Bahagi 3 — Ang Klase na Muntik Niyang Talikuran at ang Paggalang na Kailangan Kong Matutunang Ibigay Bilang Anak
Bahagi 3 — Ang Klase na Muntik Niyang Talikuran at ang Paggalang na Kailangan Kong Matutunang Ibigay Bilang Anak
Kinagabihan, hindi ko kinulit si Papa.
Iyon ang unang bagay na tama kong ginawa.
Dati, kapag may problema kami, gusto kong matapos agad. Gusto kong may plano bago matulog, may listahan ng gagawin kinabukasan, may malinaw na sagot kung sino ang tama at ano ang susunod.
Pero habang nakikita kong nakasara ang pinto ng kuwarto niya, naisip kong baka iyon din ang dahilan kung bakit hindi niya sinabi sa akin ang tungkol sa pagbabasa. Para sa akin, ang problema ay bagay na inaayos. Para sa kanya, ang kahinaan ay bagay na itinatago bago pa may makaisip na ayusin siya.
Kinaumagahan, siya ang unang bumangon.
Nagkape siya sa kusina na parang walang nangyari.
Hindi ko binanggit ang klase.
Hindi ko binanggit ang notebook.
Hindi ko rin binanggit ang pinunit niyang pahina.
“May pandesal,” sabi ko.
“Kita ko.”
Iyon lang.
Makalipas ang ilang minuto, pumasok si Iñigo na suot ang PE uniform at may hawak na papel.
“Lolo, pirma po.”
Napatigil ako.
School consent form.
Awtomatiko akong tumayo para kunin.
Pero bago ko maabot, tumingin si Papa sa akin.
Hindi ko iniabot ang kamay ko.
Siya ang kumuha.
Matagal niyang tinitigan ang papel.
Masyadong matagal para sa isang simpleng form.
“Anong sabi?” tanong ni Iñigo.
Naglinis ng lalamunan si Papa.
“Field… field…”
“Field demonstration po,” sabi ng bata.
Tumango si Papa.
Nakita kong gumalaw ang daliri niya sa bawat linya na parang sinusundan ang mga salita.
Pagkatapos ay inabot niya sa akin.
“Basahin mo sa akin. Huwag mong sagutan.”
Maliit na pangungusap.
Pero para sa amin, parang may pinto na binuksan.
Binasa ko nang dahan-dahan ang bawat item.
Hindi ko pinaikli.
Hindi ko sinabi kung ano ang dapat niyang sagot.
Kapag may tanong siya, sinagot ko.
Pagkatapos, siya ang pumirma.
Nang umalis si Iñigo, hindi pa rin kami nag-usap tungkol sa ALS.
Pero bago ako pumasok sa trabaho, sinabi ni Papa:
“Hindi ako tanga.”
Alam kong hindi iyon tanong.
“Hindi.”
“Hindi rin ako bulag.”
“Alam ko.”
“Tumigil ako sa Grade Three.”
Doon nagsimula ang kuwento na apatnapung taon kong hindi alam.
Siyam na taong gulang daw siya nang maaksidente sa pier ang lolo ko. Hindi na nakabalik sa regular na trabaho. Si Lola naglalako ng kakanin. Apat silang magkakapatid.
Si Papa ang panganay na lalaki.
Una, isang linggo lang daw siyang hindi pumasok.
Pagkatapos, isang buwan.
Hanggang sa naging normal na ang magbuhat siya ng kahon sa palengke sa umaga at matulog sa sahig ng bodega sa tanghali.
“Bakit hindi ka bumalik?” tanong ko.
“Bawat taon sinasabi kong sa susunod.”
Hindi dumating ang susunod.
Natuto siyang mabuhay gamit ang memorya.
Minemorya niya ang kulay at hulma ng mga karatula sa jeep bago niya kayang basahin nang buo ang destinasyon. Sa trabaho, minemorya niya kung aling kahon ang para sa aling supplier batay sa logo at kulay ng tape. Kapag may listahan, hinihintay niyang may ibang bumasa nang malakas.
