Ang dingding na naging screen ng katotohanan, ang gurong nawalan ng boses sa harap ng lahat, at ang batang muling nagsuot ng dilaw na palda sa araw ng bagong simula
Bahagi 4: Ang dingding na naging screen ng katotohanan, ang gurong nawalan ng boses sa harap ng lahat, at ang batang muling nagsuot ng dilaw na palda sa araw ng bagong simula
Walang mas malakas na ingay kaysa sa biglang pananahimik ng maraming tao.
Iyon ang nangyari sa covered court.
Kanina, may mga bulungan.
May mga buntong-hininga.
May mga magulang na halatang dumating para manood ng eskandalo, hindi para makinig sa isang bata.
Pero nang lumitaw sa dingding ang katawan ni Lia na hinihila ni Ma’am Corazon papasok sa classroom, parang may humigop sa lahat ng tunog.
Kahit ang electric fan sa gilid ay tila biglang naging mas maingay dahil wala nang nagsasalita.
Nasa screen si Lia.
Maliit.
Payat.
Hawak ang baunan niya sa isang kamay, at sa kabilang braso ay mahigpit na nakakapit ang kamay ni Ma’am Corazon.
Hindi iyon alalay.
Hindi iyon gabay.
Iyon ay hila ng taong sanay na walang kumokontra.
Narinig ko ang mahinang iyak ng anak ko sa tabi ko.
Hindi siya tumingin sa screen.
Nakabaon ang mukha niya sa dibdib ko.
Tinakpan ko ang tenga niya.
Hindi dahil ayaw kong marinig niya ang katotohanan.
Kundi dahil sapat na ang minsang pagdaanan niya iyon.
Hindi niya kailangang panoorin muli ang sariling takot para paniwalaan siya ng matatanda.
Sa video, dinala siya ni Ma’am Corazon sa likod ng cabinet.
Hindi kita ang buong katawan nila dahil harang ang lumang aparador, pero kita ang kamay.
Kita ang paulit-ulit na pagpisil sa braso.
Kita ang biglang pagyuko ni Lia.
Kita ang pag-angat ng balikat niya habang umiiyak.
May nanay sa likod na napabulalas.
—Diyos ko.
May tatay na napamura sa ilalim ng hininga.
Si Ma’am Corazon naman ay nakatayo sa harap, puting-puti ang mukha.
Hindi na siya umiiyak.
Wala na ang panyo sa mata.
Wala na ang boses na nanginginig.
Wala na ang banal na anyo.
Nakatitig siya sa screen na parang ngayon lang niya naintindihan na may mga kasalanang hindi natatakpan ng tagal sa serbisyo.
Huminto ang unang video.
Sumunod ang pangalawa.
Ito ang kuha malapit sa canteen.
Si Ma’am Corazon, kausap ang utility worker.
May iniaabot na sobre.
May itinuro sa CCTV.
At kahit medyo mahina ang audio, malinaw ang boses niya.
—Burahin mo na bago pa dumating ang nanay.
Sa puntong iyon, may tumayo sa gitnang hanay.
Si Ate Maribel.
Ang tindera sa canteen.
Payat siya, naka-apron pa, at nanginginig ang kamay na may hawak na maliit na USB.
Pero nang magsalita siya, malinaw ang boses niya.
—Ako po ang nag-save ng kopya.
Lumingon ang lahat sa kanya.
Napaiwas siya ng tingin, pero hindi siya umupo.
—Matagal ko na pong nakikita. Hindi lang po si Lia. May ibang bata pa pong pinapahiya, kinukurot, pinapaupo sa likod ng cabinet kapag walang bayad sa project, walang dalang gamit, o kapag sumasagot sa tanong.
Nanginginig ang baba niya.
—Takot po ako dati. May anak din po akong nag-aaral dito. Sabi ni Ma’am, kapag nagsalita ako, mawawala ang puwesto ko sa canteen.
Si Ma’am Corazon biglang sumigaw.
—Sinungaling ka! Matagal ka nang may galit sa akin dahil pinagsabihan kita sa kalinisan ng canteen!
