Sa eroplano palabas ng Maynila, pinatay ko ang cellphone matapos ang 47 tawag ng asawa ko.
Sa eroplano palabas ng Maynila, pinatay ko ang cellphone matapos ang 47 tawag ng asawa ko. Samantala, nagmadali siyang pumunta sa ospital at doon lamang nalaman na namatay na ang nanay ko dahil hindi dumating ang donor—pero ang huling sinabi ng nurse ang tunay na nagpamutla sa kanya…
Bahagi 1
Kauupo ko pa lamang sa upuang katabi ng bintana sa eroplanong paalis ng Maynila nang makatanggap ako ng mensahe mula sa asawa ko.
【Sabi ng doktor, hindi na angkop ang kondisyon ni Bianca para mag-donate ng bahagi ng atay. Nakahanap na ako ng ibang paraan. Nasaan ka? Susunduin kita para pumunta tayo sa St. Luke’s at pag-usapan ang bagong schedule ng operasyon ng nanay mo.】
Pagkalipas ng tatlong minuto.
【Bakit hindi ka sumasagot?】
【Nakatulog ka na ba?】
Tinitigan ko ang maliwanag na screen sa madilim na cabin bago kalmadong i-on ang airplane mode.
Sa labas ng bintana, ang runway ng NAIA ay humaba na parang isang makinang na guhit sa gabi.
Pumikit ako.
Sa unang pagkakataon sa walong taon naming pagsasama, hindi ko na hinintay ang tawag ni Miguel Villanueva.
Patuloy na nag-vibrate ang cellphone ko bago tuluyang mawala ang signal.
Ang huling mensaheng nakita ko ay:
【Mara, sagutin mo ako. Kung magpapatuloy ka sa walang saysay na pagdadabog na ito, magdiborsyo na lang tayo.】
Halos matawa ako.
Diborsyo?
Tatlong araw ko nang napirmahan ang mga papeles.
Hindi lang niya alam.
Sa parehong oras sa Makati, halos baliw na nagmamaneho si Miguel pabalik sa condo namin.
Wala ako roon.
Nawala ang maleta ko.
Halos kalahati ng laman ng aparador ay wala na rin.
Tumawag siya nang mahigit tatlumpung beses.
Walang sumagot.
Pagkatapos, bigla niyang naalala ang nanay ko.
Alam niyang kahit anong mangyari, hinding-hindi ko pababayaan si Mama na nagpapagamot sa kanser sa atay.
Mabilis niyang minaneho ang Porsche papuntang St. Luke’s.
Pero nang buksan niya ang pinto ng silid ng pasyente, malinis na ang kama.
Wala nang tao.
Hinila niya ang nurse na naka-duty.
“Nasaan si Elena Reyes?”
Tiningnan ng nurse ang record bago biglang tumahimik.
“Pumanaw na po si Mrs. Reyes apat na araw na ang nakalipas.”
Biglang namutla si Miguel.
“Ano?”
“Naantala nang matagal ang transplant. Nagkaroon siya ng acute liver failure at hindi na siya naisalba.”
Napabuntong-hininga ang nurse.
“Magdamag na nakaluhod at umiiyak sa labas ng operating room ang anak niya.”
“Ang sabi, biglang hindi dumating ang donor.”
“Kawawa talaga.”
Hindi gumalaw si Miguel.
Apat na araw na ang nakalipas.
Iyon mismo ang araw ng operasyon.
Araw na tinawagan ko siya nang apatnapu’t pitong beses.
Pero hindi siya sumagot.
Dahil nasa Tagaytay siya kasama si Bianca Santos.
Hanggang ngayon, malinaw pa rin sa alaala ko ang huling tawag noong araw na iyon.
“Nasa operating room na si Mama! Nasaan si Bianca?”
Sa kabilang linya, humihikbi si Bianca.
“Ate Mara… pasensya na. Natatakot talaga ako. Hindi ko kayang humiga sa operating table.”
“Nakikiusap ako sa’yo.”
Hindi ko inakalang darating ang araw na lulunukin ko ang lahat ng pride ko.
