Bahagi 3 — Dumating ang Buong Angkan ni Mama, Pero Mas Mabigat ang Mga Resibo Ko
Bahagi 3 — Dumating ang Buong Angkan ni Mama, Pero Mas Mabigat ang Mga Resibo Ko
Hindi agad sumagot si Mama.
Ang unang ginawa niya ay hablutin ang cellphone mula sa mesa.
Masyadong huli.
Nabasa na naming lahat.
“Ate, nag-usap na kami. Kapag napaalis mo na si Kuya Arturo, kailan mo ipapasa sa amin ang titulo para maayos na natin ang pagbebenta?”
Halos isang minuto kaming walang nagsalita.
Ang naririnig lang ay patak ng ulan at ang mahinang ugong ng electric fan.
Si Papa ang unang tumayo.
“Anong pagbebenta?”
“Arturo…”
“Anong pagbebenta, Lorna?”
“Hindi iyon ang iniisip mo.”
Napatawa ako nang mapait.
Iyon marahil ang pinakaginagamit na pangungusap ng taong nahuling may tinatago.
Hindi iyon ang iniisip mo.
“E ano?” tanong ko.
“Explain mo.”
Humawak si Mama sa sandalan ng upuan.
“Matagal nang problema ni Nestor ang utang.”
“So?”
“May proposal lang.”
“Anong proposal?”
Hindi siya sumagot.
Lumapit si Papa.
Hindi siya sumisigaw.
Mas masakit pa nga dahil halos pabulong lang siya.
“Pinangako mo ba sa kanila ang bahay?”
“Hindi!”
Masyadong mabilis ang sagot.
Tumingin kami sa kanya.
Napapikit siya sandali.
“Hindi ko… hindi ko naman talaga ipinangako.”
“Lorna.”
“Sinabi ko lang na baka puwedeng makatulong ang property.”
“Aking property,” sabi ko.
“Paolo, anak kita!”
“Hindi requirement ang pagiging anak para ipamigay ko ang bahay ko sa mga taong hindi man lang marunong magsauli ng hiniram.”
“Hindi mo sila kilala!”
“Exactly.”
Tumango ako.
“Hindi ko sila responsibilidad.”
Biglang dumagundong ang kamao ni Mama sa mesa.
“Ang yabang mo!”
“Ako pa?”
“Dahil may titulo ka, tingin mo mas mataas ka sa amin?”
“Wala akong sinabing ganoon.”
“Kung hindi dahil sa amin, wala ka!”
Napalingon si Papa.
“Lorna, tama na.”
“Huwag mo akong pagsabihan!”
Turo niya kay Papa.
“Ikaw ang nagsimula nito!”
Doon may nagbago sa mukha ni Papa.
Tatlong dekada siyang umatras tuwing tumataas ang boses ni Mama.
Ngayon, hindi.
“Ako ang nagsimula?”
Tumango siya na parang may napagtanto.
“Hindi.”
“Ilang taon mo itong sinimulan.”
“Ngayong gabi ko lang tinigil.”
Tumahimik si Mama.
Kinuha ni Papa ang maliit niyang bag mula sa kuwarto.
Dalawang polo shirt.
Tatlong shorts.
Gamot sa high blood.
Lumang rosaryong galing kay Lola.
Iyon lang.
“Pa,” sabi ko, “saan kayo pupunta?”
“Kay Mang Ben muna.”
Si Mang Ben ay dati niyang katrabaho sa Pasig.
“Hindi,” sabi ko.
Napatingin siya sa akin.
“Hindi ko kayo kinakampihan kanina dahil ayokong piliin ang isa sa inyo.”
Huminga ako.
“Pero hindi ibig sabihin na palalayasin kita ngayong gabi sa gitna ng bagyo.”
Tinuro ko ang guest room sa likod.
“Doon muna kayo.”
Nangingilid ang luha niya.
“Anak—”
“Temporary lang.”
Tumango siya.
“Salamat.”
Mula sa sala, tumawa si Mama nang mapanlait.
“Ayan.”
“Kunwari walang pinili.”
“Pero sa dulo, kampi rin sa papa.”
Tumingin ako sa kanya.
“Hindi ako kumampi sa kanya.”
“Binibigyan ko lang ng matutulugan ang taong hindi kayang matulog sa kuwartong katabi mo ngayon.”
Nagpalit ang mukha niya.
“Paolo!”
“Narinig mo ako.”
