Babaeng Natutong Tumayo Muli
Bahagi 4: Ang Babaeng Natutong Tumayo Muli
Lumipas ang tatlong buwan.
Hindi pa rin madali, pero hindi na araw-araw impyerno.
May mga umagang nagigising ako bago ang anak ko, si Nico, at ilang segundo kong pinapanood ang mukha niya habang natutulog. Dati, ginagawa ko iyon nang may takot na baka may biglang magbukas ng ilaw at pagbintangan ako.
Ngayon, ginagawa ko iyon dahil payapa.
Si Nico ang ipinangalan ko sa anak ko.
Dati, si Aling Corazon ang laging tumatawag sa kanya ng kung anu-anong palayaw. “Apo ko.” “Prinsipe ko.” “Anak ni Lola.” Para bang unti-unti niyang binubura ang pagiging anak ko.
Ngayon, sa bawat tawag ko ng “Nico,” parang inuukit ko ulit ang katotohanan.
Anak ko siya.
At ako ang mama niya.
Lumipat kami ni Nanay Rosa sa isang maliit na paupahang kuwarto malapit sa health center. Masikip pa rin, pero may sariling bintana. Sa labas nito, naglagay ako ng maliit na patungan ng paso.
Nandoon ang orchid na iniligtas ni Mang Andres.
Noong una, akala ko mamamatay rin ito. Dilaw ang gilid ng dahon, tuyo ang ugat, tabingi ang tangkay. Pero araw-araw ko itong dinidiligan nang kaunti. Hindi sobra. Hindi kulang.
Ganoon din ang ginawa ko sa sarili ko.
Kaunting kain.
Kaunting tulog.
Kaunting lakad sa umaga.
Kaunting tapang.
Nagpatuloy ako sa counseling sa health center. Noong una, nahihiya ako. Parang kapag umupo ako sa harap ng counselor, inaamin kong sira ako.
Pero sabi ni Counselor Mara:
“Hindi ka sira, Liza. Nasaktan ka. Magkaiba iyon.”
Matagal bago ko iyon naniwalaan.
Sa bawat session, may natutuklasan ako. Na hindi pala normal na laging takot magsalita. Na hindi pala pagmamahal ang kontrol. Na hindi pala suporta ang tulong na ginagamit para alipustain ka. Na puwedeng mahalin ng isang ina ang anak niya kahit pagod siya, kahit umiiyak siya, kahit nanginginig ang kamay niya.
Minsan, tinanong ako ni Counselor Mara:
“Ano ang gusto mong mangyari kay Miguel?”
Hindi ako nakasagot agad.
Sa totoo lang, bahagi ng puso ko ay umaasang darating siya isang araw, luluhod, iiyak, hihingi ng tawad, at biglang magiging lalaking dapat sana ay naging siya.
Pero ang ibang bahagi ko, ang bahaging natutong matulog nang walang kandado sa pinto, ay hindi na naniniwala sa sorry na walang pagbabago.
“Hindi ko alam,” sagot ko. “Gusto kong maging mabuti siyang ama kay Nico. Pero hindi ko alam kung gusto ko pa siyang maging asawa.”
Tumango si Counselor Mara.
“Puwede iyon. Hindi mo kailangang magdesisyon dahil minamadali ka ng iba.”
Pero minamadali ako ng iba.
Ang pamilya ni Miguel ay walang tigil sa pagpapadala ng mensahe.
“Patawarin mo na. Matanda na si Corazon.”
“Para sa bata, buuin n’yo ang pamilya.”
“Hindi maganda ang batang lumaking walang ama.”
May ilan pang nagsabing masyado raw akong madrama. Na pamilya pa rin daw ang pamilya. Na hindi raw dapat pinalalaki ang away sa loob ng bahay.
Noong una, bawat mensahe ay parang bato sa dibdib ko.
Hanggang isang araw, binasa ni Nanay Rosa ang isa sa mga iyon at malamig na nagsabi:
“Ang pamilyang kailangan mong buuin ay ikaw at si Nico muna.”
Mula noon, hindi ko na binasa lahat.
Si Miguel naman ay dumadalo sa supervised visits. Sa unang dalawang beses, halata ang inis niya. Parang napipilitan siyang sumunod sa patakaran. Hindi siya sanay na may oras, may bantay, may limitasyon.
Pero nang ikatlong beses, iba ang mukha niya.
Tahimik siyang pumasok, walang kasamang Aling Corazon.
