SA ARAW NA TATAKAS SANA KAMI KAY PAPA, ISINIGAW NG KAPATID KONG KINIDNAP KAMI NI MAMA—PAGMULAT KO MULI SA NAKARAAN, ISANG DESISYON ANG BINAGO KO PARA ILIGTAS ANG BUHAY NIYA
Namatay ang nanay ko dahil ipinagkanulo siya ng sarili niyang anak.
Ang batang pinakain niya, ipinagtanggol niya, at pilit niyang gustong iligtas ang siyang nagsumbong sa tatay naming malupit.
At bago ako namatay sa dati kong buhay, iisang pangungusap lang ang sinabi ng kapatid ko tungkol sa akin:
“Babaeng hindi man lang kayang manganak nang maayos. Wala talagang silbi.”
Nang muling dumilat ang mga mata ko, labindalawang taong gulang na naman ako.
At nasa kamay na naman ni Papa ang sinturon.
“PERA NA NAMAN?”
Umalingawngaw ang boses ni Rolando Santos sa maliit naming bahay sa isang liblib na barangay sa Nueva Ecija.
Namumula ang mukha niya sa alak habang paulit-ulit niyang hinahampas ang sinturon sa sahig.
“Puro gastos! Notebook! Review materials! Para saan? Babae lang naman iyang anak mo! Mag-aasawa rin iyan!”
Nasa sulok si Mama Lorna.
Nakayuko.
Nakayakap sa ulo.
Hindi lumalaban.
Eksaktong-eksakto sa alaala ko.
Doon ko napagtanto.
Bumalik ako.
Bumalik ako sa araw na dapat sana kaming tumakas.
Sa unang buhay ko, nakatayo lang ako rito habang umiiyak.
Takot ako kay Papa.
Minsan ko nang sinubukang pigilan siya noon, pero isang sampal lang ang natanggap ko. Mula noon, natuto akong manahimik.
Pero ngayon, alam ko na kung saan hahantong ang katahimikang iyon.
“MAMA!”
Tumakbo ako at humarang sa harap niya.
“Tumigil ka!”
Napatingin si Papa sa akin.
Saglit siyang natahimik.
Pagkatapos ay tumawa nang malamig.
“Aba. Marunong ka nang sumagot?”
Isang malakas na tulak ang nagpabagsak sa akin.
Napahawak ako sa tiyan.
Parang nawalan ako ng hangin.
“Niña!”
Sumigaw si Mama at gumapang papunta sa akin.
Humakbang ulit si Papa.
Pero sakto namang dumating si Lola Pilar, bitbit ang isang plangganang puno ng maruming damit.
“Rolando!”
Huminto si Papa.
Hindi dahil nag-alala si Lola sa akin.
Kundi dahil sinabi niya:
“Kapag napuruhan iyang bata, gastos na naman sa klinika.”
Napangisi si Papa.
“Pare-pareho silang matigas ang ulo.”
Dumura siya sa may pintuan at umalis.
Bago sumunod si Lola, yumuko siya sa akin.
“Niña, huwag mong kontrahin ang tatay mo. Alam mo naman ugali niyan.”
Pagkatapos ay bumaling kay Mama.
“At ikaw, Lorna. Kung marunong kang sumunod sa asawa, hindi kayo aabot sa ganito.”
Pagkaalis nila, saka lamang ako tuluyang nanghina.
Hinaplos ni Mama ang tiyan ko.
Mainit ang palad niya.
Pamilyar.
At napakasakit isipin na sa dati kong buhay, ilang oras na lang mula sa sandaling iyon, mawawala na siya sa akin habambuhay.
“Niña,” mahina niyang sabi, “hanapin mo si Junjun.”
Nanlamig ako.
Alam ko ang susunod.
Itatago ni Mama sa maliit na bag ang tatlong damit namin, ilang pirasong pandesal at perang matagal niyang iniipon mula sa pagtitinda ng gulay.
Susunduin namin ang walong taong gulang kong kapatid na si Junjun.
Sasakay kami sa traysikel papuntang bayan.
