Bahagi 3: Habang Inililigtas Ko ang Bahay, Natuklasan Kong Mas Malalim ang Panlolokong Pinagkaisahan Nila
Bahagi 3: Habang Inililigtas Ko ang Bahay, Natuklasan Kong Mas Malalim ang Panlolokong Pinagkaisahan Nila
Kinabukasan, bago mag-alas-otso, nasa opisina na ako ng lending cooperative.
Hindi ako halos nakatulog.
Sa loob ng dalawang gabi, paulit-ulit kong tinanong ang sarili ko kung paano nakarating sa ibang tao ang kopya ng titulo ng bahay namin.
Hindi iyon ordinaryong papel.
Iyon ang pinakahuling iniwan sa akin ng nanay ko.
Noong maliliit pa ang mga kapatid ko, naglalaba siya sa tatlong bahay para makapag-ipon. Nang makabili siya ng lupang iyon, hindi pa sementado ang buong bahay. Yero lang ang bubong at may sako na nagsisilbing kurtina.
Unti-unti namin iyong inayos.
Sa bawat dagdag na dingding, may katumbas na taon ng pagtitipid.
At ngayon, ginagamit pala iyon ng mga taong dapat sana’y nag-iingat sa akin.
Tinanggap ako ng lending officer na si Ms. Valdez.
Ipinaliwanag niyang nasa pagsusuri pa lamang ang aplikasyon. Wala pang naaprubahang pautang at walang naitalang mortgage sa kanilang panig.
Bahagya akong nakahinga.
Ngunit nang ipakita niya ang mga dokumentong isinumite, halos manginig ang tuhod ko.
May photocopy ng titulo.
May kopya ng aking lumang identification card.
At may papel na nagsasabing pumapayag akong gamitin ang ari-arian bilang seguridad sa utang na ₱350,000.
Sa ibaba, nakasulat ang pangalan ko.
May pirma.
Pirma na kahawig ng akin, ngunit hindi sa akin.
“Hindi ako ang pumirma nito,” mariin kong sinabi.
Ipinakita ko ang orihinal kong pagkakakilanlan at iba pang dokumentong may tunay kong lagda.
Ipinaliwanag ni Ms. Valdez ang mga susunod na hakbang para maitala ang aking pagtutol at masuri ng kanilang tanggapan ang posibleng pamemeke.
Humingi ako ng kopya ng mga dokumentong maaari nilang ibigay sa akin bilang taong pinangalanang may-ari.
Pagkatapos, ipinakiusap kong huwag ipagpatuloy ang anumang transaksiyong gumagamit sa aking pangalan nang hindi ako personal na nakukumpirma.
“Ma’am,” sabi niya nang marahan, “mabuti pong tumawag kami sa inyo. May mga dokumentong kailangang beripikahin bago magpatuloy ang ganitong aplikasyon.”
Paglabas ko, naupo muna ako sa isang bangko sa tapat ng opisina.
Hindi ako umiyak.
Hindi pa.
Tinawagan ko si Celia, ang dating katrabaho kong nagpadala ng larawan.
“Celia, may alam ka bang puwedeng pasukan na trabaho?”
“Bakit, Ate? Akala ko magpapahinga ka muna pagkatapos magsara ang linya natin.”
“Tapos na ang pahinga ko.”
Tahimik siya saglit.
Pagkatapos ay sinabi niyang may kakilala siyang nangangailangan ng inventory checker sa isang cold-storage warehouse sa Biñan.
Hindi regular ang posisyon sa simula. May assessment at probasyon pa.
Pero tumatanggap sila ng aplikanteng may karanasan sa quality inspection.
“Puntahan ko,” sagot ko.
“Ate, ayos ka lang ba?”
Tumingin ako sa mga papel sa aking kamay.
“Hindi pa. Pero may aayusin ako.”
Mula roon, dumiretso ako sa isang tanggapang nagbibigay ng libreng legal na konsultasyon.
Ipinaliwanag ko ang nangyari, mula sa pagkawala ng separation pay hanggang sa aplikasyon sa lending cooperative.
Sinabi ng abogado na mahalagang mapreserba ko ang orihinal na titulo, maipaberipika ang kasalukuyang rekord ng ari-arian at maitala ang pagtutol ko sa mga dokumentong hindi ko pinirmahan.
Hindi raw dapat balewalain ang posibleng pamemeke.
Ipinaliwanag din niyang kailangang maayos at naaayon sa batas ang anumang hakbang tungkol sa paghihiwalay namin ng tirahan ni Renato.
Hindi sapat na galit ako para basta ipagpalit ang kandado at itapon ang gamit niya.
Kailangan kong protektahan ang aking sarili nang hindi gumagawa ng panibagong problemang legal.
Iyon ang unang pagkakataong naramdaman kong may direksiyon ang gagawin ko.
Hindi pala kailangang sumigaw para lumaban.
Minsan, kailangan mo lang magtanong sa tamang tao, kumuha ng tamang dokumento at tumigil sa paniniwala sa mga pangakong walang kasulatan.
Pagdating ko sa bahay, naghihintay si Renato sa sala.
