Labindalawang Araw Matapos Ilibing ang Asawa Ko, Ninakaw ng Kapitbahay ang Huling Ani Niya—Pero ang Sikreto sa Pulang Ilaw 27 Taon Na ang Nakalipas ang Mas Masakit
Labindalawang araw matapos naming ilibing ang asawa ko, hinintay ng kapitbahay naming makatulog ang mga anak ko bago siya umakyat sa bakod at kinuha ang halos lahat ng bungang iniwan ni Gabriel sa aming mga puno.
Hindi ako kumatok sa bahay niya.
Hindi ako sumigaw.
Kinabukasan, may inilagay lang ako sa tapat ng kalsada.
Nang makita iyon ni Lorna, namutla siya.
“ELENA! Alisin mo iyan ngayon din!”
Pero huli na.
Isa-isa nang bumubukas ang mga pinto ng mga kapitbahay.
Ako si Elena Santos, 49 taong gulang, at hanggang dalawang linggo bago mangyari iyon, akala ko ang pinakamabigat na bagay na haharapin ko ay ang pagkawala ng lalaking nakasama ko nang 27 taon.
Mali ako.
May iniwan pala si Gabriel na mas mabigat kaysa sa pagluluksa.
Isang katotohanang nagsimula sa isang pulang ilaw.
Nakatira kami sa Silang, Cavite, sa isang lumang bahay na may malawak na bakuran. Hindi marangya ang lugar, pero ipinagmamalaki iyon ni Gabriel.
May mangga.
May bayabas.
May dalandan.
May isang matandang puno ng abokado na halos kasingtanda ng panganay naming anak na si Paolo.
Tuwing umaga kapag malapit na ang anihan, lumalabas si Gabriel pagkatapos magkape. Nasa bulsa niya ang maliit niyang gunting pangputol ng sanga, habang sinusundan siya ni Paolo, walong taong gulang, na may dalang basket.
“Papa, puwede na ito?”
Pipihitin ni Gabriel nang bahagya ang bunga.
Kapag ayaw bumitaw, ngingiti siya.
“Hindi pa.”
“Pero hinog na ang kulay.”
“Hindi lahat ng mukhang handa ay handa na.”
Iikot ulit ni Paolo ang bunga.
Kapag hindi nahulog, tatawa si Gabriel.
“Kapag panahon na, hindi mo kailangang pilitin.”
Noon, simpleng usapan lang iyon tungkol sa prutas.
Ngayon, parang lahat ng sinabi niya ay may ibang kahulugan.
Sa mga huling linggo niya, mabilis mapagod si Gabriel.
Humihinto siya sa hagdan.
Hindi nauubos ang pagkain.
Minsan, nakikita kong inilalagay niya ang kamay niya sa dibdib kapag akala niyang hindi ako nakatingin.
“Magpatingin ka na.”
“Sa susunod na linggo.”
“Sinabi mo rin iyan noong nakaraang linggo.”
Ngumingiti lang siya.
Isang hapon, habang magkasama kami sa bakuran, lumabas sa kabilang bahay si Lorna Reyes.
Mga limampu na siya, pero palaging maayos ang buhok at damit kahit magdidilig lang ng halaman.
Kilala niya si Gabriel bago pa ako dumating sa buhay nito.
Naging magkasintahan sila noong bata pa sila.
Ilang buwan lang, ayon kay Gabriel.
Nang mamatay ang mga magulang ni Lorna siyam na taon na ang nakalipas, minana niya ang bahay sa tabi namin at doon bumalik.
Hindi ako nagselos.
Dalawampung taon na kaming kasal noon.
Wala ring itinago si Gabriel tungkol sa naging relasyon nila.
Pero may isang bagay akong hindi napansin.
Madalas may pumunta sa bahay ni Lorna na lalaking nasa dalawampu’t anim na taong gulang.
Nico ang pangalan niya.
Akala ko karpintero o gumagawa ng mga sirang gamit dahil palagi siyang may dalang toolbox.
“Dumating na naman iyong gumagawa ni Lorna,” sabi ko minsan.
Napatingin si Gabriel.
Matagal.
Sobrang tagal.
“Ano?”
“Wala.”
Pero hindi niya inalis ang tingin kay Nico.
“May kamukha lang siya.”
“Sino?”
Napailing si Gabriel.
“Hindi ko alam.”
Pagkatapos, tinawag siya ni Paolo.
Lumapit si Gabriel sa anak namin at ipinatong ang kamay sa balikat nito.
“Alagaan mo ang mga puno, anak. Kahit wala na ako balang araw, magbibigay pa rin iyan ng bunga.”
Parang may bumagsak sa sikmura ko.
“Gabriel.”
Napatingin siya.
“Huwag kang magsalita nang ganyan.”
Ngumiti siya at hinawakan ang kamay ko.
Labindalawang araw ang lumipas.
Inatake siya sa puso.
Hindi na siya nakarating nang buhay sa ospital.
Noong gabi ng libing, umuwi akong karga ang tatlong taong gulang naming si Aya.
Nasa likod ko si Paolo, yakap ang kupas na baseball cap ng ama niya.
Gusto ko lang isara ang pinto.
Patulugin ang mga anak ko.
At subukang mabuhay hanggang umaga.
Pero may narinig akong nabaling sanga sa likod ng bahay.
Iniwan ko kay Paolo ang susi.
“Dito lang kayo.”
Pagdating ko sa bakuran, nakita ko si Lorna na nasa ibabaw ng bakod.
May dalawang malalaking sako sa lupa.
Punô ng mangga, dalandan at abokado.
“Anong ginagawa mo?”
Napatigil siya.