“Pumunta ka lang sa ospital. Sabi ng mga doktor, maayos lahat ng tests mo. Tatlong buwan na silang naghahanda.”
Bago pa makasagot si Bianca, isang pamilyar na boses ng lalaki ang narinig ko.
“Ayos lang.”
Si Miguel.
“Kung natatakot ka, huwag mo nang gawin.”
Nanigas ako.
Napakalambing ng boses niya.
Isang lambing na dalawang taon ko nang hindi naririnig mula sa kanya.
“Katawan mo ‘yan. Walang may karapatang pilitin ka.”
“Pero ang nanay ni Ate Mara…”
“Maghahanap ako ng iba.”
Magaan ang pagkakasabi ni Miguel.
“Kung kailangan, ipagpaliban lang natin nang ilang linggo.”
Ilang linggo.
Parang dinner reservation lang ang pinapalitan niya ng schedule.
Tumakbo ako pababa sa parking lot.
Sa pinakadulong bahagi, sa ilalim ng malamlam na ilaw, naroon ang itim na Porsche ni Miguel.
Nakaupo si Bianca sa loob.
Umiiyak sa dibdib niya.
Yumuko si Miguel at marahang pinunasan ang luha nito.
“Kuya Miguel… selfish ba ako?”
“Hindi.”
Hinaplos niya ang buhok nito.
“Dalawampung taong gulang ka pa lang.”
“Ayokong masaktan ka.”
Nakatayo ako wala pang sampung metro ang layo.
Nanlamig ang buong katawan ko.
Habang nakahiga ang nanay ko sa operating room, inaalo ng asawa ko ang nag-iisang taong inaasahan naming makapagliligtas sa kanya.
Limang minuto ang lumipas.
Tumawag ang ospital.
“Ms. Reyes, kailangan po ninyong ihanda ang sarili ninyo.”
“Tumigil na ang puso ng nanay ninyo.”
Hindi ko na maalala kung paano ako nakabalik sa emergency room.
Ang naaalala ko lang, nang bumukas ang pinto, natatakpan na ng puting kumot ang mukha ni Mama.
Tatlong araw matapos ang libing, hindi pa rin umuuwi si Miguel.
Nag-post si Bianca sa Instagram.
Boracay.
Asul na dagat.
Puting buhangin.
Sa ikatlong litrato, isinusuot ni Miguel ang sombrero sa ulo niya.
Sa ikaanim, may hawak siyang buko juice habang nakasandal ang ulo niya sa balikat ni Miguel.
Ang caption:
【Sabi nila, kapag mabigat ang puso, pumunta ka sa lugar na may dagat. Salamat sa taong dinala ako rito.】
Pinindot ko ang heart.
Wala pang isang minuto, nag-message si Miguel.
【Hindi pa maayos ang emotional condition ni Bianca. Dinala ko muna siya sa bakasyon nang ilang araw.】
【Nagpapahanap na ako ng ibang donor para sa nanay mo.】
【Huwag mo munang i-pressure si Bianca.】
Matagal kong tinitigan ang mga salitang iyon.
Abo na ang nanay ko.
Pero naghahanap pa rin siya ng donor.
Napatawa ako hanggang sa tumulo ang luha ko.
Pagkatapos, tinawagan ko ang biyenan ko.
“Mrs. Villanueva.”
“Pumapayag na akong makipaghiwalay kay Miguel.”
Ilang segundo siyang natahimik.
“Sigurado ka?”
“Oo.”
“Hindi ko kukunin ang shares niya.”
“Hindi ko rin kukunin ang bahay sa Forbes Park.”
“Gusto ko lang ang perang dati ninyong inaalok sa akin.”
“At pagkatapos nito, ayokong malaman ni Miguel kung nasaan ako.”
Agad siyang pumayag.
Siguro sa mata ng pamilya Villanueva, sa wakas ay natuto na rin akong lumugar.
Kinagabihan, pinirmahan ko ang separation agreement.
Kinabukasan, nagsumite ako ng resignation sa newspaper company kung saan ako nagtatrabaho.
Nagulat ang editor-in-chief.