Kapag kailangang pumirma, kinokopya niya ang pirma na itinuro sa kanya ng isang katrabaho.
Kapag may form, sinasabi niyang masakit ang mata.
Kapag may resibo, tinitingnan niya ang numero at umaasang tama ang paliwanag sa kanya.
“Paano kay Mama?”
“Alam niya.”
Si Mama pala ang bumabasa ng lahat para sa kanya.
Application.
Kontrata.
School notice namin.
Reseta.
Bill.
Maging ang mga sulat na ipinapadala ko noong college, si Mama ang bumabasa nang mahina habang nagkakape sila.
“Akala ko mahilig lang siyang magbasa nang malakas,” sabi ko.
“Para marinig ko.”
Napayuko ako.
Biglang nagbago ang maraming alaala.
Noong elementary ako, laging si Mama ang pumipirma sa report card.
Noong high school, kapag may parent orientation, si Papa ang naghahatid pero sa likod lang nauupo.
Noong college, isang beses kong pinagalitan siya dahil mali ang binili niyang notebook kahit malinaw daw ang listahan.
Naalala ko pa ang sinabi ko:
“Papa, nakasulat na nga.”
Hindi ko alam na ang limang salitang iyon ay puwedeng manatili sa isang tao nang dalawampung taon.
“Bakit hindi mo sinabi sa amin?” tanong ko.
Ngumiti siya nang mapait.
“Kapag mahirap ka, maraming bagay ang kaya mong aminin. Wala kang pera. Wala kang ulam. Wala kang trabaho. Pero kapag hindi ka marunong magbasa, parang iniisip ng tao wala ka ring isip.”
“Hindi ko iisipin iyon.”
“Ngayon.”
Hindi ako nakasagot.
Dahil tama siya.
Ngayon, pagkatapos kong makita ang classroom, madali para sa akin ang sabihing hindi ko siya huhusgahan.
Pero ilang beses ko ba siyang minadali?
Ilang beses ko bang inagaw ang papel sa kamay niya dahil “ako na”?
Ilang beses ko bang napagkamalang katigasan ng ulo ang hiya?
Tinuloy niya.
May pagkakataon daw noong trenta anyos siya na inalok siyang maging leadman sa warehouse. Mas mataas ang sahod. May overtime pay. Pero kailangan mag-check ng written inventory at gumawa ng simpleng report.
Tinanggihan niya.
Sinabi niya kay Mama na ayaw niya ng responsibilidad.
Ang totoo, natakot siyang mahuli.
“Magkano sana dagdag?” tanong ko.
“Hindi ko na maalala.”
Pero alam naming pareho na mahalaga sana iyon noong panahong tatlo kaming magkakapatid at nag-aaral.
Hindi ko alam kung maiinis ako, malulungkot, o yayakapin siya.
Pinili kong huwag gawin ang alinman.
“Babalik ka ba sa klase?” tanong ko.
“Hindi ko alam.”
“Okay.”
Nagtaas siya ng kilay.
“Hindi mo ako pipilitin?”
“Hindi.”
“Hindi mo rin ako tuturuan?”
“Kapag hiningi mo.”
Tumango siya.
Iyon ang pangalawang bagay na tama kong ginawa.
Dalawang araw siyang hindi pumasok sa ALS.
Hindi ko sinabi kay Ma’am Lorie na sunduin siya.
Hindi ko kinulit.
Pero napansin kong gabi-gabi, inilalabas niya ang asul na notebook.
Minsan nakikita kong kinokopya niya ang label ng lata ng kape.
Minsan ang pangalan ng subdivision.
Minsan ang headline sa lumang dyaryo.
Isang Linggo, lumapit si Iñigo habang nagsusulat siya.
“Ano ’yan, Lolo?”
Tinakpan ni Papa ang notebook.
“Wala.”
“Homework?”
Napatingin siya sa akin.
Hindi ako nagsalita.
Siya ang kailangang pumili.
