nang mabunyag na may ibang bangkay sa kabaong ng asawa ko, mas pinili nilang ituro ako kaysa aminin ang kasalanan
bahagi 3: nang mabunyag na may ibang bangkay sa kabaong ng asawa ko, mas pinili nilang ituro ako kaysa aminin ang kasalanan
“Tapos na. Alam na nila kung sino ang totoong sinunog ninyo sa kabaong ni Miguel.”
Pagkabigkas ng matandang boses sa kabilang linya, parang huminto ang paghinga ng lahat ng tao sa loob ng bahay.
Ang mga kapitbahay na kanina’y nagbubulungan ay sabay-sabay na natahimik. Kahit ang batang anak ni Miguel at Liza, na kanina pa kumakapit sa damit ng ina niya, ay napatigil sa pag-iyak.
Ako naman, nanigas sa kinatatayuan ko.
Totoong sinunog?
Kabaong ni Miguel?
Ibig sabihin, hindi pala abo lang ang nasa urn na iniyakan ko.
May ibang taong namatay.
May ibang taong ginamit nilang kapalit ng asawa ko.
Unti-unti akong napatingin kay Miguel.
Ang lalaking ito, na tatlong taon kong inilibing sa alaala ko, ay nakatayo ngayon sa harap ko na buhay na buhay. Pero ang mukha niya ay mas maputla pa kaysa noong makita ko siya sa pekeng lamay niya.
“Ma, ibaba mo ang tawag,” utos niya, mababa ang boses.
Ngunit hindi makagalaw si Aling Corazon. Hawak niya ang cellphone na parang hawak niya ang sariling hatol.
Muling nagsalita ang matandang lalaki sa kabilang linya.
“Corazon, huwag mo nang itago. May dumating na mga tao rito sa amin. Tinatanong nila ang tungkol sa batang lalaki na nawala noong gabi ng bagyo. Hindi na ako magsisinungaling para sa inyo.”
“Manahimik ka!” biglang sigaw ni Miguel.
Sumiklab ang buong katawan ko sa lamig.
Batang lalaki?
Nawala noong gabi ng bagyo?
Ang mga salitang iyon ay unti-unting bumuo ng isang bangungot sa isip ko.
Noong gabing sinabi nilang namatay si Miguel, may balitang may isa pang nawawala sa kabilang barangay. Isang binatang volunteer na tumulong sa evacuation. Naaalala ko pa iyon, dahil habang umiiyak ako sa bahay-burol, may isang matandang babae sa labas na halos gumapang sa kalsada kakahanap sa apo niya.
Noon, hindi ko masyadong naintindihan. Nilamon ako ng sarili kong dalamhati.
Pero ngayon…
Ngayon, parang unti-unting bumabalik ang bawat ingay, bawat mukha, bawat iyak mula sa gabing iyon.
“Hindi…” bulong ko.
Napatingin sa akin si Liza. Nanginginig ang bibig niya.
“Ano ang ibig sabihin nito, Miguel?”
Hindi siya sumagot.
Sa halip, hinarap niya ang mga taong nasa pintuan.
“Lumabas kayong lahat,” mariin niyang sabi. “Problema ito ng pamilya namin.”
Isang kapitbahay ang sumagot, “Pamilya? Akala namin patay ka na.”
“Hindi kayo kasali rito!”
“Kasali kami,” sabi ng matandang kapitbahay na minsan ay nagdala sa akin ng pagkain noong may sakit ako. “Nagbigay kami ng pera para sa libing mo. Umiyak kami sa harap ng kabaong mo. Tinulungan namin ang asawa mong mabuhay mag-isa. Tapos ngayon sasabihin mong hindi kami kasali?”
Lalong dumilim ang mukha ni Miguel.
Samantala, ang babaeng may dalang folder na kasama ng mga awtoridad ay humakbang papasok.
“Mr. Miguel Santos,” sabi niya, mahinahon ngunit matigas ang tinig, “kailangan naming makipag-usap sa inyo tungkol sa lumang kaso ng pagkamatay na idineklarang sa inyo, at sa mga benepisyong natanggap pagkatapos noon.”
“Wala kayong warrant,” mabilis na sagot ni Miguel.
“Wala pa,” tugon ng babae. “Kaya nandito kami para kausapin kayo. Pero base sa narinig naming recording at sa pagkakakilanlan ninyo sa harap ng maraming saksi, maaari na kayong imbitahan para magbigay ng pahayag.”
