Bahagi 3: Hinanap Namin ang Orihinal na Katibayan Habang Naghahanda ang Pamilyang Villareal ng Panibagong Paninira
Bahagi 3: Hinanap Namin ang Orihinal na Katibayan Habang Naghahanda ang Pamilyang Villareal ng Panibagong Paninira
Hindi ko alam kung paano ako nakarating sa parking area ng opisina. Ang huling sinabi ni Lourdes Ramos ay paulit-ulit na tumatakbo sa isip ko.
Ang kompanyang tumanggap ng malaking bahagi ng pondo noong 2009 ay may kaugnayan sa supplier na ginagamit ngayon ng departamento ni Bianca.
Hindi iyon nangangahulugang awtomatikong may kasalanan sila. Ngunit sapat iyon para maunawaan kong kailangan kong siyasatin ang lahat.
Tinawagan ko si Lourdes at nagtanong kung saan kami maaaring magkita.
“Sa bahay ko sa Santa Cruz,” sagot niya. “Huwag sa opisina nila. Ayokong may mawala na namang papel.”
Kinabukasan, isinama ko si Nanay sa Santa Cruz, Laguna.
Tahimik siya habang bumibiyahe kami. Nakatingin siya sa mga palayan, simbahan, at lumang tindahang dinaraanan namin.
Nang lumapit kami sa Pagsanjan, napansin kong mahigpit niyang hawak ang kanyang bag.
“Nay, puwede tayong bumalik kung mahirap para sa inyo.”
Umiling siya.
“Labingpitong taon akong natakot bumalik dito. Kung hindi ko haharapin ngayon, kailan pa?”
Nasa isang maliit na bahay malapit sa palengke si Lourdes.
Pitumpung taong gulang na siya, may puting buhok at mabagal maglakad. Ngunit malinaw pa ang kanyang alaala.
Pagpasok namin, agad niyang niyakap si Nanay.
“Elena, patawarin mo ako.”
Nagulat ako.
“Bakit po kayo humihingi ng tawad?”
Pinaupo niya kami sa mesa. May nakahandang tatlong baso ng tubig, lumang folder, at maliit na kahong karton.
“Noong 2009, ako ang tumutulong magtala ng mga bayad sa proyekto. Hindi ako ang treasurer, pero ako ang nag-aayos ng mga delivery record at voucher bago ipasa sa mga opisyal.”
Binuksan niya ang folder.
Nakita ko ang mga photocopy ng delivery slips, purchase requests, at mga tala ng pagpupulong.
“Ang orihinal na kasunduan ay para sa apatnaraang set ng uniporme at gamit. Ang halagang inilaan para sa paggawa at materyales ay ₱248,000. Ngunit hindi ito ibinigay nang buo kay Elena.”
Itinuro niya ang dalawang entry.
Ang una ay ₱43,000 na natanggap ni Nanay bilang paunang bayad.
Ang ikalawa ay ₱205,000 na naaprubahang ilabas para sa isang kompanyang nagngangalang Mabuhay Garments Depot.
“Nakarehistro ang negosyong ito noon sa kamag-anak ni Arturo,” sabi ni Lourdes. “Sila raw ang magdadala ng natitirang tela at mga gamit para matapos ang proyekto.”
“Dumating po ba ang mga iyon?” tanong ko.
“Hindi sa daming inilagay sa ulat.”
Ayon sa mga nakatabi niyang tala, siyamnapu’t apat na set lamang ang may malinaw na patunay na naihatid at naipamahagi.
Ngunit sa huling project report, nakasaad na naihatid ang lahat ng apatnaraang set.
At may isang dokumentong nagsasabing si Elena Mercado ang tumanggap ng buong ₱248,000.
Napatingin ako kay Nanay.
“Iyan po ba ang papel na ipinakita nila noon?”
Tumango siya.
“Pero hindi iyan ang pinirmahan ko. May pinirmahan akong resibo para sa mga materyales na natanggap ko. Hindi para sa buong pera.”
Inilabas ni Lourdes ang isang kupas na carbon copy.
Nakasulat doon ang bilang ng mga materyales para sa unang siyamnapu’t apat na set. May petsa at pirma ni Nanay sa ibaba.
“Hindi ko masasabing ako ang makapagpapatunay kung sino ang nagbago ng kasunod na dokumento,” maingat na sinabi ni Lourdes. “Pero magkaiba ang nakasaad sa orihinal na tala at sa ginamit nilang akusasyon.”