Lumapit ang DepEd officer sa microphone.
—Ma’am Dalisay, uupo po muna kayo.
—Hindi! Hindi ninyo alam ang hirap ng isang guro! Ang mga batang iyan, kung hindi didisiplinahin, lalaki silang walang respeto!
Bigla kong naramdaman ang paggalaw ni Lia.
Mahina niyang hinawakan ang kamay ko.
—Ma, galit po ba siya sa akin?
Napatingin ako sa kanya.
Ang tanong niya ay hindi dapat nanggaling sa isang batang pitong taong gulang.
Dapat ang iniisip niya ay baon, laruan, assignment, o kung makakapaglaro siya sa ulan.
Hindi dapat kung bakit siya kinasusuklaman ng isang matanda.
Hinagod ko ang buhok niya.
—Hindi ikaw ang may mali.
—Pero bakit po ako?
Wala akong agad na sagot.
Dahil iyon ang pinakamasakit sa abuso.
Madalas walang dahilan ang bata.
May kapangyarihan lang ang nanakit, at mas maliit lang ang sinaktan.
Lumapit si Nanay Grace sa harap.
Bitbit niya ang anak niyang si Paolo.
Ang batang lalaki ay nakayuko, ngunit nang makita niya si Lia, parang nagkaroon siya ng kaunting lakas.
—Ako rin po.
Narinig ang boses niya sa microphone dahil inilapit iyon ng social worker.
—Pinapaluhod po ako sa tabi ng basurahan kapag wala pa kaming bayad sa field trip.
Napahawak sa bibig ang nanay niya.
Akala ko alam na niya.
Hindi pala lahat.
May isa pang batang babae ang umiyak at tumayo.
—Sinabi po niya na mabaho ako kasi hindi bago ang sapatos ko.
Sumunod ang isa pa.
—Ako po, pinatawag sa harap kasi secondhand ang bag ko.
May isa pang magulang ang sumigaw mula sa likod.
—Ma’am, totoo ba iyong sinabihan ninyo ang anak ko na walang mararating dahil tricycle driver ang tatay niya?
Ang covered court na kanina ay korte para sa akin, biglang naging pader na gumuho sa harap ni Ma’am Corazon.
Isa-isang lumabas ang mga boses na matagal niyang pinatahimik.
Hindi pala ako nag-iisa.
Hindi pala si Lia ang unang bata.
Siya lang ang unang may inang nakakita ng pasa sa tamang gabi.
Si Principal Mercado ay pawis na pawis na.
Hawak niya ang microphone, pero hindi niya alam kung kanino iyon ibibigay.
—Mga magulang, pakiusap po, kalmahin natin ang sitwasyon.
Isang tatay ang sumagot.
—Noong nagsumbong kami, pinakalma rin ninyo kami.
Isa pang nanay ang tumayo.
—Noong sinabi ko na ayaw nang pumasok ang anak ko, sabi ninyo sensitive lang siya.
May matandang lola sa likod na umiyak.
—Araw-araw ko pong pinipilit ang apo ko pumasok. Akala ko tamad lang. Hindi ko alam na pinapahiya pala.
Ang DepEd officer ay nagsulat nang nagsulat.
Ang social worker naman ay nakikipag-usap na sa mga batang gustong magsalita.
Sa gitna ng lahat, si Gabriel Dalisay ay nanatiling nakatayo sa gilid.
Ang mukha niya ay hindi ko makakalimutan.
Hindi iyon galit.
Hindi rin iyon pagtatanggol.
Iyon ay hiya na unti-unting lumulubog sa balat.
Tumingin siya sa ina niya.
—Ma, sabihin mong hindi totoo.
Hindi sumagot si Ma’am Corazon.
Doon pa lang, parang may nabasag sa kanya.
Hindi sa akin.
Hindi sa mga magulang.
Kundi sa anak niyang matagal niyang ipinangalandakan bilang patunay na mabuti siyang tao.
Lumingon ang abogado ng foundation namin kay Principal Mercado.