Ngumisi si Miguel, pero halatang pilit.
“Pahayag? Ako ang biktima rito.”
Napanganga ako.
Biktima?
Siya ang biktima?
Tatlong taon akong nabuhay na parang nakalibing din sa lupa, at siya pa ang biktima?
Humakbang ako palapit.
“Anong klaseng biktima ang nagkukunwaring patay para makapamuhay kasama ang ibang babae?”
“Mara,” sabi niya, pinipigil ang galit, “huwag mong gawing mas magulo.”
“Mas magulo?” tumawa ako nang mapait. “Miguel, may ibang taong nasa kabaong mo. May pamilya na baka tatlong taon nang naghahanap ng sagot. At ang sasabihin mo lang, huwag kong gawing magulo?”
Biglang sumabat si Aling Corazon.
“Kasalanan mo ito!”
Napatigil ako.
Ang lahat ay napalingon sa kanya.
Nakaupo siya sa kama, hindi na nagkukunwaring paralisado. Ang mga kamay niya ay nanginginig, hindi dahil sa sakit kundi sa galit at takot.
“Kung hindi ka bumalik nang maaga, kung hindi ka nakialam, tahimik sana ang lahat!” sigaw niya sa akin. “Buhay sana ang anak ko nang maayos! May pamilya siya! May mga anak siya!”
Parang may pumutok sa loob ng dibdib ko.
“May pamilya siya?” ulit ko. “At ako? Ano ako sa inyo? Aliping pwedeng lokohin? Babaeng pwedeng gawing libingan ng kasinungalingan n’yo?”
“Wala kang anak!” sigaw niya. “Wala kang maibibigay kay Miguel! Si Liza, may naibigay! Kaya karapatan niyang mabuhay kasama ang anak ko!”
Napalunok ako.
Ang sinabi niyang iyon ang tumama sa pinakalumang sugat sa puso ko.
Tatlong taon na ang nakalipas, pagkatapos ng libing ni Miguel, si Aling Corazon mismo ang pilit na nagsabi sa akin na huwag na akong mag-anak, huwag na akong umasang magpamilya pa, dahil dapat daw ialay ko na ang buhay ko sa alaala ng asawa kong bayani.
Sinunod ko siya.
Hindi dahil wala akong pangarap.
Kundi dahil naniwala akong tungkulin ko iyon.
Ngayon, ginagamit niya pa iyon laban sa akin.
Napahawak si Liza sa tiyan niya, tuluyang naluha.
“Miguel,” nanginginig niyang sabi, “totoo ba? May ibang tao sa kabaong mo? May namatay para lang makaalis ka?”
“Hindi ganoon!” sagot ni Miguel.
“Kung hindi ganoon, ano?” tanong ko.
Napatingin siya sa akin, at sa unang pagkakataon, nakita ko ang tunay na Miguel.
Hindi ang lalaking minahal ko.
Hindi ang lalaking inilibing ko.
Kundi ang lalaking handang sirain ang sinuman para maligtas ang sarili.
“Gusto mo ng totoo?” tanong niya.
Tahimik ang buong bahay.
Lumapit siya ng isang hakbang, nakatutok ang mga mata sa akin.
“Pagod na pagod na ako noon sa buhay natin. Pagod na ako sa maliit na bahay, sa utang, sa paulit-ulit mong reklamo na wala tayong ipon. Si Liza ang nagbigay sa akin ng pagkakataong magsimula ulit. Pero alam kong hindi mo ako bibitawan. Alam kong kapag umalis ako, hahabulin mo ako, ipapahiya mo ako, kakapit ka sa papel na kasal tayo.”
Nanlaki ang mga mata ko.
“Ako ang kakapit? Miguel, asawa mo ako.”
“At iyon ang problema!” sigaw niya. “Asawa kita sa papel, pero hindi na kita mahal!”
Sumabog ang katahimikan sa pagitan namin.
Ang mga kapitbahay ay napabuntong-hininga. Si Liza ay napayuko, umiiyak na. Si Aling Corazon naman ay umiwas ng tingin, ngunit wala sa mukha niya ang pagsisisi.
Ako, hindi agad nakapagsalita.
Akala ko masakit na ang malamang buhay siya.
Mas masakit pala marinig na ang tatlong taong pagluluksa ko ay kapalit lang ng pagkabagot niya sa akin.