Mula roon, bibiyahe sana kami pa-Cabanatuan.
May dati raw kaibigan si Mama roon na nagtatrabaho sa karinderya at handang tumulong sa amin.
Pero bago umalis ang bus…
sisigaw si Junjun.
“Hindi ko sila kilala!”
“Kinidnap ako ng babaeng ito!”
Magkakagulo ang terminal.
Dadalhin kami sa police outpost.
Kapag nakumpirma ang pagkakakilanlan namin, tatawagan si Papa.
At uuwi kaming lahat.
Pagdating sa bahay, bibigyan ni Papa si Junjun ng isang mangkok ng adobo dahil “matalinong bata” raw siya.
Habang kumakain ang kapatid ko, ikukulong ni Papa si Mama sa kuwarto.
Kinabukasan, wala na si Mama.
Ipinakalat ni Papa sa buong barangay na tumakas siya kasama ang ibang lalaki.
Pero alam ko ang totoo.
Dinala niya ang katawan ni Mama sa likod ng bundok at doon itinago.
Pagkalipas ng ilang taon, pumasa ako sa pinakamagandang public high school sa bayan.
Hindi ako pinayagang pumasok.
Pinagtrabaho ako sa garment shop.
Pagsapit ko ng labingwalo, ipinakasal ako ni Papa sa lalaking halos dalawampung taon ang tanda sa akin kapalit ng malaking dote.
Ginamit niya ang pera para tulungan si Junjun na makabili ng maliit na condominium unit sa Maynila.
Ako?
Namatay ako habang nanganganak.
At nang marinig iyon ni Junjun, wala man lang siyang lungkot.
“Sala niya iyon. Babae nga pero hindi marunong manganak.”
Bumalik sa kasalukuyan ang isip ko nang hawakan ni Mama ang balikat ko.
“Anak?”
Tumingin ako sa kanya.
“Mama… aalis ba tayo ngayon?”
Nagulat siya.
Pagkaraan ng ilang segundo, tumango.
“Hindi ligtas dito.”
“May kaunti akong pera. Kapag nakarating tayo sa siyudad, magtatrabaho ako. Kahit maghugas ako ng pinggan buong araw, basta makapag-aral kayong magkapatid.”
Naramdaman kong kumirot ang dibdib ko.
“Kung ganoon… huwag nating isama si Junjun.”
Nanlaki ang mata ni Mama.
“Ano?”
“Maiiwan siyang maayos dito.”
“Niña!”
“Mama, tingnan mo ako.”
Itinaas ko ang damit ko nang bahagya.
Malaki na ang pasa sa tiyan ko.
Namula ang mga mata niya.
“Si Junjun, ilang beses nang nagnakaw ng pera sa tindahan ni Aling Nena. Ilang beses nang nakipagsuntukan. Sinira niya lahat ng workbook ko kagabi.”
“Pero minsan ba siyang pinarusahan ni Papa?”
Tahimik si Mama.
“Hindi.”
Patuloy ako.
“Lagi niyang sinasabi na lalaki si Junjun. Na okay lang maging matigas ang ulo.”
“Pero ako?”
“Isang sagot lang, sinasaktan na.”
Hinawakan ni Mama ang mukha ko.
“Anak, kaya nga gusto ko siyang ilayo rito.”
Napailing ako.
“Hindi masama ang kapatid mo. Mali lang ang pagpapalaki sa kanya.”
Iyon din ang pinaniwalaan niya sa dati kong buhay.
Hanggang sa huling sandali.
“Kapag isinama natin siya, matuturuan ko pa siya,” dagdag ni Mama. “Hindi pa huli.”
“Mama—”
“Hindi ko kayang iwan ang sarili kong anak.”
Tumayo siya.
“Ako na ang susundo sa kanya.”
Kinapitan ko agad ang manggas niya.
“Huwag!”
Nagsimulang mainis ang mukha niya.
“Niña, sapat na. Dahil lang sinira niya ang notebook mo—”
“Hindi iyon ang dahilan!”
“Kung ganoon, ano?”
