sa huling pagsusuri ng dugo, nabunyag kung sino ang ama ng anak ko at kung paano natapos ang sumpa ng mga santos
bahagi 5: sa huling pagsusuri ng dugo, nabunyag kung sino ang ama ng anak ko at kung paano natapos ang sumpa ng mga santos
“Isabel,” sabi ni Dr. Emil Salcedo, habang nakatayo sa pintuan ng chapel. “Sa wakas, kailangan na nating pag-usapan kung sino talaga ang anak mo.”
Kung hindi ko hawak noon ang kamay ni Niña, baka nasugod ko siya.
Pitong taon.
Pitong taon kong dinala sa katawan ko ang sakit ng isang ina na pinaniwalang namatay ang anak niya.
Apat na taon kong pinanood si Mateo na unti-unting nanghihina, habang ang mga taong dapat nagpoprotekta sa amin ang siya palang naglalagay sa kanya sa panganib.
At ngayon, ang lalaking nasa ugat ng lahat ay nakangiti pa.
Para bang isa lang itong lumang appointment na kailangan naming tapusin.
Lumapit ang isang pulis kay Dr. Salcedo.
“Sir, sino po kayo?”
Mahinahon niyang inilabas ang ID niya.
“Doktor ako. Tinawag ako para sa bata.”
“Walang tumawag sa inyo,” sabi ni Sister Teresa, hawak ang tagiliran niyang nasaktan. “Wala kaming tinawag na ibang doktor.”
Hindi nagbago ang mukha niya.
“Kung ganoon, mas mabuti. Nandito na ako.”
Napahigpit ang yakap ko kay Niña.
“Hindi ka lalapit sa anak ko.”
Tumingin siya sa akin, pagkatapos kay Niña.
“Alin sa kanila, Isabel?”
Parang may dugong kumulo sa ulo ko.
“Pareho silang anak ko.”
Ngumiti siya.
“Sa papel, oo. Sa dugo…”
Hindi niya naituloy.
Sinapak siya ni Rafael.
Malakas.
Umalingawngaw ang tunog sa ilalim ng ulan.
Bumagsak si Dr. Salcedo sa gilid ng chapel, napahawak sa pumutok niyang labi.
Sa unang pagkakataon, nawala ang kalmadong mukha niya.
“Hayop ka!” sigaw ni Rafael. “Anong ginawa n’yo sa pamilya ko?”
Tumayo si Dr. Salcedo, dumura ng dugo, at tumawa.
“Pamilya mo? Rafael, matagal nang hindi iyo ang pamilyang iyan.”
Dumating ang dalawang pulis at hinawakan siya.
“Sir, kailangan n’yo pong sumama sa amin.”
“Wala kayong alam,” sabi niya. “Wala kayong mapapatunayan.”
Iyon ang sandaling itinaas ko ang memory card.
Maliit lang iyon.
Basâ.
Madumi.
Pero sa palad ko, parang mas mabigat pa kaysa bato.
“Mayroon kami.”
Natigilan si Dr. Salcedo.
Isang segundo lang.
Pero sapat na.
Nakita ko ang takot sa mga mata niya.
Tunay na takot.
Hindi takot ng inosenteng nadadamay.
Takot ng taong alam na malapit nang bumukas ang libingan ng lahat ng itinago niya.
Dinala kami sa ospital.
Si Mateo, diretso sa emergency.
Si Niña, hindi bumitaw sa kamay ko habang nililinis ng nurse ang mga gasgas niya.
Si Rafael ay tahimik na nakaupo sa dulo ng hallway, basag ang labi, basa ang damit, at tila wala nang natitirang lakas.
Si Doña Carmen at Dr. Salcedo naman ay dinala ng pulis para sa imbestigasyon.
Pero bago pa sila makaalis, narinig ko ang sigaw ni Doña Carmen sa corridor:
“Walang makakapagpatunay! Lahat ng ginawa ko ay para sa pamilya!”
Gusto kong sagutin siya.
Gusto kong sabihin na ang pamilya ay hindi kulungan.
