Folder na Ninakaw
Bahagi 2: Ang Folder na Ninakaw
“Miguel, mula ngayon, huwag kang maniniwala sa kahit sinong magsasabing alam nila ang katotohanan tungkol sa tatay mo.”
Nanigas ako sa kinatatayuan.
Ang kamay ng lalaking akala ko ay simpleng namamahala lang sa pantalan ay nakahawak pa rin sa balikat ko. Mabigat ang pagkakahawak niya, hindi dahil gusto niya akong saktan, kundi dahil para bang pinipigilan niya akong mahulog sa isang bangin na hindi ko pa nakikita.
Sa harap ko, ang lumang litrato ay nakalatag pa rin sa mesa.
Tatlong lalaki sa tabi ng bangkang nasira ng bagyo.
Siya.
Si Tatay.
At ang lalaking hindi ko kilala.
“Director,” hingal na sabi ng lalaking pumasok, “hindi lang po folder ang nawala. Pati ang backup drive sa archive room, wala na rin.”
Nag-iba ang mukha ng lahat sa silid.
Ang propesor na maputi ang buhok ay mabilis na lumapit sa mesa at isinara ang folder na may pangalan ko. Ang babaeng may tablet ay agad na nag-type, tila may kinokontak. Ang lalaking nakaamerikana naman ay pumunta sa pinto at sinilip ang pasilyo.
Ako lang ang nakatayo roon na walang alam.
“Anong folder?” tanong ko, halos paos ang boses.
Walang sumagot.
Tumingin ako sa lalaki sa harap ko.
“Anong nangyayari? Sino po ba talaga kayo?”
Sandali niya akong tinitigan. Sa mga mata niya, nakita ko ang pagod ng isang taong matagal nang may dinadalang lihim.
“Ako si Director Rafael Dizon,” sabi niya. “Ako ang kasalukuyang pinuno ng National Institute of Technology.”
Hindi ako nakapagsalita.
Ang lalaking nag-abot sa akin ng punit na guwantes.
Ang lalaking nagpabuhat sa akin ng sako sa pantalan.
Ang lalaking nagpabuo sa akin ng water pump sa lumang bodega.
Siya pala ang director ng institusyong pinapangarap kong mapasukan.
“Bakit?” mahina kong tanong. “Bakit kayo nasa pantalan?”
Hindi siya agad sumagot.
Ang propesor na maputi ang buhok ang nagsalita.
“Dahil may hinahanap siya.”
Tumingin ako sa kanya.
“Hinahanap?”
“Mga estudyanteng hindi nakikita ng sistema,” sabi ng propesor. “Mga batang may kakayahan, pero natabunan ng kahirapan, kulang sa oportunidad, o hindi nasukat nang tama ng exam.”
Bumalik ang tingin ko kay Director Rafael.
“Pero bakit ako?”
Kinuha niya ang lumang litrato mula sa mesa. Hinaplos ng daliri niya ang mukha ni Tatay sa larawan.
“Dahil kilala ko ang tatay mo.”
Parang huminto ang oras.
Mula nang mawala si Tatay, kaunti lang ang alam ko tungkol sa kanya. Ang sabi ni Nanay, mabait siya, magaling sa makina, tahimik, at mahal na mahal kami. Ang sabi ng mga kapitbahay, magaling siyang mangisda, pero mas magaling siyang magkumpuni ng sirang makina ng bangka kaysa humuli ng isda.
Pero walang nagsabi sa akin na may kaugnayan siya sa isang institusyong tulad nito.
“Si Tatay po… mangingisda lang siya,” sabi ko.
“Hindi lang siya mangingisda,” sagot ni Director Rafael. “Ang tatay mo, si Andres Santos, ay isa sa pinakamatalinong taong nakilala ko.”
Namilog ang mga mata ko.
Andres Santos.
Matagal ko nang hindi narinig ang buong pangalan ni Tatay mula sa ibang tao.
“Hindi siya nakapagtapos ng kolehiyo,” patuloy ni Director Rafael. “Pero kaya niyang ayusin ang kahit anong makina. Kaya niyang gumawa ng simpleng circuit gamit ang mga basurang piyesa. Kaya niyang tingnan ang tunog ng makina at malaman kung saan ang sira. At higit sa lahat…”
Tumigil siya sandali.
“Kaya niyang mag-isip ng solusyon para sa mga taong hindi napapansin ng gobyerno, ng siyudad, ng mayayaman.”
Tahimik ang buong silid.
“Labinlimang taon na ang nakalipas,” sabi niya, “bago pa ako naging director, may maliit kaming research group. Gusto naming gumawa ng murang flood and storm warning system para sa mga baryo sa baybayin. Hindi iyon malaki. Hindi iyon magarbong proyekto. Pero mahalaga iyon.”
“Kasama po si Tatay?” tanong ko.
Tumango siya.