Hindi ko masabi sa kanya na nabuhay na ako minsan.
Hindi ko masabi na nakita ko na siyang mawala.
Kaya bigla akong napahawak sa tiyan.
“Aray…”
“Niña?”
Lumuhod ako sa sahig.
“Mama… ang sakit…”
Nataranta siya.
Hindi na siya nakalabas para sunduin si Junjun.
Tinawag niya si Mang Isko, ang matandang health worker na marunong tumingin ng simpleng pilay at pasa.
Pinahiga niya ako.
Nilagyan ako ng malamig na bimpo.
At buong hapon ay hindi umalis si Mama sa tabi ko.
Pagsapit ng alas-siyete ng gabi, bumalik si Junjun nang mag-isa.
“Ano’ng ulam?”
Hindi man lang niya tinanong kung bakit nakahiga ako.
Tiningnan niya ang bag sa ilalim ng kama ni Mama.
Saglit lang.
Pero nakita ko iyon.
At nang matulog ang lahat, marahan kong hinawakan ang braso ni Mama.
“Mama.”
“Ano iyon?”
“May ipinangako akong ipapakita sa iyo.”
Tahimik kaming lumabas sa likod ng bahay.
Dinala ko siya sa lumang kamalig malapit sa puno ng mangga.
Doon madalas maglaro si Junjun kasama ang dalawang batang kapitbahay.
“Mama, huwag kang magsalita.”
May liwanag mula sa maliit na gasera sa loob.
At narinig namin ang boses ni Junjun.
Ipinagmamalaki niya ang hawak niyang barya sa dalawang kalaro niya.
“Sabi ni Papa, kapag binabantayan ko si Mama at sinabi ko sa kanya kapag nagtangkang umalis…”
Humagikgik siya.
“…bibigyan niya ako ng isang daang piso at ihahanda niya ulit iyong paborito kong adobo.”
Naramdaman kong nanigas ang kamay ni Mama sa pagkakahawak sa akin.
Pero hindi pa iyon ang pinakamasakit.
Dahil sumunod na sinabi ni Junjun:
“Kung tatakas talaga si Mama, madali lang. Sasabihin kong hindi ko siya kilala.”
“Kapag sinabi kong kidnapper siya, siguradong walang makakaalis.”
Napahawak si Mama sa bibig niya.
At sa unang pagkakataon…
nakita kong gumuho ang paniniwala niyang inosente lang ang anak niyang lalaki.
PARTE2
Hindi agad nakagalaw si Mama.
Nakatayo lamang siya sa likod ng kahoy na pader ng kamalig, nanginginig ang buong katawan.
Sa loob, patuloy sa pagtawa si Junjun.
Isa sa mga batang kasama niya ang nagtanong:
“Hindi ka ba matatakot kung mapahamak mama mo?”
Sumagot si Junjun nang walang pag-aalinlangan.
“Bakit ako matatakot?”
“Si Papa naman ang may pera.”
“At sabi ni Lola, kahit mawala si Mama, may ibang babaeng puwedeng magluto at maglaba.”
Napapikit ako.
Sa dati kong buhay, hindi ko kailanman narinig ang usapang iyon.
Akala ko kusa lang siyang nagtaksil sa terminal dahil ayaw niyang lumayo kay Papa.
Hindi pala.
Matagal na siyang ginagawang mata at tainga ng aming ama.
Marahang umatras si Mama.
Hindi siya pumasok sa kamalig.
Hindi rin niya pinagalitan si Junjun.
Pagbalik namin sa bahay, naupo siya sa tabi ng kama at halos isang oras na nakatitig lamang sa dingding.
“Mama…”
“Niña.”
Paos ang boses niya.
“Gaano katagal mo nang alam?”
Napayuko ako.
“Matagal ko nang naririnig si Junjun na ipinagmamalaki iyon.”
Kalahating kasinungalingan.
Hindi ko maipaliwanag ang dati kong buhay.
Pero sapat na ang nakita niya.
Tumulo ang luha ni Mama.
“Anak ko rin siya.”
“Alam ko.”
“Walong taong gulang lang siya.”