—May isa pa po kaming kailangang ilahad.
Nagkagulo ang tingin ng principal.
—Ano pa iyon?
Inilagay niya sa projector ang scanned scholarship application ni Gabriel.
Tahimik si Gabriel nang makita ang pangalan niya.
Ako mismo ang nagsalita.
Hindi ko iyon ginawa bilang paghihiganti.
Ginawa ko iyon dahil ang kasinungalingan, kapag hinayaang manatili sa papel, nagiging hagdan ng mga taong marunong mandaya.
—Ako po si Teresa Santos, records and compliance officer ng Bayanihan Future Teachers Scholarship. Ang anak ni Ma’am Corazon ay aplikante sa programang ito. Hindi po siya hinuhusgahan dahil anak siya ng ina niya. Pero may dokumentong kailangang imbestigahan dahil may posibleng falsification.
Nagpakita ang screen ng certificate.
Community Service Completion.
School Feeding Program Volunteer.
May petsa.
May pirma ni Principal Mercado.
May pirma ni Ma’am Corazon bilang adviser.
May litrato ni Gabriel na nakangiti habang tila namimigay ng pagkain sa mga bata.
Nagpatuloy ako.
—Ang petsang nakalagay dito ay linggong walang feeding program dahil may dengue inspection at sarado ang canteen. Ang litrato naman ay galing sa Nutrition Month event dalawang taon bago ang petsang nasa certificate.
Nagsimulang magbulungan ang mga tao.
Hindi ko inalis ang tingin kay Gabriel.
—Gabriel, kung alam mong peke ito, may karapatan kang magsabi ngayon. Kung hindi mo alam, may karapatan ka ring linawin iyon.
Namula ang mata niya.
Tumayo si Ma’am Corazon.
—Huwag mong idamay ang anak ko!
Iyon ang unang beses na tumagos ang tingin ko sa kanya.
—Ikaw ang nagdala sa anak mo rito.
Tumahimik siya.
—Ikaw ang naglagay ng pangalan niya sa bawat yabang mo. Ikaw ang nagsabing mabuti kang guro dahil magaling ang anak mo. Ngayon, kapag dokumento na ang pinag-uusapan, ayaw mong madamay siya?
Hindi siya nakasagot.
Si Gabriel, sa harap ng buong covered court, ay dahan-dahang humawak sa microphone.
—Hindi ko po alam na iba ang date.
Nanginginig ang boses niya.
—Pero alam ko po na hindi ako nag-volunteer sa feeding program nang ganoon karaming oras.
Napasinghap ang mga tao.
Napatingin sa kanya si Ma’am Corazon na parang sinaksak siya.
—Gabriel!
Hindi siya lumingon.
—Ma, pinapirma mo ako. Sabi mo formality lang. Sabi mo lahat naman gumagawa noon.
Ang mga salitang iyon ang tuluyang nagpabagsak sa natitirang katahimikan ni Principal Mercado.
Lumapit ang DepEd officer sa kanya.
—Principal Mercado, kailangan po naming kunin ang inyong written explanation at lahat ng dokumentong may kaugnayan dito.
Hindi na siya nakapagsalita.
Si Ma’am Corazon naman ay biglang umiyak.
Pero hindi tulad ng kanina.
Hindi ito iyak ng taong nasaktan.
Ito ang iyak ng taong nahuli.
—Ginawa ko lang ang kaya ko para sa anak ko.
Sa wakas, nagsalita ako nang diretso sa kanya.
—Ako rin.
Tumingin siya sa akin.
—Pero hindi ko sinaktan ang anak ng ibang tao para lang umangat ang akin.
Walang pumalakpak.
Hindi iyon eksena ng pelikula.
Walang mabagal na musika.
Walang perpektong linya na susunod.
Ang mayroon lang ay mga magulang na nagsisimulang maintindihan kung gaano katagal silang pinaniwala sa maling tao.
Ang mayroon lang ay mga batang dahan-dahang lumalapit sa kani-kanilang magulang.