Kinabukasan, alas-siyete pa lang, may tatlong sasakyan nang nakaparada sa harap ng bahay.
Una kong nakita si Tito Nestor.
Limampu’t apat.
Malaking tiyan.
Gold chain.
Naka-slippers at naka-polo shirt kahit maulan.
Kasunod niya si Tita Myrna at dalawang pinsan ko.
Makalipas ang sampung minuto, dumating pa ang isa nilang kapatid na si Tito Boyet.
Mukhang nagpatawag ng family meeting si Mama.
Sa bahay ko.
Nang wala akong pahintulot.
Pagpasok nila, dire-diretso si Tito Nestor sa sala na para bang siya ang may-ari.
“Paolo.”
Hindi man lang bumati.
“Ano raw itong pinaggagawa mo sa nanay mo?”
“Magandang umaga rin po.”
“Huwag mo akong bastusin.”
“Hindi po ako ang pumasok sa bahay ng ibang tao nang hindi nagpaalam.”
Napatingin siya kay Mama.
“Lorna, ano ba talaga?”
Umiiyak na naman si Mama.
“Gusto nila akong palayasin.”
Lumapit agad si Tita Myrna.
“Ano?!”
Tumingin siya sa akin.
“Paolo, nanay mo iyan!”
“Opo.”
“Kapag matanda na siya, sino mag-aalaga sa kanya?”
“Hindi naman po siya walang bahay dahil tumanggi akong ipamigay ang bahay ko.”
Nagtaas ng boses si Tito Nestor.
“Hindi naman iyo talaga iyan!”
Kinuha ko ang folder.
“Gusto n’yo makita ang titulo?”
Natahimik siya.
Nagpatuloy ako.
“Mas maganda nga po.”
“Para matapos agad.”
Inilapag ko sa mesa ang certified copy.
Isa-isang lumapit ang lahat.
Habang binabasa nila, unti-unting nagbabago ang mga mukha.
Si Tito Nestor ang unang nagsalita.
“Kahit pa.”
Napatingin ako sa kanya.
“Kahit pa?”
“Pamilya ang nakatira rito.”
“Correct.”
“At may karapatan ang mama mo.”
“Tumira, habang pinapayagan ko.”
Hindi siya nakasagot.
“Kaya kung may nag-uusap tungkol sa pagbebenta ng bahay ko…”
Tinitigan ko siya.
“…mas interesado akong malaman kung bakit.”
Umubo siya.
“Usapan lang iyon.”
“Then explain.”
“Si Lorna kasi…”
Napatingin siya kay Mama.
Nakita kong agad itong umiling.
Pero huli na naman.
“Sinabi niyang kapag tuluyan na silang naghiwalay ni Kuya Arturo, puwede nating ayusin.”
“Ayusin ang ano?”
“Baka maibenta.”
“Bahay ko?”
“Hindi naman namin alam na sa iyo pala ang titulo.”
Tumawa ako.
“Pero gusto ninyo nang ibenta.”
“Akala namin kay Ate.”
“At saan mapupunta ang pera?”
Hindi siya sumagot.
“Ako na,” sabi ni Tita Myrna.
Napalingon kaming lahat.
“May utang si Nestor.”
“Myrna!”
“Ano? Malalaman din naman!”
Galit niyang hinarap ang kapatid.
“₱1.2 million!”
Nanigas si Mama.
Pati ako ay nagulat.
Si Papa, mula sa may pintuan ng hallway, tahimik lang.
“Akala ko hardware?” tanong niya.
Walang sumagot.
Tita Myrna ang nagpatuloy.
“Nagsara na iyong maliit niyang puwesto noong nakaraang taon.”
“Yung pinadalang ₱210,000?”
“Pinambayad sa dating utang.”
“Yung ₱75,000?”
Lumingon siya kay Nestor.
“Hindi ko alam.”
Alam ko.
Kinuha ko ang screenshot.
“Panglaro.”
Namula si Tito Nestor.
“Hoy!”
“Message n’yo po iyan.”
“Private message iyon!”
“Na ipinadala ninyo sa mama ko bago niya kunin ang pera mula sa emergency fund nila.”
Lumapit siya.
“Burahin mo iyan!”
Hindi ako gumalaw.
“Subukan n’yo pong kunin ang phone ko.”
Huminto siya.
Lumapit si Papa sa mesa.
“Kapatid…”
Sabi niya kay Mama.
“Tinipid natin ang gamot ko.”
Nanginginig ang boses niya.