“Mara, dati mong sinabi na journalism ang isang bagay na hinding-hindi mo iiwan.”
“Nagbago na ang isip ko.”
“Paano ang nanay mo? Hindi ba dapat katatapos lang ng transplant niya?”
Dalawang segundo akong natahimik.
“Patay na si Mama.”
Biglang natahimik ang buong opisina.
Nang hapong iyon, sinamahan ako ng mga katrabaho ko hanggang lobby.
Biglang tinapik ako ng isa sa kanila.
“Uy, Mara! Nandiyan ang husband mo!”
Sa labas ng salamin, naroon ang pamilyar na Porsche.
Bitbit ko ang kahon ng mga gamit ko nang lumapit ako.
Pagkabukas ko ng pinto ng sasakyan, nakita kong nakayuko si Miguel malapit kay Bianca.
Marahang hinahaplos ng daliri niya ang gilid ng labi nito, pinupunasan ang bahid ng cream.
Namula si Bianca.
Biglang natigilan si Miguel nang makita ako.
“Mara…”
“Hindi ako nagkakamali ng iniisip.”
Naunahan ko siya.
Napunta ang tingin ni Miguel sa kahon na hawak ko.
“Umalis ka sa trabaho?”
“Oo.”
“Bakit?”
“Pagod na ako.”
Kumunot ang noo niya pero hindi na siya nagtanong.
“Sumakay ka.”
“May bago akong na-reserve na restaurant sa BGC. May mga pagkain daw roon na maganda para sa mga bagong opera.”
“Tikman natin. Kapag okay, dadalhan natin ang nanay mo.”
Mahigpit kong kinuyom ang kamay ko.
Pero sumakay pa rin ako.
Sa buong hapunan, si Bianca lang ang inasikaso ni Miguel.
Binalatan niya ng hipon.
Tinanggal ang mga tinik ng isda.
Pinaalalahanang uminom ng gamot.
Ako naman, tahimik na nakaupo sa tapat nila.
Parang estranghero.
Paglabas namin ng restaurant, may tumawag kay Miguel tungkol sa trabaho.
“Mauna na kayong dalawa sa baba. Susunod ako.”
Magkasama kaming pumasok ni Bianca sa elevator.
Pagkasara ng pinto, ngumiti siya.
“Ate Mara, ang galing mong magtiis.”
Diretso lang ang tingin ko.
“Ano’ng ibig mong sabihin?”
“Ganyan ako alagaan ni Kuya Miguel pero hindi ka man lang nagseselos?”
“Wala akong interes.”
Lumapit siya sa akin.
Matamis at nakakasulasok ang amoy ng perfume niya.
“Alam mo ba?”
“Sabi niya sa akin, pinakasalan ka lang niya dahil iniligtas mo dati ang lolo niya.”
“Sabi rin niya, sobrang seryoso mo.”
“Nakakabagot.”
“Parang wala ka raw pagkababae.”
Humarap ako sa kanya.
Nakangiti si Bianca.
Punong-puno ng tagumpay.
“Pero ako, iba.”
“Gusto niya ang mas bata.”
“Gusto niya ang marunong magpalambing.”
“Sinabi pa nga niya na…”
Biglang—
Malakas na yumanig ang elevator.
Dalawang beses kumurap ang ilaw bago tuluyang namatay.
Napahiyaw si Bianca at biglang kumapit sa braso ko.
Sa dilim, narinig ko ang matinis na tunog ng bakal.
Bumagsak pababa ang elevator.
Hindi pa ako nakakakilos nang lumapit si Bianca sa tenga ko.
Nanginginig ang boses niya.
Pero nakakakilabot ang lamig.
“Ate Mara.”
“Kung isa lang sa atin ang puwedeng iligtas ngayon…”
“Sino kaya sa tingin mo ang pipiliin ni Kuya Miguel?”
Sa sumunod na segundo—
BAGSAK!
Biglang huminto ang elevator.
Bahagyang bumukas ang pinto.
Mula sa labas, narinig ko ang desperadong sigaw ni Miguel.
“BIANCA!”
Hindi ang pangalan ko.
BAHAGI 2
“BIANCA!”