Makalipas ang ilang segundo, inalis niya ang kamay sa notebook.
“Oo.”
“May homework ka?”
“Oo.”
“Estudyante ka?”
Mahabang katahimikan.
Akala ko uurong na naman si Papa.
Pero tumango siya.
“Medyo.”
Lumiwanag ang mukha ni Iñigo.
“Anong grade?”
Napatawa si Papa.
“Hindi gano’n.”
“Pwede kitang turuan.”
Mabilis akong sumingit.
“Iñigo.”
“Bakit?”
Tumingin si Papa sa apo niya.
“Pwede. Pero huwag mo akong babyhin.”
“Hindi naman ako marunong mag-baby.”
“Tama.”
Doon sila nagsimula.
Hindi sa alphabet.
Hindi sa lecture.
Sa isang menu ng lugawan na iniuwi ni Iñigo.
Tinuro ng bata ang “tokwa.”
Binasa ni Papa.
Tinuro ang “itlog.”
Binasa niya rin.
Pagdating sa “special arroz caldo,” natigil siya sa pangalawang salita.
Hindi siya tinawanan ni Iñigo.
Hinati lang nito sa pantig.
Kinabukasan, bumalik si Papa sa ALS.
Mag-isa.
Hindi ko siya hinatid.
Pag-uwi niya, may bagong lapis siya.
Wala siyang sinabi.
Pero hindi na niya itinago ang notebook.
Akala ko maayos na ang lahat.
Makalipas ang dalawang linggo, dumating ang kuya kong si Alvin mula Batangas.
Hindi niya alam ang tungkol sa ALS.
Nakita niya ang worksheet sa mesa.
“Kanino ’to?”
Tahimik ako.
Si Papa ang sumagot.
“Akin.”
Akala ni Alvin nagbibiro.
Natawa siya.
Isang beses lang.
Maikling tawa.
Pero nakita kong tumigas ang mukha ni Papa.
“Pa, seryoso?”
“Oo.”
“Bakit ngayon pa?”
Walang masamang intensiyon sa tanong.
Pero iyon ang maling tanong.
Dahil sa isang taong animnapu’t walong taon nang nahihiya, ang “bakit ngayon pa?” ay madaling marinig bilang “huli na.”
Tumayo si Papa at pumasok sa kuwarto.
Sinundan ko si Alvin sa labas.
“Hindi mo alam ang buong kuwento.”
“Ano bang sinabi ko?”
“Wala. Kaya nga.”
Ipinaliwanag ko.
Namutla siya.
Hindi niya rin alam.
Kinagabihan, kumatok siya sa kuwarto ni Papa.
Hindi siya pinapasok.
Kinabukasan, umalis si Alvin nang hindi nakakausap nang maayos ang tatay namin.
Akala ko iyon na naman ang dahilan para huminto.
Pero Biyernes, alas-sais, nagbihis si Papa.
Kinuha ang notebook.
Kinuha ang ₱200.
Bago lumabas, tumingin siya sa akin.
“Hindi ako pumapasok para patunayan kay Alvin na kaya ko.”
“Alam ko.”
“Hindi rin para sa’yo.”
“Alam ko.”
“Para sa akin.”
Ngumiti ako.
“Iyon ang pinakamagandang dahilan.”
Lumipas ang mga linggo.
Hindi mabilis ang progreso niya.
May araw na nababasa niya ang isang buong pangungusap.
May araw na nalilito siya sa salitang nabasa na niya noong nakaraang linggo.
May mga letra siyang binabaligtad kapag pagod.
May mga sandaling naiirita siya at isinasara ang notebook.
Pero bumabalik siya.
Hindi na rin ako nagbibilang ng ₱200.
Sa halip, napansin kong mas bihira na siyang humingi sa akin na basahin ang text messages niya.
Isang araw, siya mismo ang nagsabi sa akin na may maling due date sa tubig dahil nabasa niya ang notice.
Maliit na bagay.
Pero tumayo siyang mas tuwid pagkatapos.
Dumating ang Araw ng Pagbasa sa paaralan ni Iñigo.