Nandoon din si Marites.
May dala siyang dalawang plastik ng pagkain at nakangiting parang wala kaming pinag-awayan.
“Ate Elena,” bungad niya, “nagluto ako ng paborito mong adobo. Huwag na tayong magkimkim ng sama ng loob.”
Inilapag ko ang mga dokumento sa mesa.
“Ano ang masasabi ninyo tungkol sa pekeng pirma ko?”
Nawala ang ngiti niya.
Si Renato naman ay agad nagsalita.
“Walang pekeng pirma. Inaayos ko lang ang aplikasyon para may puhunan tayong lahat.”
“Hindi ako pumayag.”
“Pipirma ka rin naman sana kapag naipaliwanag ko.”
Napatingin ako sa kanya.
“Renato, ang pirma ay hindi bagay na puwedeng hiramin nang hindi nagtatanong.”
“Ang hirap mong pakisamahan!”
“Mas mahirap ang mawalan ng bahay dahil may taong gumawa ng desisyon sa pangalan mo.”
Biglang pumagitna si Marites.
“Ate, hindi naman natuloy ang loan. Bakit kailangan pang palakihin?”
“Dahil hindi ninyo sinasabi ang totoo hangga’t hindi kayo nahuhuli.”
Tahimik silang dalawa.
Kinuha ko ang maliit na kuwaderno mula sa bag.
Binasa ko ang bawat bayaring nakasulat.
“₱26,400 para sa pag-aaral ni Nico. ₱58,000 para sa bubong. Ang natitira, para makahanap ako ng trabaho habang wala akong sahod.”
Pagkatapos ay inilapag ko ang bank withdrawal slip.
“Ito ang pera kong kinuha ninyo.”
Tumingin ako kay Marites.
“Magkano ang nagastos ninyo sa negosyo?”
Hindi siya agad sumagot.
“May renta, freezer, packaging, delivery—”
“Magkano?”
Si Renato ang sumagot.
“Halos lahat.”
“Magkano ang natira?”
Nagkatinginan sila.
“Wala na,” mahina niyang sabi.
Sa tatlong salitang iyon, parang tuluyang nabuksan ang matagal nang nakatagong sugat.
Dalawampu’t isang taon ng trabaho.
Mga gabing kinailangan kong uminom ng gamot dahil sa pananakit ng likod.
Mga Paskong hindi ako nakasama sa pamilya dahil may overtime.
Mga panahong hindi ako bumili ng bagong sapatos para may maibigay na baon sa anak ko.
Lahat iyon ay naging freezer, renta, kahon at tarpaulin sa negosyong wala man lang pangalan ko.
“Ate Elena,” sabi ni Marites habang namumuo ang luha sa kanyang mga mata, “kapag nagtagumpay ito, makikinabang din kayo.”
“Kung magtagumpay.”
“Magtagumpay talaga.”
“Kung malugi?”
Hindi siya sumagot.
“Kayo ang may negosyo. Ako ang walang pera. Kung kumita, sa inyo ang kita. Kung malugi, ako ang maghahanap ng pambayad sa pag-aaral ni Nico. Tama ba?”
Tumayo si Renato.
“Tama na! Pamilya tayo!”
“Pamilya rin ba ako noong pinirmahan ninyo ang pangalan ko?”
Natigilan siya.
Sa gabing iyon, sinabi kong kailangan naming magkaroon ng kasulatan tungkol sa perang kinuha nila.
Ayaw ni Renato.
Ayaw rin ni Marites.
Pero sinabi kong hindi na ako papayag sa isa pang pangakong nakasabit lang sa hangin.
Kung hindi sila handang makipag-usap nang maayos, hihingi ako ng tulong sa barangay at itutuloy ang mga kinakailangang hakbang.
Doon sila unang tumahimik.
Nang umalis si Marites, lumapit sa akin si Nico.
“Ma, hindi ba puwedeng patawarin mo na lang sila?”
Tiningnan ko ang kanyang mukha.
“Anak, alam mo ba kung ano ang ginawa nila sa titulo?”
Umiling siya.
“Gusto nilang gawing collateral ang bahay.”
Napatungo siya.
“Hindi naman po siguro matutuloy.”
“Hindi natuloy dahil kinumpirma ng lending cooperative ang pirma ko. Paano kung hindi?”
Hindi siya sumagot.
“Nico, kung mawala ang bahay, saan tayo titira?”
“May paraan naman siguro.”
“Anong paraan?”
Umiling siya.
Doon ko napagtantong madali para sa kanya ang magsabi ng may paraan dahil hindi pa siya ang pinipilit humanap nito.
Kinaumagahan, pumunta ako sa warehouse na sinabi ni Celia.
Mahigit dalawang oras akong pinag-exam at ininterbyu.
Pinabasa sa akin ang mga receiving report, pinabilang ang inventory variance at pinahanap ang mga pagkakaiba sa sample records.
Sa loob ng dalawampu’t isang taon, iyon ang trabahong araw-araw kong ginagawa.
Hindi ako nakapagtapos ng kolehiyo.