Hindi ito altar para pag-alayan ng buhay ng mga bata.
Pero hindi ako lumingon.
Dahil sa loob ng emergency room, ang tunay kong pamilya ay lumalaban para huminga.
Lumipas ang pinakamahabang apat na oras ng buhay ko.
Sa bawat pagbukas ng pinto ng emergency room, napapatayo ako.
Sa bawat yabag ng nurse, nanlalamig ang kamay ko.
Si Niña ay nakatulog sa upuan, nakasandal sa balikat ni Sister Teresa.
Pero kahit natutulog siya, mahigpit pa rin niyang hawak ang laylayan ng damit ko.
Parang natatakot siyang kapag bumitaw siya, mawawala ulit ako.
Hindi ko siya binibitawan.
Hindi na.
Kailanman.
Bandang madaling-araw, lumabas si Dr. Reyes.
Pagod ang mukha niya.
Pero hindi siya mukhang susuko.
“Ma’am Isabel.”
Tumayo ako.
“Si Mateo?”
“Stable na siya.”
Parang gumuho ang mga tuhod ko.
Kung hindi ako nasalo ni Sister Teresa, baka bumagsak ako sa sahig.
“Buhay siya?”
“Opo. Mahina pa rin, pero umabot tayo sa tamang oras. May sedative at toxic substance sa katawan niya, pero hindi sapat para tuluyang huminto ang paghinga. Kailangan niya ng mas mahabang gamutan, at kailangan nating bantayan ang kidney at liver function niya.”
Umiyak ako.
Hindi tahimik.
Hindi maganda.
Iyong iyak ng inang ilang oras nang nakikipag-agawan sa kamatayan.
Lumapit si Rafael, pero huminto siya bago pa makalapit.
Alam niyang wala na siyang karapatang yakapin ako.
Hindi pa.
Baka hindi na kailanman.
“Puwede ko siyang makita?” tanong ko.
Tumango si Dr. Reyes.
“Sandali lang. Pero may isa pa po akong kailangang sabihin.”
Nanigas ako.
“Ano?”
“May nakita kaming parehong pattern sa katawan ni Niña. Mas matagal ang exposure niya, pero mas mababa ang recent dose. Kailangan din siyang gamutin.”
Napatingin ako sa natutulog na bata.
Maliit.
Payat.
Pero buhay.
“Nagagamot ba?”
“May pinsala na kailangang bantayan,” maingat niyang sabi. “Pero bata pa sila. Kung tuloy-tuloy ang gamutan, tamang pagkain, at walang lason na papasok ulit sa katawan nila, malaki ang tsansa nilang bumuti.”
Sa unang pagkakataon sa mahabang gabi, may maliit na ilaw na pumasok sa dibdib ko.
Hindi pa tapos ang laban.
Pero hindi na kami nasa dilim.
Kinabukasan, dumating ang mga imbestigador.
Ibinigay ko ang notebook.
Ang litrato.
Ang medical records.
Ang bote.
Ang pulbos.
At ang memory card ni Mateo.
Hindi ko pinanood agad ang video.
Hindi ko kaya.
Pero kailangan.
Nasa maliit na conference room kami ng ospital nang isinaksak ng pulis ang memory card sa laptop.
Una, madilim ang screen.
Pagkatapos, lumitaw ang kusina namin.
Mababa ang anggulo ng camera.
Mukhang nakatago sa loob ng laruan.
Narinig ang mahinang paghinga ni Mateo.
Pagkatapos, pumasok si Doña Carmen.
Hawak niya ang maliit na bote.
Binuksan niya ang kaldero ng lugaw.
Naglagay siya ng pulbos.
Hinalo.
Habang ginagawa iyon, nagsasalita siya sa telepono.
Malinaw ang boses niya.
“Oo, Emil. Mas bumabagal na siya. Pero hindi pa sapat. Kailangan mong ayusin ang next lab result para walang magduda.”
Tumigil ang paghinga ko.
Nagpatuloy ang video.
