Flashlight ni Tatay
Bahagi 4: Ang Flashlight ni Tatay
Hindi ko alam kung paano kami nakalabas ng gusali.
Ang naaalala ko lang ay ang mabilis na yabag sa hagdan, ang sigaw ni Director Rafael, ang paghinga ko na halos maputol, at ang malamig na ulan na sumalubong sa amin nang makalabas kami sa likod ng institute.
May naghihintay na lumang van sa gilid ng service road.
“Pasok!” sigaw ng lalaking nakaamerikana.
Tumalon kami sa loob. Si Director Rafael ang huling sumakay. Pagkasara ng pinto, umandar agad ang van, mabilis na lumiko sa makitid na kalsada sa likod ng campus.
Sa bintana, nakita ko ang ilang itim na sasakyan na lumabas mula sa kabilang gate.
Hinahanap nila kami.
Hawak ko pa rin ang sulat ni Tatay sa dibdib ko.
“Miguel,” sabi ng propesor na maputi ang buhok, “huminga ka.”
Hindi ko napansin na nanginginig na pala ako.
“Si Nanay,” sabi ko. “Kailangan nating mauna sa kanila.”
“Papunta na tayo,” sagot ni Director Rafael. “May maliit na airstrip sa labas ng siyudad. May kaibigan akong piloto.”
“Airstrip?”
“Kung dadaan tayo sa kalsada, mauunahan nila tayo.”
Tiningnan ko siya.
“Gaano katagal na n’yo itong pinaghahandaan?”
Hindi siya ngumiti.
“Labing-isang taon.”
Hindi ko alam kung matutuwa ako o magagalit.
Labing-isang taon.
Habang lumalaki ako sa eskinita, habang si Nanay ay nagbibilad ng isda at nagtatago ng luha, habang ako ay naniniwalang patay na si Tatay, may mga taong nagbabantay pala sa anino.
Pero bakit hindi nila kami iniligtas nang mas maaga?
Parang nabasa ni Director Rafael ang iniisip ko.
“Alam kong marami kang tanong,” sabi niya. “At may karapatan kang magalit. Pero noon, wala kaming ebidensya. Wala kaming proteksyon. At bawat kilos namin ay sinusundan.”
“Kaya hinayaan n’yo kaming maghirap?”
Masakit lumabas ang mga salita, pero hindi ko napigilan.
Tahimik ang van.
Si Director Rafael ay tumingin sa sahig.
“Oo,” mahina niyang sabi. “At iyon ang kasalanang dadalhin ko hanggang mamatay ako.”
Hindi ko inaasahan ang sagot niya.
Hindi siya nagdahilan.
Hindi niya sinabi na wala siyang magagawa.
Inamin niya lang.
Dahil doon, hindi na ako nakapagsalita.
Makalipas ang halos isang oras, nakarating kami sa maliit na airstrip. Umuulan pa rin, pero mas mahina na. Sa dulo ng runway, may maliit na eroplano. Matanda na ang pintura, pero maayos ang katawan.
Isang lalaking may bigote ang sumalubong sa amin.
“Rafael, lagi na lang bang may humahabol sa’yo kapag tinatawagan mo ako?”
“Hindi lagi,” sagot ni Director Rafael. “Minsan lang.”
“Sinungaling.”
Sumakay kami sa eroplano.
Habang umaangat ito sa madilim na langit, tiningnan ko ang mga ilaw ng siyudad sa ibaba. Dati, pangarap kong makarating doon bilang estudyante. Ngayon, tumatakas ako mula roon dala ang lihim ng tatay ko.
Sa loob ng eroplano, binuksan ng babae ang tablet niya.
“Kung tama si Aling Rosa, dinala ng nanay mo ang flashlight sa simbahan. Bakit doon?”
“Dahil doon kami nagpunta pagkatapos mawala si Tatay,” sabi ko. “Araw-araw noon, halos isang buwan. May maliit na altar sa gilid. Doon laging nagdarasal si Nanay.”
“Baka may pinag-iwanan sila roon noon,” sabi ng propesor.
“Hindi,” sabi ko.
Lahat sila tumingin sa akin.
Naalala ko bigla.
May isang bagay.
Noong bata ako, minsan tinanong ko si Nanay kung bakit dala-dala niya palagi ang lumang flashlight ni Tatay kapag pumupunta kami sa simbahan. Sabi niya, “Para kung sakaling maligaw siya pauwi, may ilaw pa rin tayong maipapakita.”
Akala ko noon, dahil nagluluksa lang siya.
Pero ngayon…
“Ang simbahan,” sabi ko, “ang huling lugar na pinuntahan namin bago tuluyang itinago ni Nanay ang flashlight.”
Tumango si Director Rafael.
“Kung ganoon, alam ng nanay mo na mahalaga iyon.”
“Bakit hindi niya sinabi sa akin?”
“Dahil gusto ka niyang protektahan.”
Iyon na naman.
Proteksyon.
Ang salitang ginamit ng matatanda para ipaliwanag ang mga lihim na sumira sa buhay ng mga bata.