At ang anak ko, nakayakap sa akin, humihinga nang mabagal, parang ngayon pa lang niya naramdaman na tapos na ang unang bagyo.
Hindi natapos sa covered court ang lahat.
Iyon pa lang ang simula ng tunay na proseso.
Nang araw ding iyon, dinala si Lia at ang iba pang bata sa child-friendly interview room kasama ang social worker.
Hindi sila pinilit.
Hindi sila pinahiya.
Hindi sila tinanong na parang akusado.
Unang beses kong nakita si Lia na sumagot nang hindi nakatingin sa sahig.
Maikli ang mga sagot niya.
Putol-putol.
Pero totoo.
At sapat iyon.
Kinabukasan, inilabas ng paaralan ang memorandum.
Preventive suspension kay Ma’am Corazon habang iniimbestigahan.
Administrative inquiry kay Principal Mercado dahil sa failure to act on complaints at posibleng falsification ng documents.
Temporary reassignment ng adviser duties sa ibang guro.
Pagkalipas ng tatlong araw, may dumating na notice mula sa division office.
Expanded investigation.
Kasama na ang lahat ng batang nagbigay ng statement.
Kasama ang CCTV copies.
Kasama ang group chat screenshots.
Kasama ang medical certificate ni Lia.
Kasama ang sulat na pinapirmahan sa kanya.
Hindi mabilis ang hustisya.
Hindi siya parang sa mga kuwento na kinabukasan ay tapos na ang lahat.
May mga hearing.
May mga statement.
May mga taong biglang nagsabing hindi nila alam.
May mga taong dati ay pumalakpak kay Ma’am Corazon na ngayon ay nagme-message sa akin ng:
“Sorry po, nadala lang kami.”
Hindi ko sinagot lahat.
Hindi dahil galit ako sa kanila habang buhay.
Kundi dahil may mga sugat na hindi kailangan ng paliwanag mula sa taong nanood lang.
Ang ibang magulang, kinausap ko.
Lalo na iyong may anak ding nasaktan.
Nagtipon kami sa barangay hall isang Sabado ng umaga.
Hindi para magtsismisan.
Hindi para manira.
Kundi para gumawa ng listahan ng dapat baguhin.
Complaint desk na hindi hawak ng adviser.
Anonymous reporting box.
Monthly child protection orientation.
Clear policy na bawal gawing kondisyon ang anumang “voluntary contribution.”
Documentation ng lahat ng classroom incidents.
At higit sa lahat, bawal ang public shaming ng bata.
Simpleng mga bagay.
Mga bagay na dapat matagal nang mayroon.
Pero minsan, kailangan pang masaktan ang isang bata bago kumilos ang mga matatanda.
Iyon ang pinakamasakit tanggapin.
Si Lia naman, hindi agad gumaling.
Hindi siya biglang naging masayahin.
Hindi siya biglang bumalik sa dati kinabukasan.
Sa unang linggo pagkatapos ng reklamo, umiiyak pa rin siya kapag naririnig ang salitang “school.”
Sa ikalawang linggo, nagigising pa rin siya sa gabi at hinahanap ang kamay ko.
Sa ikatlong linggo, dinala ko siya sa bagong paaralan.
Mas maliit ang campus.
Mas luma ang pintura.
Pero nang pumasok kami, ang unang bumati sa kanya ay isang gurong yumuko para pantayan ang mata niya.
—Hi, Lia. Ako si Teacher Mae. Hindi mo kailangang magsalita agad kung hindi ka pa ready.
Tiningnan ako ni Lia.
Hindi siya ngumiti.
Pero hindi rin siya umatras.
Para sa akin, malaking bagay na iyon.
Pinayagan siya ng bagong paaralan na magdala ng maliit na stuffed rabbit sa unang buwan.
Pinayagan siyang umupo malapit sa pinto.
Pinayagan siyang magsabi ng “break po muna” kapag kinakabahan siya.
Hindi siya tinawag na maarte.
Hindi siya tinawag na sinungaling.
Hindi siya tinawag na bata lang.