Tatlong buwan na ang nakalipas mula nang mahuli ko si Papa sa barangay hall.
Hindi ko alam kung tutuloy siya.
Isang linggo bago ang event, sinabi niyang ayaw niyang magbasa sa harap ng maraming tao.
“Okay,” sabi ko.
“Yun lang?”
“Yun lang.”
Dalawang araw bago ang event, siya mismo ang nagtanong:
“Gaano karami ang tao?”
“Mga magulang, lolo, lola, teacher. Hindi ko alam.”
“May microphone?”
“Siguro.”
Umirap siya.
“Masama ’yan.”
Kinabukasan, nakita kong binubuksan niya ulit ang librong may bangka sa cover.
Sa umaga ng event, nakapolo siya ng puti.
Hindi bago.
Pero plantsado.
Sa bulsa, naroon ang asul na notebook.
Pagdating namin sa school, si Alvin ang naghihintay sa gate.
Nagulat ako.
Hindi si Papa.
Mukhang alam niya.
Lumapit si Alvin at inabot ang isang ballpen.
“Pa.”
Hindi kinuha ni Papa.
“Hindi ko kailangan.”
“Alam ko. Regalo lang.”
“Bakit?”
“Dahil ang tanga ng tanong ko noong huli.”
Tumingin si Papa sa kanya nang matagal.
Pagkatapos kinuha ang ballpen.
“Mas tanga ka noong bata.”
Natawa si Alvin habang namumula ang mata.
Iyon ang kapatawarang kaya munang ibigay ni Papa.
Sa classroom, hindi si Papa ang unang reader.
May lola na nagbasa ng tula.
May tatay na nagbasa ng maikling kuwento.
May ate na nagbasa para sa kapatid.
Nang tawagin ang pangalan ni Iñigo, tumayo ang anak ko.
“Ang magbabasa po kasama ko ay si Lolo Ernesto.”
Nagpalakpakan ang mga tao.
Nakita kong humigpit ang hawak ni Papa sa libro.
Lumapit siya sa harap.
Umupo sa tabi ni Iñigo.
Binuksan ang unang pahina.
Tahimik ang room.
Nagsimula siya.
Mabagal.
May isang salitang inulit niya nang dalawang beses.
Sa pangalawang paragraph, huminto siya.
Narinig kong huminga nang malalim.
Hindi tumulong ang teacher.
Hindi rin si Iñigo.
Hinintay lang siya.
Sinundan ni Papa ng daliri ang linya.
Pagkatapos, binasa niya ang salita.
Tama.
Hindi sumabog sa palakpakan ang classroom.
At mabuti iyon.
Dahil hindi iyon talent show.
Walang kailangang magdiwang sa bawat pantig na parang bata siya.
Hinayaan lang siyang magpatuloy bilang isang matandang lalaking nagbabasa.
Noong matapos ang dalawang pahina, si Iñigo ang unang ngumiti.
“Lolo, ikaw na ulit sa susunod.”
Tumawa si Papa.
“Isa-isa lang.”
Pag-upo niya sa tabi ko, nanginginig ang kamay niya.
“Okay ba?” tanong niya.
“Okay.”
“May mali?”
“Meron.”
Tiningnan niya ako.
“Dalawa yata.”
Napangiti siya.
“Akala ko sasabihin mong perfect.”
“Bawal magsinungaling sa estudyante.”
Doon siya tumawa nang malakas.
Pagkatapos ng event, akala ko iyon na ang climax ng araw.
Hindi pa pala.
Pag-uwi namin, inilabas ni Papa ang asul na notebook.
Sa pinakahuling pahina, may sulat.
Hindi kopya mula sa libro.
Hindi worksheet.
Sarili niyang pangungusap.
Inabot niya sa akin.
“Basahin mo.”
Umiling ako.
“Ikaw.”
“Para sa’yo.”
“Mas lalo.”
Inayos niya ang salamin.