Pero kahit galit ako, alam kong si Nanay ang pinakamas nasaktan sa lahat.
Paglapag namin sa maliit na paliparan malapit sa probinsya, may naghihintay na dalawang motorsiklo at isang lumang jeep. Sumakay kami sa jeep. Habang papalapit sa bayan namin, lalong bumigat ang dibdib ko.
Pamilyar ang kalsada.
Pamilyar ang amoy ng dagat.
Pamilyar ang dilim ng mga poste ng ilaw na matagal nang hindi naaayos.
Pero ngayong gabi, parang iba ang lahat.
Parang bawat kanto ay may nakatagong mata.
Pagdating namin malapit sa simbahan, bumaba ako bago pa huminto nang tuluyan ang jeep.
“Miguel!” tawag ni Director Rafael.
Pero tumakbo na ako.
Bukas ang pinto ng simbahan. Sa loob, mahina ang ilaw ng kandila. Amoy kahoy, usok, at lumang dasal ang hangin.
“Nay?” tawag ko.
Walang sumagot.
Tumakbo ako papunta sa gilid ng altar.
Doon ko siya nakita.
Nakaupo si Nanay sa unang bangko, hawak ang lumang flashlight ni Tatay.
Tahimik siyang nakatingin sa krus.
“Nay…”
Dahan-dahan siyang lumingon.
Nang makita niya ako, hindi siya nagulat.
Para bang matagal na niya akong hinihintay.
“Dumating ka rin,” sabi niya.
Lumuhod ako sa harap niya.
“Nay, bakit hindi n’yo sinabi?”
Nangingilid ang luha sa mga mata niya, pero pinilit niyang ngumiti.
“Alin doon, anak?”
“Na hindi dahil sa bagyo namatay si Tatay. Na may ginawa siya. Na may mga taong naghahanap sa gamit niya.”
Humigpit ang hawak niya sa flashlight.
“Dahil noong huling beses na may nagtanong ako, sinabi nilang ikaw ang mawawala.”
Hindi ko na napigilan.
Niyakap ko siya.
Sa unang pagkakataon mula nang mamatay si Tatay, hindi ako ang batang inaaliw ni Nanay. Ako ang yumakap sa kanya para hindi siya gumuho.
“Patawad, anak,” bulong niya. “Akala ko kapag itinago ko ang lahat, magiging ligtas ka.”
“Hindi n’yo kasalanan.”
“Kasalanan ko, dahil hinayaan kitang lumaking may kulang na sagot.”
Umiling ako.
“Hindi, Nay. Ang may kasalanan ay kung sino ang gumawa nito kay Tatay.”
Lumapit si Director Rafael sa likod namin. Nang makita siya ni Nanay, nagbago ang mukha niya.
“Rafael.”
“Lina.”
Matagal silang nagtinginan.
Sa isang tingin na iyon, nakita ko ang labing-isang taong takot, galit, panghihinayang, at hindi natapos na usapan.
“Dapat hindi ka na bumalik,” sabi ni Nanay.
“Hindi ko na kayang hindi bumalik,” sagot niya. “Nahanap na nila si Miguel.”
Napapikit si Nanay.
“Alam ko. May pumunta sa bahay kanina.”
“Kinuha ba nila ang kahit ano?”
“Wala silang nakuha.” Itinaas niya ang flashlight. “Dahil nauna akong kunin ito.”
Lumapit ang propesor.
“Maaari po bang makita?”
Sandaling nag-alinlangan si Nanay. Pagkatapos, iniabot niya iyon sa akin, hindi sa propesor.
“Sa’yo iniwan ng tatay mo.”
Kinuha ko ang flashlight.
Mabigat ito. Kinakalawang ang gilid, basag ang salamin, at may lumang tape sa hawakan. Ilang taon ko itong nakita sa kahon, pero hindi ko kailanman pinagtuunan ng pansin.
“Sinabi ni Tatay sa sulat na makinig ako sa tunog ng sirang bagay,” sabi ko.
Umupo ako sa sahig ng simbahan. Kinuha ko ang maliit na screwdriver mula sa bag ni Director Rafael at dahan-dahang kinalas ang flashlight.
Nakahinga nang malalim si Nanay nang makita ang ginagawa ko, pero hindi niya ako pinigilan.
Inalis ko ang takip.
Walang kakaiba.
Lumang baterya.
Kinakalawang na spring.
Sirang bulb.
Pero nang alugin ko ito nang bahagya, may narinig akong mahinang tunog.
Tik.
Hindi tunog ng maluwag na screw.
Mas maliit.
Mas tago.
Sinilip ko ang loob ng hawakan.
May manipis na metal plate sa ilalim, parang dinikit lang.
Kinuha ko ang dulo ng screwdriver at maingat na inangat iyon.
May maliit na cavity sa loob.
At naroon ang isang micro storage chip na nakabalot sa manipis na plastic.
“Diyos ko,” bulong ng propesor.
Kinuha ko iyon.
Napakaliit ng bagay na iyon, pero ramdam ko ang bigat nito sa palad ko.
“Ito ba ang data?” tanong ko.