“Opo.”
“Baka… baka hindi niya naiintindihan.”
Hindi ako sumagot.
Kaya siya mismo ang nagtanong:
“Pero kung isasama ko siya bukas… gagawin nga niya iyon, hindi ba?”
Tumingin ako sa kanya.
“Hindi ko alam.”
Pero pareho naming alam ang sagot.
Kinagabihan, gumawa si Mama ng desisyong hindi niya nagawa sa dati kong buhay.
Hindi kami aalis nang padalos-dalos.
Una, kailangan niyang tiyaking hindi kami maibabalik ni Papa.
Kinabukasan, habang nasa kabilang baryo si Papa at nasa palengke si Lola, pumunta kami sa bahay ni Aling Rosa.
Si Aling Rosa ang matalik na kaibigan ni Mama mula pagkabata.
May kapatid siyang barangay health worker at pinsang nagtatrabaho sa municipal social welfare office.
Nang makita niya ang mga pasa ko at sugat ni Mama, nawala ang kulay sa mukha niya.
“Lorna, bakit ngayon ka lang nagsabi?”
“Akala ko kaya kong tiisin.”
“Hanggang kailan?”
Hindi sumagot si Mama.
Hinawakan ni Aling Rosa ang kamay niya.
“Kapag umuwi ka lang ulit at wala kang gagawin, mauulit ito.”
Doon unang nagsalita si Mama nang malinaw.
“Ayoko nang umuwi.”
Noong araw ding iyon, pinuntahan namin ang barangay hall.
Takot na takot si Mama.
Ilang beses niyang gustong umatras.
Pero tuwing titingin siya sa pasa ko, nagpapatuloy siya.
Na-document ang mga pinsala namin.
Pinayuhan siyang lumapit sa municipal social welfare office at humingi ng tulong sa women and children protection desk.
May pansamantalang matutuluyan daw para sa amin.
Hindi iyon marangya.
Wala ring kasiguruhan kung ano ang mangyayari sa susunod.
Pero sa unang pagkakataon, may ibang taong nagsabi kay Mama:
“Hindi mo kailangang magtiis dahil asawa ka.”
Napaiyak siya.
Parang iyon ang unang beses na narinig niyang may karapatan pala siyang mabuhay nang hindi natatakot.
Pagdating ng hapon, nalaman ni Papa na umalis kami.
Dumating siya sa barangay hall na lasing at galit.
“LORNA!”
Napaigtad si Mama.
Naramdaman kong lumamig ang palad niya.
Sa dati kong buhay, sapat na ang isang sigaw ni Papa para mapauwi niya kami.
Pero ngayon, may dalawang barangay tanod sa pagitan namin.
“Umuwi ka!”
Sigaw niya.
“Asawa kita!”
Hindi gumalaw si Mama.
“Lorna!”
“Hindi na.”
Halos hindi marinig ang sagot niya.
Pero inulit niya.
Mas malakas.
“Hindi na ako uuwi.”
Napamura si Papa.
“Pati anak kong lalaki ninakaw mo?”
Bago makasagot si Mama, may maliit na boses mula sa labas.
“Papa!”
Si Junjun.
Kasama si Lola Pilar.
Tumakbo siya kay Papa.
At sa sandaling iyon, nakita ko ang sakit sa mukha ni Mama.
Hindi dahil pinili siya ni Junjun.
Kundi dahil napatunayan ang lahat.
Lumapit si Lola.
“Lorna, tigilan mo itong kahihiyan.”
“Umuwi ka at magpakabuting asawa.”
“Tungkol naman kay Niña, huwag mo masyadong pag-aralin. Gumagastos lang kayo.”
Dati, tatahimik si Mama.
Ngayon, tumingin siya diretso sa biyenan niya.
“Hindi gastos ang pag-aaral ng anak ko.”
Natahimik ang paligid.
“Hindi rin tungkulin ng asawa ang magtiis habang sinasaktan.”
Namula si Lola.
“Ano’ng pinagsasasabi mo?”
At saka nagsalita si Junjun.