Naramdaman kong may pumipintig sa sentido ko.
“Bakit hindi ninyo ito ipinakita noon?”
Napayuko si Lourdes.
“Sinubukan ko. Sinabihan akong mawawalan ako ng trabaho kung ipipilit ko. May asawa akong may sakit at dalawang batang pinag-aaral. Natakot ako.”
Tahimik si Nanay.
Pagkatapos ay inabot niya ang kamay ng matanda.
“Nagalit ako sa inyong lahat noon. Pero mas gusto kong marinig ang totoo ngayon kaysa magdala pa ng galit hanggang mamatay ako.”
Umiyak si Lourdes.
May isa pa siyang ipinakita: kopya ng memo na pumapayag sa pagbabayad sa Mabuhay Garments Depot kahit wala pang kumpletong delivery confirmation.
May pirma ni Arturo Villareal bilang chairman ng project committee.
Naging malinaw sa akin kung bakit kailangang may ibang sisihin.
Kapag naniwala ang bayan na si Nanay ang kumuha ng pera, hindi na tatanungin ng mga tao kung bakit inilabas ang ₱205,000 sa ibang supplier.
Ngunit alam kong hindi sapat ang mga papel na hawak ni Lourdes para agad ideklarang napatunayan ang lahat.
Kailangan naming malaman kung tunay ang mga kopya, kung may iba pang rekord, at kung paano maihahambing ang mga iyon sa ulat na ginamit laban kay Nanay.
Kinunan ko ng larawan ang mga pahinang pinahintulutan niyang kunan at isinulat ang eksaktong pinagmulan ng bawat isa.
Hindi ko basta kinuha ang mga orihinal.
Sinabi ni Lourdes na handa siyang magbigay ng nakasulat na salaysay kung kakailanganin.
Habang pauwi kami, tinawagan ako ni Gabriel.
“Iris, puwede ba tayong mag-usap?”
“Kung sasabihin mong intindihin ko na lang ang papa mo, huwag na.”
“Hindi iyon ang sasabihin ko.”
Tahimik ako.
“Nalaman ko ang tungkol sa suspension mo,” pagpapatuloy niya. “Tinawagan ko si Ate. Sinabi niyang wala raw akong karapatang makialam sa kumpanya.”
“Pero may karapatan siyang sirain ang trabaho ko?”
“Hindi. At iyon ang gusto kong itama.”
Sinabi niyang nakausap niya ang kanyang ama tungkol sa lumang proyekto.
Ipinakita raw ni Arturo sa kanya ang ilang dokumento at sinabing matagal nang nalutas ang usapin.
“Tinanong ko kung bakit kailangan ka pang papirmahin sa kasunduan,” sabi ni Gabriel. “Hindi niya ako sinagot.”
“Gabriel, hindi ako naghahanap ng lalaking magtatago sa likod ng apelyido ng tatay niya.”
“Alam ko. At mali ang ginawa ko noong gabing iyon.”
Hindi ko siya pinatawad agad.
Sinabi kong kailangan ko ng panahon.
Pagbalik namin sa Biñan, humingi ako ng tulong sa isang abogadang dati kong nakatrabaho sa outreach program, si Atty. Camille Reyes.
Hindi niya ipinangakong makakasuhan agad si Arturo dahil sa mga nangyari noong 2009.
Ipinaliwanag niyang kailangang suriin ang mga dokumento, ang mga maaaring habulin sa ilalim ng batas, at ang mga limitasyon sa paghabol sa mga lumang pangyayari.
“Pero kung may bagong paninirang-puri, pamimilit, o iregularidad sa trabaho, hiwalay na usapin iyon,” sabi niya.
Mas mahalaga raw na huwag kaming gumawa ng sariling paratang na hindi pa namin kayang patunayan.
Sumunod ako.
Gumawa kami ng maayos na talaan ng mga ebidensiya at mga taong maaaring magpatotoo.
Samantala, sa kumpanya, naghain ako ng nakasulat na sagot sa notice ng HR.
Ipinaliwanag kong hindi ko inaprubahan ang receiving report na may apatnaraang kahon.
Nagbigay ako ng mga lumang email na humihiling ng aktuwal na pagbibilang sa bodega dahil may diperensiya sa shipment.