Pero alam kong magbilang.
Alam kong tumingin sa petsa, timbang at dami.
Alam kong ang isang maliit na maling numero sa warehouse ay maaaring maging malaking pagkalugi.
Pagkatapos ng assessment, sinabi ng supervisor na maaari akong magsimula sa susunod na linggo bilang probationary inventory checker.
Hindi kalakihan ang sahod, pero may pagkakataong maging regular kung maayos ang performance ko.
Paglabas ko, napahawak ako sa bakod.
Sa unang pagkakataon mula nang magsara ang pabrika, nakakita ako ng posibilidad na hindi ko kailangang umasa kay Renato.
Umuwi akong may dalang pandesal at itlog.
Habang nagluluto ako, pumasok si Nico.
“Ma, si Papa raw muna ang magbabayad sa training center. Huwag ka nang mamroblema.”
“May pera na ba siya?”
“Maghahanap daw.”
“Kung ganoon, maghihintay ako sa resibo.”
Napakunot-noo siya.
“Bakit parang hindi mo na pinagkakatiwalaan si Papa?”
Dahan-dahan kong ibinaba ang sandok.
“Nico, ang tiwala ay hindi nawawala dahil may nagtanong. Nawawala iyon kapag paulit-ulit na nagsisinungaling ang isang tao.”
Hindi siya sumagot.
Kinagabihan, narinig kong nag-uusap silang mag-ama sa labas.
“Pa, baka malaman ni Mama ang tungkol sa papel.”
“Hindi niya malalaman kung tatahimik ka.”
“Pero tinanong niya ako kanina.”
“Sabihin mong wala kang alam.”
Tumigil ako sa paglalakad.
Hindi ko agad binuksan ang pinto.
Tahimik akong nakinig.
Sinabi ni Nico, “Pa, ang sabi mo para lang sa requirements. Hindi mo sinabi na gagamitin sa loan.”
Nanlamig ang buong katawan ko.
Sumagot si Renato sa mababang boses.
“Ginawa mo lang ang ipinagawa ko. Ako na ang bahala. Huwag kang aamin.”
Hindi ko na kayang manatiling tahimik.
Binuksan ko ang pinto.
Pareho silang napalingon.
“Nico,” sabi ko, “anong papel ang tinutukoy ninyo?”
Hindi makatingin sa akin ang anak ko.
Si Renato ang unang sumagot.
“Walang kinalaman sa iyo.”
“May pangalan ko ba sa papel?”
Walang sumagot.
Lumapit ako kay Nico.
“Anak, tumingin ka sa akin.”
Dahan-dahan niyang itinaas ang ulo.
“Alam mong hindi ko pinirmahan ang dokumentong ibinigay nila sa cooperative, hindi ba?”
Namasa ang kanyang mga mata.
“Ma, akala ko po—”
“Anong akala mo?”
Nagsimulang manginig ang kanyang labi.
“Ipinakita po ni Papa ang pirma mo sa dating school form ko. Sabi niya, kailangan lang kopyahin para hindi na kayo mag-abala sa pagpunta.”
Parang may humawak sa dibdib ko at mahigpit na piniga iyon.
“Kaya ikaw ang gumawa ng pirma?”
Hindi siya sumagot.
Pero ang kanyang mga luha ang sumagot para sa kanya.
“Ma, sinabi ni Papa na kapag natuloy ang negosyo, hindi na natin kailangang maghirap. May trabaho raw ako pagkatapos ng training. Akala ko tutulungan ko kayo.”
Napaupo ako sa silya.
Hindi ko alam kung alin ang mas masakit.
Ang malaman na ang asawa ko ang kumuha ng pinaghirapan ko.
O ang malaman na ang anak kong ipinaglalaban ko ang kinabukasan, siya pala ang ginamit para gayahin ang aking lagda.
Lumuhod si Nico sa harap ko.
“Ma, sorry po.”
Tiningnan ko ang mga kamay niyang nanginginig.
Mga kamay na minsan kong hinawakan habang tinuturuan siyang magsulat ng kanyang pangalan.
Mga kamay na pinaghirapan kong bilhan ng lapis, kuwaderno at mga gamit sa paaralan.
Ngayon, ang mga kamay na iyon ang ginamit para pekein ang pangalan ko.
Hindi ako sumigaw.
Isang tanong lang ang lumabas sa bibig ko.
“Nico, kung natuloy ang loan at nawala ang bahay natin, sasabihin mo pa rin bang para sa pamilya ang ginawa ninyo?”
Napa-upo siya sa sahig at napahagulgol.
Samantalang si Renato, sa halip na yakapin ang kanyang anak, ay itinuro pa ito.
“Siya naman ang pumirma! Hindi ako!”
Doon ko nakita ang tunay na mukha ng lalaking pinakasalan ko.
Handa niyang isakripisyo pati sariling anak upang hindi lang siya managot.
At doon ako tuluyang nagpasiya.
Hindi na ako mananatiling tahimik sa isang bahay kung saan ang pangalan ko, pera ko at pagmamahal ko ay ginagamit laban sa akin.