“Yung babae sa San Isidro?” tanong ni Doña Carmen sa telepono. “Nagsisimula na naman daw magtanong. Patahimikin mo ang nurse. Baka maalala pa ng bata ang clinic.”
Narinig sa video ang maliit na tunog.
Parang napasandal si Mateo.
Lumapit si Doña Carmen.
“Mateo?”
Dumilim ang screen nang damputin niya ang laruan.
Pagkatapos, narinig ang boses ng anak ko.
“Lola, bakit mo nilalagyan ng gamot ang lugaw ko?”
Tahimik.
Pagkatapos, ang tinig ni Doña Carmen.
Matamis.
Nakakakilabot.
“Para hindi ka mahirapan, apo.”
Doon natapos ang video.
Walang nagsalita sa silid.
Kahit ang mga pulis ay nanahimik.
Si Rafael ay nakayuko, umiiyak nang walang tunog.
Ako naman ay hindi umiyak.
Tapos na ang luha ko para sa mga halimaw.
Nang hapong iyon, kinuha ang pormal na pahayag ni Dr. Salcedo.
Akala niya maililigtas siya ng koneksyon niya.
Akala niya mapapahina niya ang kaso sa pamamagitan ng pagsasabing “medical supervision” iyon.
Pero nang makita niyang hawak ng pulis ang notebook, ang video, ang records ng bayad, at ang listahan ng mga batang dumaan sa clinic niya, nagbago ang mukha niya.
Tatlong oras siyang tumanggi.
Sa ikaapat na oras, nagsalita siya.
Inamin niyang siya ang doktor na nagdeklara kay Niña bilang patay sa papel.
Inamin niyang inilipat ang bata sa San Isidro sa ilalim ng pekeng pangalan.
Inamin niyang matagal na niyang pinapalitan ang ilang lab results ni Mateo para hindi mahalata ang unti-unting pagkalason.
At ang pinakamabigat sa lahat—
Inamin niyang may iba pang batang ginamit sa mga ilegal na “herbal treatment” at fertility experiments ng grupo nila.
Hindi lang pala pamilya namin ang biktima.
Mas malaki ang hukay.
Mas marami ang iyak na tinabunan.
Nang marinig iyon ni Doña Carmen, hindi siya humingi ng tawad.
Kahit isang beses.
Sa halip, sinabi niya:
“Kung hindi ako kumilos, walang matitira sa pangalan namin.”
Doon ko naintindihan.
May mga taong hindi nagsisisi dahil sa tingin nila, ang kasalanan nila ay tungkulin.
Ilang linggo ang lumipas.
Naging malaki ang kaso.
Doña Carmen Villarosa-Santos ay kinasuhan ng attempted murder, child abuse, falsification of documents, kidnapping, obstruction of justice, at iba pang kaugnay na krimen.
Si Dr. Emil Salcedo ay inaresto rin. Nawalan siya ng lisensya bago pa man magsimula ang paglilitis.
Ang clinic niya sa Pasig ay ipinasara.
May mga lumapit pang pamilya.
May mga batang natagpuan.
May mga lumang record na binuksan.
Si Rafael naman, kahit hindi siya direktang naglagay ng lason, ay hindi nakaligtas.
Inamin niya sa korte na pumirma siya sa transfer papers ni Niña.
Sinabi niyang ginawa niya iyon dahil naniwala siyang mamamatay rin ang bata at iyon daw ang utos ng ina niya.
Hindi iyon sapat para patawarin siya.
Hindi iyon sapat para burahin ang pitong taon.
Hiniling niya akong kausapin.
Pumayag ako, isang beses.
Sa isang maliit na silid sa family court, nakaupo siya sa tapat ko.
Payat na siya.
Wala na ang dating lalaking laging maayos ang buhok, laging kalmado, laging may sagot.
“Bel,” sabi niya, “alam kong wala akong karapatan humingi ng tawad.”
“Tama ka.”
Napayuko siya.
“Pero hihingi pa rin ako. Sa iyo. Kay Niña. Kay Mateo.”
Matagal akong tumingin sa kanya.
“Mahal mo ba sila?”
