habang hawak ko ang ebidensiya, lumapit ang asawang inilibing ko tatlong taon na ang nakaraan at tinawag akong baliw sa harap ng lahat
bahagi 2: habang hawak ko ang ebidensiya, lumapit ang asawang inilibing ko tatlong taon na ang nakaraan at tinawag akong baliw sa harap ng lahat
Hindi ko alam kung ilang segundo akong nakatitig kay Miguel.
Ang mukha niya ay ganoon pa rin.
Parehong kilay. Parehong mga matang minsan kong minahal. Parehong nunal sa gilid ng labi na dati kong hinahawakan habang natutulog siya sa tabi ko.
Pero may nagbago.
Mas maayos ang katawan niya ngayon. Mas mamahalin ang damit. May relo sa pulso na hindi ko kailanman kayang bilhin kahit magtahi ako araw at gabi sa loob ng isang taon.
At sa likod niya, may isang babaeng nakatayo habang hawak ang tiyan.
Buntis.
Malaki na ang tiyan.
Nakaalalay sa kanya ang isang batang lalaki, marahil tatlo o apat na taong gulang, na mahigpit na nakahawak sa laylayan ng damit niya.
Parang may dumurog sa dibdib ko.
Hindi lang pala siya buhay.
May asawa siya.
May anak siya.
At ang ikalawang anak nila ay malapit nang isilang.
“Miguel…” halos hindi lumabas ang boses ko.
Sandali siyang natigilan nang makita ako. Pero ang pagkagulat sa mukha niya ay agad napalitan ng lamig.
Hindi siya tumakbo palapit para ipaliwanag.
Hindi siya lumuhod.
Hindi siya umiyak.
Tiningnan niya lang ako na parang ako pa ang hadlang sa tahimik niyang buhay.
“Bakit ka nandito?” tanong niya.
Napatawa ako. Isang tuyong tawang mas masakit pa kaysa iyak.
“Bakit ako nandito?” ulit ko. “Ito ang bahay ko. Ang tanong, bakit ikaw ang nandito? Hindi ba dapat nasa ilalim ka ng lupa?”
Namutla ang babaeng nasa likod niya. Hinawakan niya ang braso ni Miguel.
“Miguel, siya ba… siya ba ang sinasabi mo?”
Hindi sumagot si Miguel.
Si Aling Corazon naman, na kanina ay pilit agawin ang cellphone ko, biglang umiyak nang malakas.
“Anak! Tulungan mo ako! Nababaliw na ang babaeng ito! Kanina pa niya ako pinagbabantaan!”
Napalingon ako sa kanya.
Hanggang sa huling sandali, umaarte pa rin siya.
Ang kapal ng mukha niya ay parang hindi na balat ng tao.
“Itigil n’yo na,” sabi ko, nanginginig ang boses. “Narinig ko lahat. Na-record ko lahat.”
Itinaas ko ang cellphone ko.
Sa unang pagkakataon, nakita ko ang takot sa mata ni Miguel.
Mabilis siyang humakbang palapit.
“Ibigay mo sa akin ’yan.”
Napaatras ako.
“Bakit? Takot kang marinig ng lahat na buhay ka? Takot kang malaman nilang niloko mo ako, niloko mo ang barangay, pati ang mga taong nagbigay ng tulong noong ‘namatay’ ka?”
Kumuyom ang panga niya.
“Mara, makinig ka muna.”
Mara.
Matagal ko nang hindi narinig ang pangalan ko mula sa bibig niya. Dati, kapag tinatawag niya ako niyan, lumalambot ang puso ko. Ngayon, parang lason.
“Makinig?” bulalas ko. “Tatlong taon akong nakinig sa iyak ng nanay mo. Tatlong taon akong naniwalang biyuda ako. Tatlong taon akong naglinis ng katawan ng babaeng hindi naman pala maysakit. Tapos ngayon sasabihin mong makinig ako?”
“Hindi mo naiintindihan ang nangyari,” sabi niya.
“Kung ganoon, ipaintindi mo.”
Tahimik.
Walang sumagot.
Tanging iyak ni Aling Corazon ang maririnig sa loob ng bahay, ngunit kahit ang iyak niya ay tunog peke na sa pandinig ko.
Ang babaeng buntis sa likod ni Miguel ay biglang nagsalita.
“Ate… pasensya na. Hindi ko alam ang buong kuwento.”
Napatingin ako sa kanya.
“Hindi mo alam?” tanong ko. “Pero alam mong may asawa siya?”
Napakagat-labi siya.
Ang katahimikan niya ang naging sagot.
Napapikit ako. May isang bagay sa loob ko ang tuluyang naputol.
Miguel biglang nagtaas ng boses.
“Huwag mong idamay si Liza. Wala siyang kasalanan dito.”
“Wala?” tumaas ang boses ko. “Kung wala siyang kasalanan, bakit siya nakatayo ngayon sa tabi ng lalaking asawa ko pa rin sa papel? Bakit may anak kayo? Bakit dinadalaw ng nanay mo ang pamilya n’yo habang ako ang nagpapaligo sa kanya na parang alipin?”