Unti-unti, natutunan niyang hindi lahat ng silid-aralan ay kulungan.
Samantala, bumigat ang kaso ni Ma’am Corazon.
Lumabas sa imbestigasyon na may tatlong taon nang pattern ng pananakit, pamamahiya, at pananakot sa mga bata.
Lumabas din na may mga kontribusyong kinokolekta sa GCash account ng kamag-anak niya, hindi sa opisyal na pondo ng paaralan.
May resibo raw para sa kurtina.
Pero walang kurtina.
May koleksyon daw para sa halaman.
Pero ang halaman ay donasyon pala ng barangay nursery.
May bayad daw para sa classroom repair.
Pero ang repair ay bahagi ng annual maintenance budget.
Isa-isang lumitaw ang maliliit na pandarayang akala niya ay hindi na tatanungin dahil maliit lang.
Limampu rito.
Isang daan doon.
Anim na raan sa bawat bata.
Kapag pinagsama, hindi na maliit.
Kapag ginamit para manakot ng batang walang pambayad, hindi na pera lang ang ninanakaw.
Dignidad na.
Kaligtasan na.
Pagkabata na.
Pagkalipas ng dalawang buwan, tinanggal siya sa serbisyo habang nakabinbin ang iba pang legal action.
Nagsampa ng reklamo ang ilang pamilya sa ilalim ng batas laban sa child abuse.
Ang professional license niya ay isinailalim sa review.
Si Principal Mercado ay inalis sa paaralan at inilipat sa administrative investigation.
Hindi iyon kulang.
Pero hindi rin iyon magic.
May mga araw na galit pa rin ako.
May mga gabi na iniisip ko pa rin kung paano kung hindi ko nakita ang pasa.
Paano kung hindi nadulas ang damit ni Lia.
Paano kung hindi nag-message si Ate Maribel.
Paano kung nabura ang CCTV.
Paano kung nanahimik ako dahil takot akong mapahiya sa group chat.
Tuwing iniisip ko iyon, mas lalo kong naiintindihan na ang hustisya ay hindi lang parusa sa may sala.
Hustisya rin ang sistemang hindi na hahayaang maulit iyon sa susunod na bata.
Isang hapon, habang inaayos ko ang labahan, lumapit si Lia sa akin.
May hawak siyang paper bag.
—Ma.
—Bakit, anak?
Inabot niya sa akin ang bag.
Nasa loob ang dilaw niyang palda.
Iyong may burdang sampaguita.
Matagal ko na iyong hindi nakita.
Nakatupi iyon sa pinakailalim ng cabinet, parang bagay na itinago hindi dahil luma, kundi dahil may takot na nakakabit.
—Pwede ko po bang suotin sa school program?
Tumigil ang kamay ko.
Ayokong umiyak sa harap niya.
Pero may mga luha talagang hindi kayang pigilan.
Lumuhod ako sa harap niya, gaya noong gabing nakita ko ang mga pasa.
Pero ngayon, hindi ko hawak ang sugat niya.
Hawak ko ang damit na minsang kinuha sa kanya ng takot.
—Oo naman.
Tumingin siya sa akin.
—Hindi po ba masama?
Umiling ako.
—Hindi kailanman naging masama ang magsuot ng gusto mong damit.
Hinawakan niya ang palda.
—Baka po may magsabi ulit.
—Kapag may nagsabi, sasagot tayo. Kapag may nanakit, magsasabi tayo. Kapag may mali, hindi na tayo tatahimik.
Matagal siyang nakatingin sa akin.
Pagkatapos, sa unang pagkakataon matapos ang ilang buwan, ngumiti siya nang buong mukha.
Hindi malaki.
Hindi perpekto.
Pero totoo.
Dumating ang araw ng school program.
Simple lang iyon.
May sayaw ang klase nila para sa Buwan ng Wika.
Nasa likod ako ng mga magulang, hawak ang cellphone, nanginginig ang daliri habang naghihintay.
Nang lumabas si Lia sa entablado, suot niya ang dilaw na palda.