Tumulo ang luha niya.
“Oo.”
“Hindi sapat ang pagmamahal kung wala kang tapang protektahan ang minamahal mo.”
Hindi siya sumagot.
“Hindi kita hihilinging mabulok sa bilangguan,” sabi ko. “Bahala na ang batas sa’yo. Pero hindi na kita papayagang maging sentro ng buhay ng mga anak ko.”
Tinanggap niya iyon.
O wala na siyang magagawa kundi tanggapin.
Sa tulong ng korte, nakuha ko ang full custody kina Mateo at Niña.
Si Rafael ay pinayagan lang ng supervised visitation, kapag handa na ang mga bata, at kapag inaprubahan ng therapist nila.
Hindi ko ipinilit sa kanila na patawarin siya.
Hindi ko rin ipinilit na kamuhian siya.
Ang trabaho ko ay hindi magtanim ng galit.
Ang trabaho ko ay protektahan sila habang natututo silang pangalanan ang sakit.
Mahirap ang mga sumunod na buwan.
Hindi naging magic ang paggaling.
Si Mateo ay kailangan ng regular na checkup, gamot, pagkain na sinusukat, at therapy para sa kamay niyang nanginginig pa rin minsan.
May gabi na nagigising siya at umiiyak:
“Ma, ayoko ng lugaw.”
Kahit wala namang lugaw sa bahay.
Yayakapin ko siya.
Paulit-ulit kong sasabihin:
“Wala nang pipilit sa’yo. Ligtas ka na.”
Si Niña naman ay mas tahimik.
Sa unang linggo, hindi niya ako tinawag na Mama ulit.
Isabel ang tawag niya sa akin.
Tinanggap ko.
Hindi pwedeng pilitin ang pusong pitong taon niloko.
Minsan, nakikita ko siyang nakatayo sa pintuan ng kuwarto ni Mateo, pinapanood ang kapatid niyang natutulog.
Isang gabi, tinanong ko siya:
“Gusto mo bang pumasok?”
Umiling siya.
“Baka magising siya.”
“Hindi siya magagalit.”
Matagal siyang tahimik.
Pagkatapos, mahina niyang sinabi:
“Sinabi niya noon na kapag nakita ko ang totoong mama niya, hindi na ako mag-iisa.”
Napaluha ako.
Hindi dahil sa sakit.
Kundi dahil kahit sa gitna ng lahat, ang anak kong lalaki na halos hindi na makatayo minsan ay nag-iwan pa rin ng liwanag para sa kapatid niya.
Lumipas ang anim na buwan.
Lumipat kami sa isang maliit na bahay malapit sa Laguna.
Malayo sa condo.
Malayo sa kusinang may lihim.
Malayo sa bahay kung saan masyadong maraming pader ang nakarinig ng iyak at nagsawalang-kibo.
May maliit kaming bakuran.
Nagtanim si Mateo ng kamatis.
Si Niña naman, sili.
Sabi niya, gusto niya raw ng halamang matapang.
Natawa ako.
“Katulad mo?”
Nagkibit-balikat siya, pero nakita kong ngumiti siya.
Sa bahay namin, bawal ang sapilitan.
Bawal ang “ubusin mo kahit ayaw mo.”
Bawal ang “sumunod ka dahil matanda ako.”
Bawal ang lihim na gamot, lihim na pagkain, lihim na desisyon.
Kapag may checkup, alam ng mga bata kung bakit.
Kapag may gamot, ipinapaliwanag ko.
Kapag may takot sila, pinakikinggan ko.
Isang umaga, naghahanda ako ng almusal.
Plain rice.
Itlog.
Mangga.
Walang lugaw.
Biglang pumasok si Mateo sa kusina.
Kasunod niya si Niña.
Pareho silang may hawak na papel.
“Ma,” sabi ni Mateo.
Napahinto ako.
Dati, sanay ako sa salitang iyon mula sa kanya.
Pero ngayon, nang marinig ko iyon habang katabi niya si Niña, may kakaibang init sa dibdib ko.
“Ano iyon?”