Dahan-dahan akong tumango.
“Kung hindi mo na ako mahal, sana iniwan mo ako.”
Tumawa siya nang malamig.
“Akala mo ganoon kadali?”
“Mas madali kaysa gumamit ng bangkay ng ibang tao.”
Hindi siya nakasagot.
At iyon na ang sagot.
Lumapit ang babaeng may folder.
“Mr. Santos, sapat na iyon. Kailangan naming ipagbigay-alam sa himpilan ang sitwasyon. Hinihiling namin na sumama kayo nang maayos.”
Ngunit bago pa siya makalapit, biglang humarang si Aling Corazon.
“Hindi n’yo dadalhin ang anak ko!”
“Ma’am, makikiusap po kami—”
“Hindi!” sigaw niya. “Wala kayong alam! Wala kayong napatunayan! At kung may kasalanan man, ang babaeng iyan ang may gawa!”
Nanigas ako.
“Ako?”
Itinuro niya ako, nanginginig ang daliri.
“Oo, ikaw! Ikaw ang nag-ayos ng libing. Ikaw ang tumanggap ng abo. Ikaw ang pumirma sa ilang dokumento. Kung may pandaraya, kasali ka!”
Parang may malamig na tubig na ibinuhos sa likod ko.
Totoo.
Noong libing, dahil halos himatayin si Aling Corazon at sinabi nilang hindi niya kaya, ako ang pinapirma sa ilang papeles. Hindi ko na binasa nang mabuti. Nagtitiwala ako. Umiiyak ako. Punit-punit ang isip ko.
Ginamit nila pati ang pagluluksa ko.
“Hindi ko alam ang laman ng mga dokumentong iyon,” sabi ko, nanginginig ang boses.
Ngumisi si Miguel.
At doon ko naintindihan.
Matagal na nilang inihanda ito.
Kung mabunyag sila, ako ang itutulak nila sa harap.
Si Miguel ay humarap sa mga awtoridad.
“Kung may tanong kayo, tanungin n’yo siya. Siya ang legal na asawa. Siya ang nagproseso ng lahat. Ako? Ako ang taong itinago nila dahil may banta sa buhay ko noon.”
Napahakbang ako paatras.
“Anong banta? Anong pinagsasabi mo?”
Tumingin siya sa akin na parang hindi niya ako kilala.
“Hindi ba ikaw ang nagsabi noon na kapag iniwan kita, mas gugustuhin mong makita akong patay?”
Napanganga ako.
“Hindi ko sinabi iyon.”
“May mga text ka.”
“Wala!”
“Meron,” sabi ni Aling Corazon. “Nakita ko. Tinago ko. May mga mensahe kang galit na galit sa kanya.”
Napatitig ako sa kanya.
Sa loob ng tatlong taon, hawak nila ang lumang cellphone ko. Sabi nila noon, nasira raw iyon sa kaguluhan noong libing. Sila ang nag-ayos ng gamit ni Miguel, pati ilang gamit ko na naiwan sa bahay nila.
Kaya pala.
Kaya pala minsan may mga mensaheng hindi ko maalalang naipadala.
Kaya pala may mga araw na sinasabi ni Aling Corazon na hindi raw ako matatag sa pag-iisip, na baka raw sa sobrang lungkot ay nagagawa ko ang mga bagay na hindi ko naaalala.
Hindi lang nila ako niloko.
Ginawa nila akong suspek.
“Hindi…” bulong ko.
Pero walang lumabas na ibang salita.
Mabilis na kumalat ang bulungan sa labas.
“Si Mara ba ang pumirma?”
“Baka nga may alam siya?”
“Pero siya ang nag-alaga sa matanda…”
“Malay natin, baka nag-away sila ng asawa niya noon?”
Ang mundo ko ay muling umikot.
Kanina, nasa kamay ko ang ebidensiya.
Ngayon, sa loob lang ng ilang minuto, binaliktad nila ang kuwento.
Si Miguel ang biglang naging lalaking nagtatago dahil sa banta.
Si Aling Corazon ang naging inang nagprotekta sa anak.
At ako ang ginawang baliw na asawang maaaring may kinalaman sa pekeng libing.
Napatingin ako sa cellphone ko.
Nandoon ang recording.
Pero sapat ba iyon?