Maliit siya sa gitna ng maraming bata.
Pero sa paningin ko, parang siya ang pinakamaliwanag doon.
Hindi siya perpektong sumayaw.
Minsan, nahuli siya sa kumpas.
Minsan, tumingin siya sa akin para siguraduhin na nandoon ako.
Sa bawat tingin niya, ngumingiti ako.
Hindi para sabihing kalimutan niya ang nangyari.
Kundi para ipaalala na hindi na siya mag-isa.
Pagkatapos ng programa, tumakbo siya papunta sa akin.
Yumakap siya nang mahigpit.
—Ma, hindi po ako natakot masyado.
Napatawa ako habang umiiyak.
—Ang tapang mo.
Umiling siya.
—Kasi nakita ko po kayo.
Doon ko naintindihan ang isang bagay.
Minsan, ang tapang ng bata ay hindi nagsisimula sa sariling lakas.
Nagsisimula ito sa isang matandang piniling maniwala sa kanya.
Makaraan ang ilang linggo, nakatanggap ako ng liham.
Mula kay Gabriel Dalisay.
Maikli lang.
Sinabi niyang umatras muna siya sa scholarship application habang iniimbestigahan ang dokumento niya.
Sinabi niyang nagtatrabaho siya ngayon bilang tutor sa mga bata sa barangay library, hindi para sa certificate, kundi para matutunan kung ano talaga ang ibig sabihin ng pagtuturo.
Humingi siya ng tawad kay Lia, kahit alam niyang hindi iyon sapat.
Hindi ko ipinabasa agad sa anak ko.
Masyado pa siyang bata para pasanin ang pagsisisi ng ibang tao.
Pero itinago ko ang liham.
Hindi dahil napatawad ko na ang lahat.
Kundi dahil may mga taong anak din ng maling pagpapalaki, at kailangan nilang pumili kung itutuloy nila ang lason o puputulin nila iyon.
Si Ma’am Corazon ay hindi na nakabalik sa dating paaralan.
Ilang beses siyang nagtangkang mag-post online na siya raw ay biktima ng paninira.
Pero sa bawat post niya, may magulang na tahimik na naglalagay ng screenshot ng official notice.
May isa pang nag-comment:
“Hindi paninira ang ebidensya.”
Hindi nagtagal, tumahimik siya.
Hindi ko alam kung nagsisi siya.
Hindi ko rin kailangang malaman.
Ang mahalaga, wala na siya sa harap ng classroom na may kapangyarihang takutin ang batang walang kalaban-laban.
Ang dating parent group chat ay nabuwag.
Pinalitan ng bagong official communication channel na may admin mula sa school at parent representative.
Hindi na puwedeng basta magparatang sa bata.
Hindi na puwedeng magpahiya ng pamilya.
Hindi na puwedeng gawing sandata ang salitang “disiplina.”
Si Ate Maribel naman ay muntik nang mawalan ng puwesto sa canteen, pero pinaglaban siya ng mga magulang.
Ngayon, siya ang isa sa parent-community representatives sa child protection committee.
Tuwing nakikita niya si Lia, binibigyan niya ito ng maliit na puto o banana cue.
Minsan, tinatanggihan ko dahil nahihiya ako.
Pero sinasabi niya:
—Hayaan ninyo na po. Hindi ko siya naprotektahan noon. Kahit sa ganitong paraan, bumabawi ako.
Hindi ko siya sinisisi.
Ang takot ay hindi madaling talunin.
Pero ang mahalaga, noong dumating ang oras na kailangan niyang pumili, pinili niyang magsalita.
Isang gabi, halos anim na buwan matapos ang lahat, naligo ulit si Lia sa maliit naming banyo.
Umuulan na naman.
Pareho ang tunog ng tubig sa yero.
Pareho ang timba.
Pareho ang tabò.
Pero iba na ang hangin.
Habang binubuhusan ko siya, tinaas niya ang braso niya at tumawa dahil malamig daw ang tubig.
Tiningnan ko ang balat niya.
Wala na ang mga pasa.