“Ma, uwi na tayo.”
Napatingin sa kanya si Mama.
“Bakit?”
“Kasi sabi ni Papa, bibili raw siya ng fried chicken.”
Nakita kong parang may kung anong tuluyang naputol sa mukha ni Mama.
Hindi galit.
Hindi poot.
Kundi pag-asa.
“Mama,” sabi ko, “tara na.”
Pinisil niya ang kamay ko.
At tumalikod kami.
Si Junjun ay naiwan kay Papa at Lola.
Hindi dahil hindi siya mahal ni Mama.
Kundi dahil sa pagkakataong iyon, kailangan munang iligtas ni Mama ang batang hindi kayang iligtas ang sarili niya.
Ako.
At ang sarili niya.
Lumipat kami sa isang maliit na temporary shelter sa Cabanatuan.
Sa unang buwan, nagtrabaho si Mama sa karinderya ng dati niyang kaibigan.
Naghugas siya ng plato.
Naghiwa ng gulay.
Naglinis pagkatapos magsara.
Madalas namamaga ang kamay niya.
Pero gabi-gabi, nakangiti siyang umuuwi.
“Niña, alam mo bang ngayon lang ako kumita ng perang walang kukuha sa akin?”
Ang unang perang naipon niya ay hindi niya ipinambili ng bagong damit.
Binilhan niya ako ng notebook.
Makapal.
Bagong-bago.
Hinaplos ko ang takip.
Sa dati kong buhay, napilitan akong tumigil sa pag-aaral.
Kaya nang sabihin ni Mama:
“Mag-aral ka hangga’t kaya mo. Huwag mong iisipin na babae ka lang.”
Umiyak ako.
Makalipas ang dalawang taon, nakapasok ako sa science high school sa lungsod.
Nagtrabaho pa rin si Mama.
Minsan naglalaba.
Minsan nagluluto.
Hanggang sa nakapag-ipon siya at nakapagtayo ng maliit na lugawan sa tapat ng terminal.
Unti-unting dumami ang suki.
Pagkatapos ay nakapag-renta siya ng mas malaking puwesto.
At sa unang pagkakataon sa buhay niya, may sariling pangalan ang karinderya niya.
LORNA’S KITCHEN.
Samantala, si Junjun ay naiwan kay Papa.
Paminsan-minsan, may balita kaming dumarating.
Hindi na siya pumapasok nang maayos sa klase.
Kapag may reklamo ang guro, pinagtatanggol siya ni Lola.
“Lalaki iyan. Normal lang ang makulit.”
Kapag nangunguha siya ng pera, sinasabi ni Papa:
“Madiskarte ang anak ko.”
Hanggang sa dumating ang araw na hindi na nila kayang kontrolin ang batang sila rin mismo ang nagturo na walang masama sa anumang ginagawa niya.
Labing-anim si Junjun nang dalhin siya sa barangay dahil sa pakikipag-away.
Labimpito nang huminto sa pag-aaral.
Labingwalo nang magsimulang humingi ng pera kay Papa kapalit ng hindi paggawa ng gulo sa bahay.
Isang gabi, pumunta siya sa karinderya ni Mama.
Matangkad na siya.
May hikaw.
At mas matigas ang mukha kaysa sa batang naaalala ko.
“Ma.”
Napatigil si Mama sa paghihiwa ng sibuyas.
“Junjun.”
Hindi niya ito niyakap.
Pero hindi rin niya itinaboy.
“Gutom ka?”
Umupo si Junjun.
“Oo.”
Pinaglagyan siya ni Mama ng mainit na arroz caldo.
Kumain siya nang tahimik.
Pagkatapos ay nagsabi:
“Bigyan mo ako ng sampung libo.”
Nanigas ako sa kinauupuan ko.
“Para saan?” tanong ni Mama.
“Basta.”
“Wala akong ibibigay.”
Nagbago ang mukha niya.
“Nanay kita.”
“Oo.”
“Responsibilidad mo ako.”
Matagal siyang tinitigan ni Mama.
Pagkatapos ay sinabi niya:
“Responsibilidad kong mahalin ka.”