Sapat ba ang boses ni Aling Corazon para patunayan ang lahat, kung may mga dokumentong nakapangalan sa akin? Kung may mga pekeng mensahe mula sa lumang cellphone ko? Kung may bangkay na hindi pa alam kung sino?
Lumapit ang babaeng may folder sa akin.
“Ma’am Mara, kailangan din namin kayong imbitahan para magbigay ng pahayag.”
Hindi iyon pag-aresto.
Pero ang dating sa akin, parang may posas na pumikit sa paligid ng pulso ko.
Napatingin ako kay Miguel.
Nakatingin din siya sa akin.
At sa sulok ng labi niya, may bahagyang ngiti.
Hindi ngiti ng taong natatakot.
Ngiti iyon ng taong may nakatagong alas.
“Sumama ka na lang nang maayos, Mara,” sabi niya nang mahina, sapat para ako lang ang makarinig. “Kung lalaban ka pa, sisiguraduhin kong ikaw ang malilibing sa kasong ito.”
Gusto kong sampalin siya.
Gusto kong sumigaw.
Gusto kong ipakita sa lahat ang bawat sugat, bawat gabing hindi ako natulog, bawat pawis na piniga nila mula sa buhay ko.
Pero bago ako makapagsalita, biglang tumunog ang cellphone ko.
Isang unknown number.
Lahat ay napatingin sa kamay ko.
Hindi ko alam kung bakit, pero kinabahan ako sa tunog na iyon. Parang may malamig na daliring gumapang sa batok ko.
Pinindot ko ang sagot.
Wala akong sinabi.
Sa kabilang linya, may mahinang paghinga.
Pagkatapos, isang boses babae ang nagsalita.
Basag. Matanda. Nanginginig.
“Ikaw ba si Mara Santos?”
Napatingin ako sa mga awtoridad, sa mga kapitbahay, kay Miguel.
“Opo. Sino po ito?”
Tumigil ang babae ng ilang segundo.
Pagkatapos ay sinabi niya ang pangungusap na nagpatahimik sa lahat ng dugo sa katawan ko.
“Ako ang lola ng batang lalaking sinunog nila kapalit ng asawa mo.”
Nabitawan ko halos ang hininga ko.
Ang mukha ni Miguel ay biglang nagbago.
Hindi na galit.
Hindi na mayabang.
Takot.
Purong takot.
Sa kabilang linya, nagpatuloy ang matandang babae:
“Tatlong taon akong naghahanap ng hustisya. At ngayon lang ako nakakuha ng lakas ng loob tumawag, dahil may isang taong nagpadala sa akin ng recording mo.”
Recording ko?
Hindi ko pa ipinapadala kahit kanino.
Nanginginig ang kamay ko habang hawak ang cellphone.
“Sino po ang nagpadala?”
May narinig akong kaluskos sa kabilang linya. Pagkatapos, may ibang boses na sumingit.
Boses ng lalaki.
Mahina, hingal, pero pamilyar sa kakaibang paraan.
“Hindi si Miguel ang unang nagtangkang tumakas noong gabing iyon.”
Napalingon ako kay Miguel.
Namutla siya na parang kaluluwa ang nakita.
“Patayin mo ’yan,” bulong niya.
Hindi ako gumalaw.
Mas lumakas ang boses sa telepono.
“At kung hindi ako magsasalita ngayon, ililibing nila pati ang huling taong nakakita sa totoong nangyari.”
Lumapit si Miguel sa akin, mabilis at marahas.
“Mara, ibaba mo ang tawag!”
Umatras ako, pero nabangga ako sa mesa.
Ang mga awtoridad ay kumilos na, pero bago pa nila siya mapigilan, sumigaw ang boses sa telepono:
“Ang bangkay sa kabaong ay hindi aksidente. Si Miguel ang nagtulak sa kanya sa apoy!”
Sa sandaling iyon, hindi ko na narinig ang sigawan ng mga tao.
Hindi ko na naramdaman ang kamay ng opisyal na humarang kay Miguel.
Ang tanging nakita ko ay si Aling Corazon, nakatitig sa cellphone ko, luhaan ngunit hindi dahil sa pagsisisi.
Dahil sa takot na may mas malaking lihim pang lalabas.
At bago maputol ang tawag, humabol ang boses ng lalaki sa kabilang linya:
“Mara, huwag kang magtiwala sa babaeng buntis. Siya ang may hawak ng susi sa lahat.”