Hindi ang pangalan ko.
Sa sandaling iyon, parang may huling piraso ng yelo na tuluyang bumagsak sa puso ko.
Hindi na ako nasaktan.
Wala nang dapat pang masaktan.
Sa madilim na elevator, humigpit ang kapit ni Bianca sa braso ko. Akala ko natatakot siya, ngunit nang muling bumukas nang kaunti ang pinto, bigla niya akong tinulak palayo.
“Miguel! Nandito ako!”
Dahil sa lakas ng pagtulak niya, nawalan ako ng balanse.
Nasa pagitan kami ng dalawang palapag. Sa labas ng siwang, nakita ko si Miguel na nakaluhod habang pilit binubuksan ng security staff ang pinto.
“Bianca, ibigay mo sa akin ang kamay mo!”
Iniabot agad ni Bianca ang kamay niya.
Walang alinlangan.
Walang tanong kung nasaan ako.
Habang hinihila siya palabas, muling umuga ang elevator.
“Sandali!” sigaw ko.
Napalingon si Miguel.
Ngayon lang niya ako nakita.
Nanlaki ang mga mata niya.
“Mara?”
Pero huli na.
Napunit ang bakal na kumakapit sa cabin.
Bumagsak muli ang elevator nang halos isang metro.
Tumama ang balikat ko sa pader at napasigaw ako.
“MARA!”
Sa unang pagkakataon, pangalan ko naman ang sinigaw niya.
Ngunit kakaiba—
wala na akong naramdaman.
Dumating ang rescue team makalipas ang ilang minuto. Nang mailabas nila ako, dumiretso si Miguel sa stretcher.
“Nasaktan ka ba? Mara, tingnan mo ako.”
Tinanggal ko ang kamay niyang gustong humawak sa akin.
“Lumayo ka.”
Namutla siya.
“Mara…”
“Ayos lang ako.”
Tumingin ako kay Bianca na nakatayo sa likuran niya, balot ng kumot at umiiyak.
“Sundahan mo siya. Siya naman ang una mong pinili.”
Parang may sumampal kay Miguel.
Bumuka ang bibig niya ngunit walang lumabas na salita.
Dinala ako sa emergency room.
Minor fracture lamang sa balikat at ilang pasa ang nakita ng doktor. Habang inaayos ng nurse ang discharge papers, biglang bumukas ang pinto.
Pumasok si Miguel.
Mag-isa.
“Mara, kailangan nating mag-usap.”
“Wala na tayong pag-uusapan.”
“Meron.”
Namumula ang mga mata niya.
“Pumunta ako sa ospital kanina.”
Tumigil ang kamay ko.
“Alam ko na ang tungkol kay Mama Elena.”
Sa unang pagkakataon mula nang mamatay si Mama, may galit na gumapang sa dibdib ko.
“Ngayon mo lang nalaman?”
“Mara…”
“Habang inililibing ko siya, nasa Boracay ka.”
“Habang sinusunog ang katawan niya, pinapakalma mo si Bianca.”
“Habang hawak ko ang urn ng nanay ko, pinagbawalan mo akong i-pressure ang babaeng pinili mong protektahan.”
“Mara, hindi ko alam—”
“Eksakto.”
Tumingin ako sa kanya.
“Hindi mo alam.”
“Dahil hindi mo kailanman inalam.”
Napaatras siya.
“Akala ko may oras pa.”
“Wala.”
Iyon lamang ang sinabi ko.
Pagkatapos ay inilabas ko mula sa bag ko ang isang sobre.
Ang separation agreement.
Nakita ko kung paano nawala ang kulay sa mukha niya.
“Ano ito?”
“Kalayaan nating dalawa.”
Hindi niya kinuha.
“Mara, hindi ako pipirma.”
Napangiti ako.
“Hindi ko hinihingi ang permiso mo para umalis.”
Bago pa siya makasagot, tumunog ang cellphone niya.
Isang tawag mula sa security office ng restaurant.
Sinagot niya.
Makalipas ang ilang segundo, biglang nag-iba ang ekspresyon niya.
“Ano?”
Tahimik akong nakatingin.