May mensahe pa akong ipinadala kay Bianca tatlong araw bago ang sinasabing pag-apruba.
“Ma’am, 110 boxes lang po ang physically verified. Hindi ko maire-recommend ang full acceptance.”
Hindi niya iyon sinagot.
Pero kinabukasan, biglang naging apatnaraan ang bilang sa electronic report.
Hiniling ko sa HR na panatilihin ang system logs, original receiving documents, at CCTV ng receiving area bago pa mapalitan o mabura ang mga rekord.
Isinama ko rin sa paliwanag ang sinabi ni Bianca tungkol sa pagpirma ko sa dokumento sa hapunan.
Hindi ko iyon ipinresenta bilang napatunayang kasalanan.
Inilahad ko iyon bilang isang pangyayaring maaaring mahalaga sa imbestigasyon.
Makalipas ang apat na araw, nakatanggap ako ng email mula sa HR.
Magkakaroon ng independent compliance review dahil may nakitang hindi pagkakatugma sa inventory at mga electronic approval.
Ngunit hindi pa ako pinababalik sa trabaho.
Hindi pa raw tapos ang proseso.
Bawat araw na lumilipas ay mabigat.
Minsan, nakikita kong tahimik si Nanay habang nakatingin sa makinang panahi.
“Nay, huwag kayong mag-alala. May ipon pa naman ako.”
Ngumiti siya.
“Hindi pera ang iniisip ko, anak. Natatakot akong maranasan mo ang ginawa nila sa akin.”
Umupo ako sa tabi niya.
“Ang pinagkaiba po natin ngayon, hindi na tayo mag-iisa.”
Isang hapon, may dumating na babae sa aming patahian.
Maayos ang kanyang damit, ngunit halatang pagod ang mukha.
Siya si Teresa Villareal.
Asawa ni Arturo.
Ina nina Bianca at Gabriel.
Napatayo ako.
“Kung nandito kayo para pilitin akong pumirma, wala na po tayong pag-uusapan.”
Umiling siya.
“Hindi ako narito para ipagtanggol ang asawa ko.”
May dala siyang lumang brown envelope.
“Narinig ko ang nangyari sa hapunan. At nalaman kong bumalik kayo sa Laguna.”
Dahan-dahan siyang naupo.
“Noong 2009, kasali rin ako sa committee. Ako ang tumulong magbilang ng mga unipormeng naipamahagi.”
Nanlaki ang mata ko.
“Ilan po ang bilang ninyo?”
“Siyamnapu’t apat.”
Napahawak si Nanay sa dibdib niya.
“Bakit walang nagsalita noon?”
Napaluha si Teresa.
“Nagsalita ako sa asawa ko. Sinabi niyang pansamantala lang ang kakulangan sa dokumento at aayusin din. Nang malaman kong si Elena ang sinisisi, nag-away kami.”
Huminga siya nang malalim.
“Pinili kong manahimik sa publiko dahil natakot akong masira ang pamilya namin.”
Hindi ko napigilan ang galit.
“Dahil sa katahimikan ninyo, nasira ang pamilya namin.”
Tumango siya.
“Tama ka. Wala akong dahilan para humingi ng madaling kapatawaran.”
Binuksan niya ang sobre.
Naroon ang lumang listahan ng mga batang tunay na nakatanggap ng uniporme, may mga petsa at lagda ng mga guro.
May kasama ring liham na isinulat niya noon kay Arturo, nagtatanong kung bakit apatnaraan ang nakalagay sa ulat samantalang siyamnapu’t apat lamang ang nakumpirma nila.
“May sariling kopya akong itinabi,” sabi niya. “Hindi ko ito kayang itago habang buhay.”
Ngunit may sinabi siyang mas nakakagulat.
“Hindi ito unang beses na gumamit ng ganoong paraan si Bianca.”
Napatingin ako sa kanya.
“Anong ibig ninyong sabihin?”
“May supplier na malapit sa pamilya namin. Ilang taon nang tumutulong ang ama niya sa pagpapakilala ng negosyo sa iba’t ibang kumpanya. Hindi ko sinasabing lahat ng transaksiyon ay mali. Pero may mga papel na nakita akong hindi tumutugma sa mga tunay na delivery.”
Ipinakita niya sa akin ang pangalang Mabuhay Garments Depot at ang kasalukuyang supplier nitong nakarehistro sa isang kamag-anak.