“Hindi siya opisyal na researcher. Wala siyang degree. Pero siya ang puso ng proyekto. Siya ang nakakaalam kung paano talaga mabubuhay ang aparato sa putik, alat, ulan, at init. Kami, puro drawing, formula, at laboratory test. Siya ang nagsasabing, ‘Hindi uubra iyan sa tunay na buhay.’”
Hindi ko alam kung bakit, pero biglang sumakit ang dibdib ko.
Buong buhay ko, akala ko naiwan lang sa akin ni Tatay ang isang kinakalawang na flashlight at ilang lumang gamit sa kahon.
Hindi ko alam na may naiwan pala siyang mas malaki.
“Anong nangyari noong gabing iyon?” tanong ko.
Hindi agad sumagot si Director Rafael.
Ang lalaki sa pinto ay nagsara ng blinds. Ang babae naman na may tablet ay tumayo at nagsabing:
“Director, kailangan po nating ilipat ang bata sa secure room.”
“Hindi,” sagot niya. “May karapatan siyang malaman.”
“Pero delikado po.”
“Mas delikado kung mananatili siyang walang alam.”
Huminga nang malalim si Director Rafael.
“Noong gabing nawala ang tatay mo, may dala siyang prototype. Isang unang bersyon ng device na nakita mo kanina. Hindi pa perpekto, pero gumagana. Kaya nitong magpadala ng babala kapag biglang tumataas ang tubig at nagbabago ang pressure sa dagat. Kung nailagay namin iyon sa maraming baryo noon, maraming buhay sana ang nailigtas.”
“Bakit hindi po nailagay?”
Doon unang umiwas ng tingin si Director Rafael.
“Dahil may ibang gustong makinabang.”
“Makinabang?”
“May isang private company na gusto sanang bilhin ang proyekto, palitan ang pangalan, gawing mahal ang bawat unit, at ibenta sa gobyerno sa presyong hindi kayang abutin ng mahihirap na komunidad.”
Nanlamig ang mga kamay ko.
“Tumanggi po si Tatay?”
“Tumanggi siya. Matindi. Sinabi niyang hindi niya ginawa ang device para pagkakitaan ang takot ng mahihirap.”
Napakagat ako sa labi.
Iyon ang tatay ko.
Kahit hindi ko siya lubos na nakilala bilang lalaki, alam kong iyon ang gagawin niya.
“Noong gabing iyon,” patuloy ni Director Rafael, “lumabas siya sakay ng bangka kasama ang prototype. Sabi niya may susubukan lang siyang field reading bago dumating ang bagyo. Pero hindi na siya bumalik.”
“Sinabi ni Nanay na natagpuan ang bangka,” sabi ko.
“Natagpuan ang bangka,” sagot niya. “Pero hindi ang katawan ng tatay mo.”
Parang may yelong ibinuhos sa likod ko.
Hindi nga ba?
Bata pa ako noon. Ang naaalala ko lang ay iyak ni Nanay, mga taong pumupunta sa bahay, kandila, dasal, at isang kahong walang laman na tinawag nilang libing.
“Bakit po sinabi nilang patay na siya?”
“Dahil iyon ang sinabi sa report.”
“Sinong gumawa ng report?”
Tahimik.
Mabigat na tahimik.
Pagkatapos, itinuro ni Director Rafael ang pangatlong lalaki sa litrato.
“Siya.”
Tinitigan ko ang mukha ng lalaking iyon.
Matangos ang ilong, makapal ang kilay, nakangiti habang nakahawak sa balikat ni Tatay.
“Sino siya?”
“Si Victor Salcedo. Dating kasama namin sa research group. Siya ang liaison namin sa labas, ang kumausap sa investors, ang humawak ng papeles.”
“Siya po ang kumuha ng folder?”
“Hindi ko alam,” sabi ni Director Rafael. “Pero kung may taong matagal nang gustong burahin ang katotohanan, siya ang unang dapat hanapin.”
Nang marinig ko ang pangalang iyon, parang may kumatok sa alaala ko.
Salcedo.
Narinig ko na iyon dati.
Hindi ko lang maalala kung saan.
Biglang tumunog ang cellphone ng babae na may tablet. Tiningnan niya ang screen at namutla.
“Director,” sabi niya, “may nag-access sa old personnel database limang minuto ang nakalipas. Ginamit ang retired admin code.”
“Kanino nakapangalan ang code?” tanong ng propesor.
Lumunok siya.
“Victor Salcedo.”
Lalong bumigat ang hangin sa loob ng silid.
Si Director Rafael ay tumingin sa akin.
“Miguel, may mga taong ayaw mabuksan ang nakaraan. Ngayon na nandito ka, gagalaw sila.”
“Bakit ako?” tanong ko. “Wala naman akong alam.”
“Dahil ikaw ang anak ni Andres Santos,” sabi niya. “At dahil ang drawing na ginawa mo noong high school… halos kapareho ng huling design ng tatay mo.”
Hindi ako makahinga.