Unti-unting ibinaba ni Miguel ang cellphone.
“Tiningnan nila ang CCTV sa elevator.”
“Ano naman?”
Tumingin siya sa pintuan.
Sa labas, naroon si Bianca.
At sa unang pagkakataon, ang mukha ng batang palaging mukhang inosente ay maputlang-maputla.
Dahil malinaw na nakunan ng camera—
na bago bumagsak ang elevator,
si Bianca mismo ang palihim na nagbukas ng emergency panel.
BAHAGI 3
Naging tahimik ang buong corridor.
Tumingin si Miguel kay Bianca.
Hindi na iyon ang tingin ng lalaking palaging handang ipagtanggol siya.
“Bianca.”
Mahina ang boses niya.
“Ano ang ginawa mo?”
Umiling agad si Bianca.
“Hindi! Hindi ako—”
Lumabas mula sa likuran niya ang security manager.
“Sir, kailangan po naming makausap si Ms. Santos.”
May hawak itong tablet.
“May malinaw kaming footage.”
Pinindot niya ang play.
Sa video, makikita kaming dalawa ni Bianca sa elevator.
Nakatayo ako sa harap.
Habang nakatalikod ako, binuksan ni Bianca ang maliit na takip sa emergency panel at may pinindot.
Pagkatapos ay isinara niya iyon.
Makalipas ang ilang segundo, nagsimulang manginig ang elevator.
Nanigas si Miguel.
“Bakit?”
Napaatras si Bianca.
“Hindi ko gustong bumagsak iyon!”
“Gusto ko lang matakot siya!”
“Akala ko emergency stop lang!”
“Bakit mo gustong takutin ang asawa ko?”
Biglang tumawa si Bianca.
Isang kakaibang tawa.
Wala nang lambing.
Wala nang inosenteng dalaga.
“Dahil ayaw niyang umalis!”
Tumingin siya sa akin.
“Akala ko kahit anong gawin ko, babalik at babalik pa rin siya sa buhay mo!”
“Miguel, sinabi mong pagod ka na sa kanya!”
“Sabi mo boring siya!”
“Sabi mo hindi ka na masaya!”
“Bianca!”
Umalingawngaw ang sigaw ni Miguel sa corridor.
Pero hindi tumigil si Bianca.
“Bakit? Hindi ba totoo?”
“Hindi ba ako ang kasama mo sa Tagaytay?”
“Hindi ba ako ang dinala mo sa Boracay?”
“Hindi ba ako ang pinili mo kanina nang bumagsak ang elevator?”
Bawat salita niya ay parang kutsilyong tumatama kay Miguel.
At marahil, ngayon lang niya narinig kung gaano kasakit ang mga ginawa niya kapag ibang tao ang nagsabi nang diretso.
Huminga ako nang malalim.
“Wala na akong pakialam kung sino ang pinili mo.”
Napalingon si Miguel sa akin.
“Mara…”
“Pagod na akong maging pagpipilian.”
Lumakad ako palabas.
Hinabol niya ako.
“Mara, sandali.”
Huminto ako.
“Mahal kita.”
Iyon na marahil ang pinakakatawa-tawang pangungusap na narinig ko.
“Hindi.”
Napailing ako.
“Mahal mo ang pakiramdam na may taong naghihintay sa’yo kahit ilang beses mo siyang saktan.”
“Mahal mo ang katiyakang uuwi ako.”
“Mahal mo ang bersyon ko na pinapatawad ka.”
“Pero ako?”
Tumingin ako sa kanya nang diretso.
“Matagal mo na akong hindi minahal.”
Hindi siya nakasagot.
Sa likuran namin, isinama ng security personnel si Bianca para sa imbestigasyon.
Bago siya mawala sa hallway, sumigaw siya.
“Miguel! Sabihin mong hindi mo ako pababayaan!”
Hindi lumingon si Miguel.
Ngunit hindi rin iyon nakapagbigay sa akin ng kahit anong kasiyahan.
Huli na.
Kinabukasan, umalis ako ng Pilipinas.
Hindi sinabi ni Miguel kung saan ako pupunta.
