ang taong nakapangalan bilang saksi ay isang dating kawani ng ospital kung saan ako nanganak.
“Lia,” mahinang sabi niya, “kailangan nating hanapin ang babaeng ito.”
Tumingin ako sa pangalan.
Si Rosario Dizon.
Naalala ko siya.
Siya ang babaeng nag-abot sa akin ng maliit na kumot nang ipanganak si Mika.
At ayon sa dokumento ni Mama, siya raw mismo ang nakakita nang kusang-loob kong ipasa sa aking ina ang karapatang mag-alaga sa anak ko.
Isang bagay na hindi kailanman nangyari.