“Malalaman natin,” sabi ng babae.
May dala siyang portable reader. Isinaksak niya ang chip, pero hindi agad bumukas ang file.
“Encrypted,” sabi niya.
“May password?” tanong ni Director Rafael.
Tumango siya.
“Tatlong attempts lang.”
Lahat kami natahimik.
Tatlong attempts.
Kung mali, maaaring mabura ang laman.
Tumingin sila sa akin.
Ako?
Bakit ako?
Pero alam ko ang sagot.
Dahil si Tatay ang nag-iwan nito para sa akin.
Tumingin ako sa screen. May prompt:
ENTER KEY PHRASE.
Key phrase.
Hindi numero.
Hindi birthday.
Hindi ordinaryong password.
Parirala.
Naalala ko ang sulat ni Tatay.
“Ang talino ay walang silbi kung hindi nito pinoprotektahan ang mahihina.”
Sinubukan namin iyon.
Mali.
Naramdaman kong nanikip ang dibdib ko.
Dalawang attempt na lang.
Nag-isip ako.
Ano ang paulit-ulit na sinasabi ni Nanay tungkol kay Tatay?
“Lahat ng sira, kapag nahawakan mo, parang gustong mabuhay ulit.”
Tinype iyon ng babae.
Mali.
Isa na lang.
Parang tumigil ang paghinga naming lahat.
Umiyak si Nanay nang tahimik.
“Anak,” sabi niya, “may lagi siyang sinasabi noon kapag aalis siya sa dagat.”
Tumingin ako sa kanya.
“Ano po?”
“Kapag tinatanong ko siya kung bakit hindi na lang niya iwan ang proyekto, lagi niyang sinasabi…”
Nabasag ang boses niya.
“Kung may ilaw tayong kayang sindihan, kasalanan ang manatili sa dilim.”
Nanginginig ang kamay ko.
“Tatay…”
Tumango ang babae at itinype ang parirala.
IF WE CAN LIGHT A LAMP, WE MUST NOT STAY IN THE DARK.
Sandaling walang nangyari.
Pagkatapos, bumukas ang folder.
Sa screen, lumitaw ang mga file.
Designs.
Field data.
Audio recordings.
Video logs.
At isang file na may pamagat:
FINAL TEST — ANDRES SANTOS — NIGHT OF INCIDENT.
Bago pa namin iyon mabuksan, isang malakas na palakpak ang umalingawngaw sa likod ng simbahan.
Lumingon kami.
Nakatayo si Victor Salcedo sa may pinto, kasama ang mga lalaking naka-itim.
“Magaling,” sabi niya. “Talagang anak ka nga ni Andres.”
Humakbang siya papasok.
“Tapos na ang taguan. Ibigay n’yo sa akin ang chip.”
Humarang si Director Rafael sa harap namin.
“Hindi mo na ito mabubura, Victor.”
Ngumiti siya.
“Hindi ko kailangang burahin. Kailangan ko lang kontrolin kung sino ang makakakita.”
Tumingin siya sa akin.
“Miguel, ibigay mo sa akin iyan. Kapalit nito, bibigyan kita ng buhay na hindi kailanman naibigay ng tatay mo. Scholarship, pera, bahay para sa nanay mo. Lahat.”
Tiningnan ko siya.
Ang lalaking maaaring dahilan ng lahat ng luha ni Nanay.
Ang lalaking maaaring dahilan kung bakit lumaki akong walang ama.
“Hindi n’yo po kilala si Tatay,” sabi ko.
Nawala ang ngiti niya.
“Kilala ko siya nang higit pa sa’yo.”
“Hindi,” sagot ko. “Kasi kung kilala n’yo siya, alam n’yong hindi niya ipagpapalit ang buhay ng mahihirap sa pera.”
Tumigas ang mukha ni Victor.
“Kung ganoon, kunin n’yo.”
Sumugod ang mga tauhan niya.
Hinila ako ni Nanay palayo. Si Director Rafael at ang iba pa ay humarang. Nagkagulo sa loob ng simbahan. Nahulog ang ilang kandila. Umalingawngaw ang sigaw.
Hawak ko ang chip.
Kailangan kong itago.
Kailangan kong mailabas.
Tumakbo ako papunta sa gilid ng altar, pero may isang lalaki ang humarang. Hinawakan niya ang braso ko. Sinubukan kong kumawala, pero mas malakas siya.
Biglang may tumama sa kanya mula sa likod.
Ang matandang kargador mula sa pantalan.
Hawak niya ang kahoy na upuan.
“Bata,” sigaw niya, “takbo!”
Hindi ko alam kung paano siya naroon, pero hindi na ako nagtanong.
Tumakbo ako palabas sa gilid na pinto ng simbahan.
Umuulan na naman sa labas.
Sa likod ko, narinig ko ang sigaw ni Victor:
“Huwag n’yong hayaang makatakas ang bata!”
Kumapit ako sa chip na parang buhay mismo ni Tatay ang hawak ko.
At sa unang pagkakataon, hindi ako tumakbo palayo sa katotohanan.
Tumakbo ako para ilabas ito sa liwanag.