May dala siyang maliit na bag ng diapers at baby wipes.
“Hindi ko alam kung tamang brand,” sabi niya. “Tinanong ko sa botika kung ano ang madalas bilhin para sa baby na ganito ang edad.”
Hindi ako sumagot agad.
Dati, sapat na siguro iyon para lumambot ako.
Ngayon, tinanggap ko lang ang bag at sinabing, “Salamat.”
Umupo siya sa harap ni Nico. Hindi siya marunong magpalit ng diaper. Hindi niya alam kung paano buhatin kapag inaantok. Hindi niya kabisado ang iyak ng gutom at iyak ng antok.
Dati, ikagagalit ko iyon.
Ngayon, sinabi ko lang, “Matuto ka kung gusto mong maging ama.”
Tumingin siya sa akin.
“Tutulungan mo ba ako?”
“Hindi kita ililigtas sa responsibilidad mo,” sagot ko. “Pero hindi ko rin ipagdadamot kay Nico ang ama niya kung matututo kang maging ligtas para sa kanya.”
Napalunok siya.
“Magsisimula ako.”
Hindi ko alam kung totoo iyon.
Pero sa mga sumunod na linggo, dumating siya sa tamang oras. Hindi niya na binanggit na umuwi ako. Hindi niya na dinala si Aling Corazon. Nag-enroll siya sa parenting seminar na nirekomenda ng social worker. Minsan, nakita ko sa kamay niya ang kopya ng brochure tungkol sa postpartum depression at emotional abuse.
Isang hapon, pagkatapos niyang buhatin si Nico nang halos isang oras hanggang makatulog, tumingin siya sa akin.
“Liza,” sabi niya, “hindi ko alam kung may karapatan pa akong humingi ng tawad. Pero gusto kong sabihin na narinig ko na ngayon ang hindi ko pinakinggan noon.”
Tahimik ako.
Nagpatuloy siya.
“Tinawag kitang overreacting. Tinawag kitang unstable. Hinayaan kong paniwalaan mong ikaw ang problema. Hindi ko pinigilan si Mama. Mas madali para sa akin na isipin na ikaw ang mahirap intindihin kaysa aminin na mali ang bahay na pinanggalingan ko.”
Nanginginig ang boses niya.
“Sorry.”
Matagal kong tiningnan ang mukha niya.
May panahon na ang salitang iyon lang ang hinihintay ko.
Pero ngayong narinig ko na, hindi pala nito awtomatikong binubuo ang nabasag.
“Salamat sa paghingi ng tawad,” sabi ko. “Pero hindi ibig sabihin noon, babalik na ako.”
Tumango siya. May luha sa mata niya, pero hindi siya nagpilit.
“Alam ko.”
Doon ko unang naisip na baka nga may nagbabago sa kanya.
Pero nagbabago man siya o hindi, hindi na iyon ang sentro ng buhay ko.
Ako na.
Kami ni Nico.
Isang umaga, habang sinasampay ko ang maliliit na damit ni Nico, napansin kong may kakaiba sa orchid.
May maliit na usbong.
Napakaliit, halos hindi mapapansin.
Tinawag ko si Nanay Rosa.
“Ma.”
Lumapit siya, nakapamewang.
“Ano?”
Itinuro ko ang halaman.
Matagal niyang tiningnan.
Pagkatapos, ngumiti siya.
“Akala ko tuyot na iyan.”
“Ako rin.”
Dinampot ko si Nico at inilapit sa paso.
“Tingnan mo, anak,” bulong ko. “Hindi pa bulaklak. Pero simula na.”
Humagikgik siya, hindi dahil naiintindihan niya, kundi dahil kiniliti ng hangin ang pisngi niya.
Pero para sa akin, sapat na iyon.
Noong gabing iyon, nagsulat ako sa isang maliit na notebook. Sabi ni Counselor Mara, subukan ko raw isulat ang mga bagay na totoo kapag bumabalik ang takot.
Isinulat ko:
Hindi ako baliw.
Hindi ako masamang ina.
Hindi ako pag-aari ng sinuman.
Ang anak ko ay ligtas.
Ako ay natututo.
Ako ay nabubuhay.
Pagkatapos, tumingin ako sa natutulog na si Nico.
Hindi pa ako ganap na magaling.
Pero hindi na ako nakatayo sa labas ng kandadong pinto.
Nasa loob na ako ng sarili kong buhay.
At sa pagkakataong ito, ako ang may hawak ng susi.