“Noong March, sinabi mo generic muna dahil kailangan nating magtipid.”
Hindi tumingin si Mama.
“Noong birthday ko, sinabi kong huwag na tayong kumain sa labas.”
“Okay lang sa akin.”
“Tinipid natin.”
“Tapos nagbibigay ka ng daan-daang libo rito?”
Walang sumagot.
Doon ko nakita ang pinakamasakit na bagay sa buong gulo.
Hindi galit si Papa.
Nahihiya siya.
Nahihiya sa sarili niyang buhay.
Parang ngayon lang niya na-realize na ang mga bagay na inakala niyang sakripisyo nilang mag-asawa ay siya lang pala ang nagsasakripisyo.
Biglang nagsalita si Mama.
“Hindi ko naman ginawa para sa sarili ko!”
“Oo,” sabi ko.
“Mas masakit nga iyon.”
Tumingin siya sa akin.
“Ginawa mo para patuloy kang tawaging tagapagligtas ng pamilya mo.”
Namutla siya.
“Hindi totoo.”
“Talaga?”
Inilabas ko ang ilang screenshots.
Isa mula sa family group chat nila.
May message si Tita Myrna:
“Ate Lorna talaga ang may pinakamalaking puso sa atin.”
Reply ni Mama:
“Hangga’t kaya ko, walang maiiwan sa pamilya.”
Isa pa.
Si Nestor:
“Buti na lang may Ate Lorna kami.”
Reply niya:
“Kayo ang dahilan bakit nagsisikap ako.”
Walang masama sa mga salitang iyon.
Kung hindi lang galing sa perang dapat sana ay para sa sariling bahay, gamot at emergency fund.
“Kailan mo huling sinabi kay Papa na proud ka sa kanya?” tanong ko.
Hindi siya sumagot.
“Kailan mo huling binilhan siya ng kahit maliit na bagay gamit ang sarili mong pera?”
“Anong klaseng tanong iyan?”
“Simple.”
“Paolo, tama na.”
“Hindi.”
Ngayon ako naman ang napuno.
“Thirty-two years akong nakatira sa bahay na ito.”
“Alam mo kung ano ang pinaka-common na pangungusap ko noong bata ako?”
Tahimik sila.
“‘Ma, okay lang. Huwag na.’”
“Field trip?”
Huwag na.
“Bagong sapatos?”
Huwag na.
“Birthday dinner?”
Huwag na.
“Kasi laging may mas nangangailangan.”
“May tuition si Cheska.”
“May utang si Tito.”
“May sakit ang pinsan.”
“May problema si ganito.”
“Hanggang nasanay akong isipin na masama akong anak kapag may gusto ako.”
Namumuo ang luha sa mata ni Mama.
“Hindi ko alam na ganyan ang nararamdaman mo.”
“Hindi mo tinanong.”
Wala na siyang nasabi.
Akala ko tapos na.
Pero biglang nagsalita si Tita Myrna.
“May isa pa.”
Napatingin sa kanya si Mama.
“Myrna, huwag.”
“Ano?”
“Sinira mo na rin naman kami.”
“Ano pang itatago natin?”
Kumuha siya ng cellphone.
May ipinakita siyang screenshot mula sa family group chat na hindi kasama si Papa at ako.
Tatlong buwan na ang message.
Galing kay Mama.
“Kapag kami na lang ni Arturo ang nagkakagulo, ako na bahala. Hindi naman habang-buhay narito si Paolo. Kapag nag-asawa iyan, malamang bibili rin ng sariling bahay. Pagdating ng panahon, puwedeng dito muna tumira si Nestor.”
Nanlamig ang batok ko.
Nag-scroll si Tita Myrna.
May reply si Tito Nestor.
“Mas okay kung ibenta. Malaki na value ng lupa diyan.”
Sumagot si Mama:
“Titingnan natin. Ako bahala kay Paolo.”
Tumingin ako kay Mama.
Hindi na siya umiiyak.
Mukhang wala na siyang lakas.
“Ma.”
Hindi ko nakilala ang sarili kong boses.
“Habang tinutulungan kita rito…”
“…pinaplano mo kung paano ipapagamit sa kanila ang bahay ko?”
“Paolo, hindi seryoso iyon.”
“Tatlong buwan ang pagitan ng message at kahapon.”
Tumahimik siya.
“Tapos kahapon nag-message si Tito tungkol sa titulo.”
“Hindi seryoso?”
Walang sumagot.