May ilang alaala pa sa loob, alam ko iyon.
Hindi lahat ng sugat ay nakikita.
Pero ang katawan niya, kahit papaano, hindi na mapa ng pananakit.
Pagkatapos maligo, siya mismo ang pumili ng damit.
Dilaw na T-shirt.
Maong shorts.
At iyong maliit na hair clip na may sampaguita.
Bago matulog, tinanong niya ako:
—Ma, kapag may batang natatakot magsabi, ano po ang dapat gawin?
Humiga ako sa tabi niya.
—Pakikinggan natin.
—Kahit parang maliit lang?
—Lalo na kapag parang maliit lang.
Nag-isip siya.
—Kasi minsan po, kapag maliit pa, kaya pang pigilan?
Napangiti ako nang masakit.
—Oo, anak.
Hinawakan niya ang kamay ko.
—Ma, paglaki ko po, gusto kong maging teacher.
Napatigil ako.
May bahagi sa akin na natakot.
Pero nang tumingin ako sa kanya, wala akong nakitang anino ni Ma’am Corazon sa pangarap niya.
Ang nakita ko ay isang batang minsang sinaktan sa loob ng silid-aralan, pero hindi hinayaang sirain ng isang masamang guro ang kahulugan ng pagtuturo.
—Bakit teacher?
Ngumiti siya.
—Para po kapag may batang tahimik, tatanungin ko kung okay siya. Hindi ko po siya papagalitan agad.
Doon ako tuluyang naiyak.
Tahimik niyang pinunasan ang pisngi ko gamit ang maliit niyang kamay.
—Ma, bakit po kayo umiiyak?
—Kasi proud ako sa iyo.
—Kahit po natatakot pa rin ako minsan?
—Lalo na dahil natatakot ka pa rin pero sumusubok ka pa rin.
Pumikit siya.
Ilang minuto lang, tulog na siya.
Ako, matagal pang gising.
Nakatingin ako sa kisame, nakikinig sa ulan, iniisip ang gabing nagsimula ang lahat.
Kung hindi ko nakita ang pasa, baka hanggang ngayon, sinisisi ni Lia ang sarili niya.
Kung hindi ako naniwala agad, baka natuto siyang ang katahimikan ang presyo ng pagiging ligtas.
Kung umatras ako sa unang pananakot, baka may isa pang batang nakaupo sa likod ng cabinet bukas.
Kaya kung may isang aral akong hindi ko makakalimutan, ito iyon:
Kapag ang bata ay biglang tumahimik, pakinggan.
Kapag ang bata ay biglang ayaw sa dating paborito niya, tingnan.
Kapag ang bata ay nagsabing “huwag mong sabihin,” huwag agad mangakong tatahimik.
Minsan, ang “huwag mong sabihin” ay hindi lihim.
Sigaw iyon ng batang tinuruan matakot.
At ang tungkulin ng ina ay hindi lang yakapin ang anak pagkatapos siyang masaktan.
Tungkulin din niyang tumayo sa harap ng lahat ng taong nagsabing huwag palakihin ang gulo, at sabihing:
Hindi ito gulo.
Buhay ito ng anak ko.
Kinabukasan, hinatid ko si Lia sa school.
Nasa gate si Teacher Mae.
Yumuko siya at bumati.
—Good morning, Lia. Ready ka na?
Tumingin si Lia sa akin.
Pagkatapos, binitawan niya ang kamay ko.
Hindi bigla.
Hindi buo.
Pero sapat.
—Ready na po.
Pumasok siya sa gate, suot ang dilaw na palda sa ibabaw ng leggings dahil iyon daw ang style niya.
Sa unang pagkakataon, hindi ko nakita ang batang tumatakas sa takot.
Nakita ko ang anak kong bumabalik sa sarili niya.
At habang papasok siya sa silid-aralan, alam kong hindi man namin mabubura ang nangyari, nabawi namin ang pinakamahalaga.
Ang boses niya.
Ang tiwala niya.
At ang karapatan niyang maging bata nang walang takot.