“Hindi responsibilidad kong pondohan ang maling buhay na pinili mong ipagpatuloy.”
Tumayo si Junjun.
“Mas mahal mo talaga si Niña.”
Napapikit si Mama.
“Noong bata kayo, pareho ko kayong minahal.”
“Pero kay Niña, kailangan kong iligtas ang buhay niya.”
“Sa iyo, paulit-ulit kong sinubukang itama ang ugali mo.”
“Hindi ko kayang baguhin ang taong ayaw magbago.”
Bumagsak ang katahimikan.
Akala ko sisigaw si Junjun.
Pero hindi.
Tumingin lang siya sa mangkok.
Pagkatapos ay tumalikod.
Sa pintuan, huminto siya.
“Ma…”
Hindi lumingon si Mama.
“Kung… kung noon sumama ako sa inyo…”
Napatigil siya.
Hindi natuloy ang pangungusap.
Mahina lang ang sagot ni Mama.
“Hindi pa rin huli ang lahat.”
Pero hindi na namin pinilit.
Dahil may mga taong maaabot mo lamang hanggang sa pinto.
Sila ang kailangang magdesisyong pumasok.
Pagkaraan ng anim na taon, nagtapos ako ng kolehiyo bilang iskolar.
Hindi ako naging manggagawa sa garment shop.
Hindi ako ipinagbili sa isang lalaking halos doble ng edad ko.
At hindi ako namatay sa buhay na pinili ng ibang tao para sa akin.
Nang tawagin ang pangalan ko sa graduation stage, nasa harap si Mama.
May simpleng bestida.
May ilang puting buhok.
At umiiyak habang pinakamalakas pumalakpak.
Pagkababa ko ng entablado, niyakap ko siya.
“Mama.”
“Ano iyon?”
“Salamat dahil naniwala ka sa akin.”
Umiling siya.
“Hindi.”
“Ako ang dapat magpasalamat.”
“Kung hindi mo ako pinigilan noong araw na iyon…”
Hindi niya tinapos.
Pareho naming alam.
Sa ikalawang pagkakataon ng buhay ko, hindi ko iniligtas si Mama gamit ang lakas.
Hindi ko tinalo si Papa.
Hindi ko binago agad si Junjun.
Ang ginawa ko lang ay pigilan ang isang maling desisyon.
At minsan pala, sapat na ang isang tamang desisyon para magbago ang buong buhay ng isang pamilya.
Makalipas pa ang ilang taon, may dumating na mensahe sa telepono ni Mama.
Galing kay Junjun.
“Ma, nagtatrabaho na ako sa isang auto repair shop. Tatlong buwan na akong hindi umiinom. Hindi ko hinihinging patawarin mo agad ako. Gusto ko lang sabihin na susubukan kong ayusin ang buhay ko.”
Matagal na nakatitig si Mama sa screen.
Pagkatapos ay tahimik siyang umiyak.
Hindi niya sinabing nakalimutan na niya ang lahat.
Hindi rin niya sinabing maayos na agad ang lahat.
Ang isinagot niya lang:
“Mabuti. Ituloy mo.”
At sa palagay ko, iyon ang pinakamagandang sagot.
Dahil ang pagmamahal ay hindi nangangahulugang palaging pagbibigay.
Minsan, ang tunay na pagmamahal ay ang pagtigil sa pagkukunsinti.
Ang paglayo sa taong nananakit sa iyo ay hindi pagiging makasarili.
Ang pagtatakda ng hangganan ay hindi kawalan ng pagmamahal.
At ang pagiging pamilya ay hindi lisensiya para sirain ang buhay ng isa’t isa.
Kung may isang bagay akong natutunan sa dalawang buhay, ito iyon: Hindi natin kontrolado kung anong pamilya ang kinalakihan natin, pero darating ang araw na maaari nating piliin kung anong klaseng buhay ang ipagpapatuloy natin. Minsan, ang unang hakbang tungo sa kalayaan ay ang lakas ng loob na sabihing—“Hanggang dito na lang.”