Hindi rin niya alam.
Nagpunta ako sa Singapore gamit ang fellowship na matagal ko nang tinanggihan dahil ayaw kong malayo sa pamilya.
Sa unang dalawang buwan, halos araw-araw akong umiiyak.
Hindi dahil kay Miguel.
Dahil kay Mama.
May mga umaga na nagigising akong iniisip na kailangan ko siyang tawagan.
May mga gabing nakikita ko ang paborito niyang pagkain at awtomatikong naiisip kong bilhan siya.
Pagkatapos ay maaalala kong wala na siyang naghihintay sa akin.
Iyon ang pinakamasakit.
Pero unti-unti, natutunan kong mabuhay kasama ang lungkot.
Bumalik ako sa pagsusulat.
Nagsimula akong gumawa ng investigative pieces tungkol sa mga pamilyang nahihirapang makakuha ng transplant at sa sistemang medikal na madalas hindi naaabot ng mahihirap.
Ang unang major article ko ay pinamagatang:
“Kapag Ang Oras ang Pinakamahal na Gamot.”
Hindi ko binanggit si Mama.
Pero bawat salita ay para sa kanya.
Nanalo ang artikulo ng regional journalism award.
Sa araw ng awarding, nakatanggap ako ng isang email mula sa Pilipinas.
Mula kay Miguel.
Hindi ko sana bubuksan.
Pero ginawa ko rin.
Maikli lang.
【Mara,
Hindi ako humihingi ng kapatawaran.
Alam kong wala akong karapatan.
Tapos na ang kaso ni Bianca. Inamin niyang sinadya niyang manipulahin ang elevator controls para takutin ka. May probation at mandatory psychiatric treatment siya.
Hindi ko na siya nakita pagkatapos noon.
Nilagdaan ko na rin ang separation papers.
Ibinenta ko ang Porsche.
Alam kong katawa-tawa ito, pero hindi ko na kayang tingnan ang sasakyang iyon nang hindi naaalala ang araw na pinili kong aliwin ang ibang tao habang naghihintay ang nanay mo sa operating room.
Nag-donate ako sa liver transplant assistance program sa pangalan ni Elena Reyes.
Hindi para patawarin mo ako.
Hindi rin para malaman ng ibang tao.
Ginawa ko lang dahil iyon ang dapat kong ginawa noon.
Congratulations sa award.
Proud sana sa’yo si Mama Elena.
—Miguel】
Matagal kong tinitigan ang email.
Pagkatapos ay isinara ko.
Hindi ako sumagot.
Pero sa unang pagkakataon, hindi rin ako nagalit.
Lumipas ang tatlong taon.
Bumalik ako sa Maynila para sa isang journalism conference.
Paglabas ko ng NAIA, huminga ako nang malalim.
Parehong init.
Parehong ingay.
Parehong lungsod.
Pero ibang Mara na ang bumalik.
May sarili na akong column.
May maliit akong apartment sa Singapore.
May mga kaibigan.
May buhay na hindi umiikot sa isang lalaki.
At higit sa lahat—
hindi na ako natatakot mag-isa.
Pagkatapos ng conference, pumunta ako sa puntod ni Mama.
May sariwang sampaguita sa tabi ng lapida.
Hindi ko kailangang hulaan kung sino ang nagdala.
“Mama.”
Umupo ako sa damuhan.
“Okay na ako.”
Ngumiti ako habang nangingilid ang luha.
“Matagal bago ko nasabi ‘yan.”
May mga yabag sa likuran ko.
Hindi ako lumingon agad.
“Mara.”
Kilala ko ang boses.
Miguel.
Nakatayo siya ilang metro ang layo.
Mas payat.
Mas tahimik.
Wala na ang dating kumpiyansa na parang pagmamay-ari niya ang buong mundo.
May hawak lamang siyang maliit na bouquet ng sampaguita.
“Hindi ko alam na nandito ka.”
“Conference.”
Tumango siya.
“Congratulations. Nabasa ko ang mga article mo.”
“Salamat.”
Tahimik.