Itinaas ni Mateo ang drawing niya.
Tatlong tao sa ilalim ng araw.
Ako.
Siya.
Si Niña.
May maliit na bahay sa likod.
May nakasulat sa itaas:
hindi na kami takot.
Si Niña naman ay hindi agad nagpakita ng papel niya.
Nakagat niya ang labi.
“Puwede bang huwag mo munang basahin nang malakas?”
Tumango ako.
Iniabot niya sa akin ang drawing.
Isang babae ang nakaluhod, nakabukas ang mga braso.
Isang batang babae ang nakatayo sa harap niya.
Sa gitna nila, may sirang berdeng dinosaur.
Sa ilalim, nakasulat:
bumalik ang mama ko. hindi pala siya halimaw.
Hindi ko napigilan ang luha.
Hindi ko siya niyakap agad.
Hinintay ko siya.
Dahan-dahan, lumapit si Niña.
Inilagay niya ang noo niya sa tiyan ko.
Mahina niyang sinabi:
“Mama.”
Isa lang na salita.
Pero sapat para tahiin ang pitong taong sugat sa puso ko.
Yumakap si Mateo sa amin.
Tatlo kaming nakatayo sa maliit na kusina, umiiyak at tumatawa, habang sa labas, sumisikat ang araw sa mga tanim nilang kamatis at sili.
Hindi perpekto ang buhay namin pagkatapos noon.
May hearing pa.
May therapy pa.
May mga bangungot pa.
Pero bawat araw, mas marami ang liwanag kaysa dilim.
Sa huling araw ng paglilitis, hinatulan si Doña Carmen ng mahabang pagkakakulong.
Nang binasa ang desisyon, hindi siya tumingin sa akin.
Hindi rin siya tumingin kay Rafael.
Ang tiningnan niya ay sina Mateo at Niña.
Pero sa pagkakataong iyon, hindi sila nagtago.
Magkatabi silang nakaupo.
Magkahawak ang kamay.
Si Mateo, payat pa rin pero mas maliwanag na ang mukha.
Si Niña, tahimik pa rin pero tuwid na ang likod.
Paglabas namin ng korte, maraming reporter ang naghihintay.
Hindi ako nagsalita nang mahaba.
Isa lang ang sinabi ko:
“Ang batang pinatahimik ay hindi habang-buhay mananahimik.”
Pagkatapos noon, umuwi kami.
Sa bahay, tinanong ni Mateo kung puwede raw kaming magluto ng lugaw.
Napatigil ako.
Siya ang unang ngumiti.
“Yung atin, Ma. Walang lihim. Ako ang maglalagay ng luya.”
Tumingin ako kay Niña.
Tahimik siya sandali.
Pagkatapos, tumango.
“Pero ako ang maghuhugas ng bigas.”
Kaya noong gabing iyon, tatlo kaming nagluto.
Plain na arroz caldo.
Bigas.
Manok.
Luya.
Asin.
Walang bote.
Walang pulbos.
Walang dasal na ginawang takip sa kasalanan.
Habang kumukulo ang lugaw, pinanood ko ang dalawang anak ko sa ilalim ng dilaw na ilaw ng kusina.
Si Mateo, tinuturuan si Niña kung paano tikman ang sabaw.
Si Niña, kunwari naiinis, pero palihim na tumatawa.
Inabot nila sa akin ang unang mangkok.
“Ma, ikaw muna,” sabi ni Mateo.
Hinawakan ko ang mangkok.
Mainit.
Mabango.
Payak.
Sa unang subo, umiyak ako.
Hindi dahil mapait.
Kundi dahil sa wakas, wala na akong kinakatakutan.
At sa unang pagkakataon matapos ang maraming taon, ang pagkain sa mesa namin ay hindi na lihim.
Hindi na banta.
Hindi na sumpa.
Kundi simula.
Isang bagong simula para sa akin.
Para kay Mateo.
Para kay Niña.
At para sa pamilyang binuo ko muli, hindi sa dugo ng mga Santos, kundi sa katotohanang ipinaglaban namin hanggang dulo.