Namula ang mukha niya.
“Matagal na tayong tapos, Mara.”
Para akong sinampal.
“Tapos?” bulong ko. “Kailan? Noong inilibing kita? Noong hinalikan ko ang urn mo? Noong ipinangako kong hindi na ako mag-aasawa dahil patay ka na?”
“Ginawa ko iyon dahil wala akong pagpipilian.”
Napatingin ako sa kanya nang matalim.
“Lahat ng sinungaling may ganyang linya.”
Lumapit si Miguel, mas mababa na ang boses.
“Kapag kumalat ang recording na ’yan, hindi lang ako ang masisira. Madadamay pati bata. Madadamay ang nanay ko. Madadamay ka rin. Sasabihin ng mga tao, asawa ka ng mandaraya. Guguluhin ka ng pulis. Huhukayin nila ang kaso. Gusto mo bang maging laman ng balita?”
“Mas mabuti pang maging laman ng balita kaysa maging bangkay habang buhay,” sagot ko.
Saglit siyang natigilan.
Pagkatapos, nakita kong nagbago ang ekspresyon niya.
Mula sa pakiusap, naging pagbabanta.
“Mara, ibigay mo ang cellphone.”
“Hindi.”
“Sinabi ko nang ibigay mo.”
“Hindi.”
Bigla siyang sumugod.
Napaatras ako, pero nahawakan niya ang pulso ko. Napakasakit ng pagkakapilipit niya sa kamay ko. Sinubukan kong hilahin ang sarili ko, pero mas malakas siya.
“Bitawan mo ako!” sigaw ko.
“Tumigil ka sa eksenang ito!” singhal niya.
Lalong umiyak si Aling Corazon.
“Diyos ko, tulungan n’yo kami! Sinisiraan niya ang anak ko!”
Doon ko narinig ang bulungan sa labas.
May mga kapitbahay na pala sa tapat ng gate.
Marahil narinig nila ang sigawan.
Unti-unti silang lumapit, nakasilip sa bukas na pinto. Ang iba ay hawak ang cellphone. Ang iba ay nagbubulungan. Nakita ko ang matandang kapitbahay na madalas magdala sa akin ng nilagang saging noon. Nakita ko rin ang babaeng minsang nagsabing huwaran daw akong manugang.
Ngayon, lahat sila nakatingin.
Kay Miguel.
Sa buntis na babae.
Kay Aling Corazon na biglang nakaupo sa kama.
At sa akin, habang hawak ni Miguel ang pulso ko.
“Patay na si Miguel, hindi ba?” bulong ng isang kapitbahay.
“Siya nga ba ’yan?”
“Paano nangyari ito?”
Nanlamig ang mukha ni Miguel.
Sinubukan niyang agawin ang cellphone ko, pero sa huling lakas ko, pinindot ko ang screen.
Tumunog muli ang recording.
Malakas.
Malinaw.
“Tanga siya. Naniniwala talaga siyang patay ka na.”
Nabingi ang buong bahay sa katahimikan.
Ang mga kapitbahay ay napasinghap.
Si Liza, ang buntis na babae, napaupo sa upuang malapit sa pintuan, nanginginig ang labi.
Si Aling Corazon naman ay natulala, parang ngayon lang naintindihan na hindi na niya kayang ibalik sa loob ng bote ang lasong siya mismo ang nagbuhos.
At si Miguel…
Dahan-dahan siyang bumitaw sa pulso ko.
Pero hindi dahil nagsisi siya.
Kundi dahil narinig namin ang isang sasakyan na huminto sa labas.
Hindi iyon kotse niya.
Hindi iyon tricycle ng kapitbahay.
Isang sasakyan iyon ng mga awtoridad.
Dalawang lalaki ang bumaba, kasunod ang isang babaeng may dalang folder.
Lumapit sila sa gate at nagpakita ng ID.
“Hinahanap namin si Miguel Santos,” sabi ng babae. “May bagong ebidensiya tungkol sa pekeng pagkamatay, maling pagkuha ng benepisyo, at posibleng pandaraya sa pampublikong pondo.”
Nanigas si Miguel.
Napatingin siya sa akin, mata’y puno ng galit.
“Ikaw ang tumawag sa kanila?”
Hindi ako sumagot.
Dahil hindi ako ang tumawag.
Sa gitna ng katahimikan, biglang tumunog ang cellphone ni Aling Corazon.
Nanginginig niyang dinampot iyon.
Isang pangalan ang lumabas sa screen.
Hindi ko kilala ang pangalan.
Pero nang makita iyon ni Miguel, biglang naglaho ang kulay sa mukha niya.
“Ma…” bulong niya. “Bakit tumatawag ang taong ’yan?”
Pinindot ni Aling Corazon ang loudspeaker sa takot.
At mula sa kabilang linya, isang matandang boses ang nagsalita:
“Corazon, tapos na. Alam na nila kung sino ang totoong sinunog ninyo sa kabaong ni Miguel.”