Ang simpleng drawing na ginawa ko sa lumang notebook.
Ang device na inisip ko dahil sa sakit ng pagkawala ni Tatay.
Hindi pala iyon basta ideya ko lang.
Parang may dugong nagpatuloy mula sa kanya papunta sa akin.
“Gusto kong makita ang tunay na file,” sabi ko.
Nagkatinginan ang mga tao sa silid.
“Wala na nga,” sabi ng lalaking nakaamerikana.
“Hindi lahat,” tahimik na sabi ni Director Rafael.
Lumingon kaming lahat sa kanya.
Mula sa ilalim ng kanyang lumang jacket, kumuha siya ng maliit na susi na nakasabit sa itim na pisi.
“May isang bagay na iniwan ang tatay mo sa akin bago siya nawala.”
“Ano po?”
“Hindi ko alam,” sabi niya. “Dahil ipinangako ko sa kanya na hindi ko iyon bubuksan maliban na lang kung dumating ang anak niya.”
Napatigil ang tibok ng puso ko.
“Ako?”
Tumango siya.
“Akala ko hindi na darating ang araw na ito. Akala ko mabubuhay ka nang tahimik. Pero nang makita ko ang pangalan mo sa rejected science competition records tatlong taon na ang nakalipas, nagsimula akong maghanap.”
“Kaya kayo pumunta sa pantalan?”
“Hindi lang sa pantalan. Sa maraming probinsya. Sa maraming eskuwela. Pero nang malaman kong nagtrabaho ka roon pagkatapos mong mabigo sa admission, ako mismo ang pumunta.”
“Bakit hindi n’yo na lang po ako tinawag agad?”
Ngumiti siya nang mapait.
“Dahil hindi sapat na matalino ka. Kailangan kong malaman kung kaya mong magtiis, kung hindi ka madaling sumuko, kung marunong kang tumingin sa totoong problema ng tao. Ang institute ay hindi kailangan ng batang mahusay lang sa papel. Kailangan nito ng taong marunong gumawa ng bagay na makakapagligtas ng buhay.”
Hindi ako nakapagsalita.
Sa unang pagkakataon, ang sampung araw kong pagbubuhat ng kargamento ay hindi na mukhang parusa.
Mukha na itong pagsubok.
Lumapit si Director Rafael sa pader sa dulo ng silid. May lumang cabinet doon na tila matagal nang hindi nagagamit. Ipinasok niya ang susi sa maliit na kandado, pinaikot iyon, at bumukas ang pinto.
Sa loob, may kahong bakal na may marka ng kalawang.
Dahan-dahan niyang inilabas iyon at inilagay sa mesa.
“Bago natin buksan ito,” sabi niya, “kailangan mong malaman ang isang bagay.”
Tumingin ako sa kanya.
“Kapag binuksan natin ito, hindi ka na basta estudyante. Hindi ka na basta anak ng isang mangingisdang nawala sa bagyo. Magiging bahagi ka ng isang katotohanang matagal nang tinatago.”
Huminga ako nang malalim.
Naisip ko si Nanay.
Naisip ko ang mga gabing umiiyak siya nang tahimik.
Naisip ko ang pangalang Andres Santos na biglang nagkaroon ng bigat na hindi ko kayang buhatin mag-isa.
Pero hindi ako umatras.
“Buksan po natin.”
Saglit akong tiningnan ni Director Rafael.
Pagkatapos, binuksan niya ang kahon.
Sa loob, may lumang notebook, ilang piraso ng microchip, isang maliit na memory card, at isang sobre na may nakasulat na pangalan ko.
Miguel.
Nanginginig ang kamay ko habang kinuha ko ang sobre.
Hindi sulat-kamay ni Nanay.
Hindi rin sulat-kamay ng kahit sinong kilala ko.
Pero nang makita ko ang unang linya, biglang uminit ang mata ko.
“Anak, kung nababasa mo ito, ibig sabihin hindi ako nakabalik sa oras…”
Hindi ko na napigilang manginig.
Sulat iyon ni Tatay.
Bago ko pa maituloy ang pagbabasa, biglang namatay ang ilaw sa buong silid.
Sumunod ang tunog ng alarm.
Matinis.
Paulit-ulit.
Ang babae na may tablet ay napasigaw:
“Director! May breach sa building!”
Sa dilim, narinig ko ang yabag ng maraming paa sa pasilyo.
Hinawakan ni Director Rafael ang braso ko.
“Miguel, itago mo ang sulat.”
“Bakit po?”
Dumilim ang mukha niya habang tumingin sa pinto.
“Dahil kung sino man ang nagnakaw ng folder, alam niyang nandito ka na.”
At bago pa ako makasagot, may kumatok sa pinto.
Tatlong mabagal na katok.
Pagkatapos, isang boses ng lalaki ang nagsalita mula sa labas.
“Miguel Santos, ibigay mo ang iniwan ng tatay mo.”