Pareho ang dating may-ari at taong kumakatawan sa ilang lumang transaksiyon.
Ang dugtong na iyon ay hindi pa patunay ng panloloko.
Pero dahilan iyon para siyasatin nang mabuti ang kasalukuyang order.
Habang nag-uusap kami, dumating si Gabriel.
Nagulat siya nang makita ang kanyang ina.
“Ma, bakit ka nandito?”
Tumayo si Teresa.
“Dahil pagod na akong magkunwaring walang nangyari.”
Tumingin siya sa anak.
“Gabriel, kung mahal mo si Iris, huwag mong piliting mamili siya sa pagitan ng katotohanan at pagmamahal mo.”
Naiyak ako.
Sa unang pagkakataon, may isang taong mula sa pamilya Villareal na malinaw na kumilala sa sakit ni Nanay.
Ngunit bago kami matapos, tumunog ang telepono ni Teresa.
Si Arturo.
Hindi niya sinagot.
Makalipas ang ilang segundo, nakatanggap si Gabriel ng mensahe.
May larawan iyon ng isang imbitasyon.
Magkakaroon ng malaking pagtitipon sa Pagsanjan para sa anibersaryo ng samahang pangkawanggawa.
Si Arturo ang pangunahing panauhin.
May espesyal na pagkilala sa kanyang kontribusyon noong 2009.
Sa ilalim ng larawan, may mensahe mula kay Bianca.
“Kung gusto ninyong magkalat ng kuwento, doon kayo magsalita. Tingnan natin kung sino ang paniniwalaan.”
Hindi pa roon natapos.
Kinabukasan, ipinadala sa akin ng dati kong katrabaho ang screenshot ng isang post na kumakalat sa lokal na Facebook group.
May lumang larawan ni Nanay sa pagpupulong noong 2009.
Nakaluhod siya habang pinupulot ang mga papel.
Ang caption:
“Ang babaeng nasangkot sa nawawalang pondo para sa mga batang nasalanta ay muling naghahanap ng simpatya. Ngayon, pati anak ay may isyung pinansiyal sa trabaho.”
Nanginginig kong binasa ang mga komento.
May mga taong humihiling na ibalik namin ang pera.
May nagsabing namamana raw ang pagiging magnanakaw.
May nagtag sa negosyo ni Nanay.
At ang pinakamasakit, may mga bagong customer na nagkansela ng kanilang mga order.
Umiyak si Nanay nang makita iyon.
“Anak, hindi pa ba sila tapos?”
Yumakap ako sa kanya.
Ngunit sa loob ko, may isang desisyong nabuo.
Hindi na kami aalis ng bayan na nakayuko.
Dumating ang araw ng anibersaryo.
Kasama ko sina Nanay, Atty. Camille, Lourdes, Teresa, at Gabriel.
Hindi namin balak manggulo. Naghanda kami ng mga dokumento at opisyal na kahilingan para sa pagsusuri ng lumang proyekto.
Ngunit bago magsimula ang programa, lumapit ang organizer.
“Miss Mercado, may nagsabi pong hindi kayo maaaring magsalita sa programa.”
“Hindi naman kami humihingi ng mikropono,” sagot ko. “Nandito kami para pormal na isumite ang mga tala sa committee.”
Hindi pa siya nakakasagot nang marinig ang malakas na boses ni Arturo mula sa entablado.
“May mga taong pilit binubuhay ang lumang kasinungalingan para sirain ang mga tumulong sa bayan.”
Tumahimik ang mga tao.
Pagkatapos ay ipinakita niya sa malaking screen ang larawan ni Nanay.
“Labingpitong taon na ang lumipas, ngunit may gustong burahin ang ginawa ng taong umabuso sa pondong para sa mahihirap.”
Nakita kong napaupo si Nanay.
Sumunod ang isa pang slide.
Larawan ko naman, kasama ang pangalan ng kumpanyang pinagtatrabahuhan ko.
“At ngayon, pati ang anak ay iniimbestigahan dahil sa problema sa pera.”
Tumayo si Gabriel.
“Papa, tama na!”
Ngunit hindi pa tapos si Arturo.
“May dala akong bagong salaysay na nagpapatunay na alam ng anak ang ginawa ng kanyang ina.”
Itinaas niya ang isang papel.
Nakalagay roon ang pangalan ko.
At sa ilalim nito, isang pirmang hindi ko kailanman isinulat.