Makalipas ang kalahating oras, umalis ang mga kamag-anak niya.
Hindi dahil naayos ang problema.
Dahil wala na silang magandang dahilan para manatili.
Pero bago sumakay sa sasakyan, humarap sa akin si Tito Nestor.
“Huwag kang masyadong mayabang.”
“Kapag tumanda ka, makikita mo rin.”
Hindi ako sumagot.
Si Papa ang sumagot.
“Nestor.”
Lumingon siya.
“Tatlumpu’t limang taon kitang itinuring na kapatid.”
Tahimik ang kalye.
“Ni minsan hindi kita siningil.”
“Nakakahiya pala na kailangan pang dumating sa puntong gusto ninyong ibenta ang bahay ng anak ko para maintindihan kong hindi ninyo ako itinuring na pamilya.”
Sumakay si Nestor nang walang sagot.
Pagsapit ng hapon, nakatanggap ako ng messages mula sa ilang kamag-anak.
“Walang utang na loob.”
“Bastos.”
“Pera lang iyan.”
“Nanay mo pa rin siya.”
May pinsang nag-post pa ng vague status tungkol sa “mga anak na yumayaman at nakakalimot sa pinanggalingan.”
Hindi ako sumagot.
Pero may isang bagay akong ginawa.
Tinawagan ko ang barangay.
Hindi para ipahiya si Mama.
Kundi dahil gusto kong may malinaw na record tungkol sa residency at anumang susunod na away sa property.
Kinabukasan, nagkaroon kami ng maikling mediation.
Dumalo ako.
Si Papa.
Si Mama.
At si Tito Nestor, dahil iginiit ni Mama na isama siya.
Simple lang ang sinabi ko.
Hindi ibebenta ang bahay.
Walang lilipat na kamag-anak nang walang pahintulot ko.
Walang may karapatang gamitin ang titulo bilang collateral, pangako o dahilan para mangutang.
At bibigyan ko si Mama ng tatlumpung araw para makahanap ng ibang matitirhan kung ipagpapatuloy niya ang pagtatangkang gamitin ang property para sa pamilya niya.
Nagwala si Tito Nestor.
“Pinapalabas mong magnanakaw kami!”
“Hindi.”
“Pinipigilan ko lang kayong kumuha ng bagay na hindi inyo.”
Sa labas ng barangay hall, tahimik si Papa.
Naglakad kami papunta sa parking.
“Anak.”
“Opo?”
“Sorry.”
Napahinto ako.
“Para saan?”
“Sa tagal kong pananahimik.”
Hindi ako agad sumagot.
“Tingin ko kasi dati, kapag hindi ako nakikipag-away, napapanatili kong buo ang pamilya.”
Napatingin siya sa kalsada.
“Hindi ko napansin na habang iniiwasan ko ang gulo, ikaw ang natututong manahimik.”
Iyon ang unang beses na humingi siya ng tawad sa akin para sa bagay na hindi niya direktang ginawa.
Hinawakan ko ang balikat niya.
“Pa, huwag nating ayusin lahat sa isang araw.”
Tumango siya.
Pag-uwi namin, wala si Mama sa sala.
Nasa kuwarto siya.
Makalipas ang isang oras, lumabas siya na may dalang maliit na notebook.
Namamaga ang mga mata.
“Paolo.”
Tumingin ako sa kanya.
“May kailangan akong sabihin.”
Tahimik si Papa sa kabilang upuan.
Umupo si Mama.
Binuksan ang notebook.
May listahan ng mga numero.
Dates.
Amounts.
Names.
At sa pinakailalim, isang halagang hindi ko pa nakita sa kahit anong bank statement.
₱614,800.
“Ano ito?” tanong ko.
Hindi niya ako matignan.
“Utang.”
“Kanino?”
“Credit card.”
Napakunot-noo ako.
“Kanino nakapangalan?”
Tumingin siya kay Papa.
Doon ko naramdaman ang malamig na kirot sa sikmura.
Si Papa ay biglang tumuwid ng upo.
“Lorna.”
Nanginginig ang boses niya.
“Ano’ng ibig mong sabihin?”
Umiyak siya.
At sa wakas, sinabi niya ang sikreto na mas malaki pa sa lahat ng nauna.
“Arturo…”
“Yung supplementary card na ibinigay mo sa akin…”
“Hindi ko na nabayaran nang ilang buwan.”
“Kasama ang cash advances.”
“At yung account…”
Humagulgol siya.
“…nasa pangalan mo.”