Pagkatapos ay sinabi niya:
“Hindi ako pupunta rito kung alam kong darating ka. Ayokong isipin mong sinusundan kita.”
“Okay lang.”
Inilapag niya ang bulaklak sa puntod.
Bago umalis, tumigil siya.
“Mara.”
“Hmm?”
“Masaya ka ba?”
Dati, kapag tinanong niya ako niyan, siguro hahanapin ko muna sa mukha niya ang tamang sagot.
Ngayon, hindi na.
“Oo.”
Ngumiti ako.
“Masaya ako.”
May kung anong nabasag sa mga mata niya.
Pero ngumiti rin siya.
“Mabuti.”
Tumalikod siya.
“Miguel.”
Huminto siya.
“Salamat sa transplant fund.”
Nanigas ang likod niya.
“Hindi mo kailangang—”
“Alam ko.”
Tumango ako.
“Pero may limampu’t tatlong pasyente raw na natulungan noong nakaraang taon.”
“Kung buhay si Mama, matutuwa siya roon.”
Dahan-dahan siyang humarap.
Namumula ang mga mata niya.
“Hindi ibig sabihin noon na pinapatawad na kita sa lahat.”
“Alam ko.”
“At hindi ibig sabihin na babalik tayo.”
“Alam ko rin.”
Ngumiti ako.
“Pero ayoko nang dalhin ang galit ko habang buhay.”
Tumulo ang isang luha sa pisngi niya.
“Iyon ay higit pa sa nararapat sa akin.”
Hindi ako sumagot.
Dahil marahil, totoo iyon.
Pagkalipas ng isang buwan, bumalik ako sa Singapore.
Sa pagkakataong ito, walang naghahabol na tawag sa cellphone ko.
Walang ultimatum.
Walang lalaking nagsasabing babalik ako dahil kailangan ko siya.
Habang naghihintay sa boarding gate, may tumawag sa pangalan ko.
“Mara Reyes?”
Napalingon ako.
Isang lalaki ang tumatakbo papunta sa akin, may hawak na dalawang kape at isang folder.
Si Gabriel Lim, isang Filipino-Chinese documentary producer na nakilala ko sa conference.
“Akala ko hindi kita aabutan.”
Iniabot niya ang isang kape.
“Hindi ako umiinom ng matamis.”
“I know. Americano, no sugar.”
Napatingin ako sa kanya.
Ngumiti siya.
“Makinig kasi ako kapag nagsasalita ang tao.”
Hindi ko napigilang matawa.
Inabot niya ang folder.
“May documentary project tungkol sa organ donation sa Southeast Asia.”
“Gusto kitang maging lead writer.”
Binuksan ko iyon.
Sa unang pahina, may working title.
SECOND CHANCE.
Napangiti ako.
“Medyo cliché.”
“Pwede nating palitan.”
“Hindi.”
Isinara ko ang folder.
“Bagay naman.”
Tinawag na ang boarding group ko.
Tumayo ako.
“Gabriel.”
“Yes?”
“Kapag bumalik ako next month, dinner?”
Nanlaki ang mga mata niya.
“Work dinner?”
Nagkibit-balikat ako.
“Bahala ka kung paano mo tatawagin.”
Tawa siya nang tawa habang naglalakad akong papunta sa gate.
Sa labas ng salamin, muling nakita ko ang mahabang runway.
Tatlong taon na ang nakalipas, umalis ako sa parehong paliparan na may pusong punong-puno ng pagkawala.
Akala ko noon, katapusan na ng buhay ko.
Hindi pala.
Minsan, ang pagkawala ng taong akala mong hindi mo kayang mabuhay nang wala—
ang mismong simula ng buhay na dapat ay matagal mo nang pinili.
Hinawakan ko ang pendant na may maliit na larawan ni Mama.
“Mama.”
Mahina akong bumulong.
“Uuwi pa rin ako.”
“Pero sa pagkakataong ito…”
Ngumiti ako habang naglalakad patungo sa eroplano.
“…ako na ang pipili kung saan ang tahanan ko.”
At sa unang pagkakataon,
ang pag-alis ko ay hindi pagtakas.
Kundi paglipad.