Dahan-dahan niyang binasa:
“Anak, salamat dahil nang malaman mong hindi ako marunong, hindi mo ako tinuruan kung paano maging bata. Hinayaan mo akong matutong maging ako.”
Napatigil siya sa salitang “hinayaan.”
Binasa ulit.
Pagkatapos ay itinuloy.
“Pasensya na kung matagal kong itinago. Ang hiya, kapag inalagaan mo nang matagal, parang bahay din. Akala mo ligtas ka sa loob, pero nakakulong ka pala.”
Hindi ko na napigilan ang luha ko.
“Papa, ikaw gumawa niyan?”
“May spelling na tinulungan si Ma’am Lorie.”
“Pero ikaw?”
“Oo.”
“Pwede ko bang itago?”
“Notebook ko ’yan.”
“Picture lang.”
“Wag mo i-post.”
“Hindi.”
“Wag mo rin ilagay sa family group.”
“Hindi.”
Tinitigan niya ako.
“Promise?”
“Promise.”
Iyon ang bagay na pinakaayaw niyang mangyari: gawing inspirational post ng pamilya ang bagay na pinaghirapan niyang bawiin para sa sarili.
Kaya hindi ko ginawa.
Walang video na in-upload.
Walang mahabang caption tungkol sa “proud daughter.”
Walang pagpapakitang parang medalya ang pagbabasa niya.
Sa halip, kinabukasan, may iniwan akong bagong pakete ng lapis sa mesa.
Walang note.
Pag-uwi ko, may isang lapis na nawawala.
Lunes kasi.
May klase siya.
Makalipas ang ilang buwan, may mga bagay pa ring ako ang nagbabasa para kay Papa.
Mahahabang kontrata.
Maliit na print sa gamot.
Mga salitang bihira niyang makita.
Pero hindi na niya sinasabi, “Ikaw na.”
Sinasabi niya:
“Basahin natin.”
Magkaiba iyon.
Isang gabi, nakita kong magkatabi sila ni Iñigo sa sofa. Hawak ni Papa ang parehong librong may bangka.
Hindi na assignment.
Walang camera.
Walang teacher.
Walang audience.
Binabasa niya lang.
Mabagal pa rin.
Minsan nagtatanong.
Minsan tumitigil.
Pero hindi na siya gumagawa ng dahilan tungkol sa mata niya.
Pagdaan ko, narinig kong tinanong ni Iñigo:
“Lolo, bakit ngayon ka lang nag-aral?”
Dati, baka nanigas si Papa sa tanong.
Ngayon, isinara niya sandali ang libro.
“Dahil ngayon lang ako hindi tumakbo.”
“Sa school?”
“Sa hiya.”
Hindi naintindihan ni Iñigo nang buo.
Tumango lang siya.
Pagkatapos ay binuksan ulit nila ang libro.
Nakatayo ako sa kusina, hawak ang basong hindi ko na maalalang bakit ko kinuha.
Tatlong buwan akong natakot na baka mawala ang pera ni Papa sa isang bisyo.
Ang totoo, ₱200 lang pala ang kailangan niya bawat gabi para mabawi ang bagay na ninakaw sa kanya ng kahirapan noong siyam na taong gulang siya.
Hindi niya nabawi ang mga taon.
Hindi niya nabawi ang trabahong tinanggihan niya.
Hindi niya nabawi ang mga form na kunwari ay malabo sa mata.
Pero may isang bagay siyang nabawi na mas mahalaga kaysa sa lahat ng iyon:
ang karapatang humawak ng isang pahina nang hindi muna naghahanap ng taong magtatago sa hiya niya.
At mula noon, kapag may papel na inilalapag sa mesa, hindi ko na inaagaw.
Hinihintay ko siyang magsabi kung kailangan niya ako.
Minsan, kailangan.
Minsan, hindi.
At sa bawat pagkakataong binabasa niya ang isang salita nang siya lang, hindi ako pumapalakpak.
Ngumingiti lang ako.
Dahil iyon ang respeto na matagal ko palang hindi naibibigay sa kanya.