“Hindi naman makakain ng pamilya mo lahat iyan.”
“Hindi iyan ang tanong ko.”
“Masasayang lang.”
“Pinaghirapan ni Gabriel ang mga punong iyan.”
Biglang nagbago ang mukha niya.
“Wala na si Gabriel.”
Naramdaman kong may gumalaw sa likod ko.
Si Paolo.
Yakap pa rin ang sombrero ng ama niya.
Pumuwesto ako sa harap ng anak ko.
“Iwan mo ang mga sako. At huwag ka nang papasok dito nang walang pahintulot.”
Napangiti si Lorna.
Mapait.
“Napakaprotektibo mo talaga kapag iniisip mong sa iyo ang isang bagay.”
“Ano’ng ibig mong sabihin?”
“Wala.”
“Lorna.”
Umakyat siya sa bakod.
Bago bumaba sa kabilang panig, tumingin siya sa akin.
“Nakakatawa lang isipin na buong buhay mo ay nangyari dahil sa isang pulang ilaw dalawampu’t pitong taon na ang nakalipas.”
Nawala ang lahat ng tunog sa paligid ko.
“Ano’ng sinabi mo?”
Hindi siya sumagot.
Tumalon siya pababa at pumasok sa bahay niya.
Hinila ni Paolo ang laylayan ng damit ko.
“Ma, anong pulang ilaw?”
Tiningnan ko ang anak ko.
“Hindi ko alam.”
Nagsinungaling ako.
Alam na alam ko.
Dalawampu’t pitong taon na ang nakalipas, tumatawid ako sa isang intersection sa Mandaluyong nang lumiko si Gabriel kahit pula ang ilaw para sa kanya.
Mahina lang ang pagkakabangga.
Pero halos maiyak siya sa takot.
Siya ang nagdala sa akin sa clinic.
Siya ang naghintay hanggang makauwi ako.
Kinabukasan, bumalik siya dala ang dalawang kape, pandesal at paulit-ulit na paghingi ng tawad.
Doon nagsimula ang lahat.
Ang biro namin noon:
Kung hindi siya lumampas sa pulang ilaw, baka hindi kami nagkakilala.
Alam ng ilang kaibigan namin na muntik niya akong mabangga.
Pero may isang detalye si Gabriel na ayaw na ayaw niyang ikuwento.
Na pula talaga ang ilaw.
Sabi niya, kahihiyan daw niya iyon.
Akala ko kaming dalawa lang ang nakakaalam.
Pero alam ni Lorna.
At hindi ako nakatulog nang gabing iyon.
Kinabukasan, binuksan ko ang lumang cabinet ni Gabriel sa garahe.
May mga resibo.
Mga pruning scissors.
Mga notebook tungkol sa mga puno.
At sa pinakailalim, may nakita akong puting sobre.
Nakasulat sa harap:
“Para kay Elena. Kung hindi ko na kayang sabihin ito nang personal.”
Nanginginig ang kamay ko habang binubuksan iyon.
May sulat.
At isang laboratory report.
Una kong nakita ang pangalan ng asawa ko.
Gabriel Santos.
Pagkatapos ang pangalan ng lalaking palaging pumupunta kay Lorna.
Nicolas Reyes.
At sa pinakailalim:
Probability of Paternity: 99.98%.
Napaupo ako sa sahig.
Dahil bigla kong naunawaan kung bakit tinitigan ni Gabriel si Nico nang ganoon.
At kung bakit alam ni Lorna ang tungkol sa pulang ilaw.
PARTE2
Matagal kong tinitigan ang numerong 99.98%.
Parang may mali sa mata ko.
Parang kapag kumurap ako, magiging ibang dokumento iyon.
Hindi nangyari.
Binuksan ko ang sulat ni Gabriel.
Elena,
kung binabasa mo ito, ibig sabihin naubusan ako ng oras o duwag akong sabihin sa iyo habang kaharap kita. Pareho akong ikahihiya.
Napahigpit ang hawak ko sa papel.
Hindi kita niloko habang tayo ay magkasama. Pero may bahagi ng buhay ko bago kita nakilala na hindi pala natapos sa paraang pinaniwalaan ko.
Huminga ako nang malalim bago nagpatuloy.
Dalawampu’t pitong taon na ang nakalipas, bago kami nagkakilala, naging kasintahan ni Gabriel si Lorna.
Mas seryoso pala ang relasyon nila kaysa sa sinabi niya sa akin.
Bata sila.
Parehong wala pang maayos na trabaho.
At nang malaman ng pamilya ni Lorna na buntis siya, tutol na tutol ang mga magulang nito kay Gabriel.
Ayon sa sulat, noong gabing nakilala ko si Gabriel, galing siya sa bahay nina Lorna.
Doon sinabi ng ama nito na huwag na siyang babalik.
Sinabi rin ni Lorna na buntis siya.
Umalis si Gabriel na lutang ang isip.
At ilang minuto pagkatapos noon—
lumampas siya sa pulang ilaw.
Doon niya ako halos mabangga.
Kaya alam ni Lorna.
Hindi dahil minsang ikinuwento ni Gabriel.
Kundi dahil siya ang dahilan kung bakit wala sa sarili si Gabriel noong gabing iyon.
Makalipas ang halos dalawang buwan, nakatanggap daw si Gabriel ng sulat mula kay Lorna.
Nakalaglag ang bata.
Ayaw na siyang makita ng pamilya nito.
Lumipat sila sa ibang probinsiya.
Sinubukan siyang hanapin ni Gabriel pero walang nakakaalam kung saan sila nagtungo.
Kalaunan, pinilit niyang maniwalang tapos na ang kuwento.
Pagkatapos ay dumating ako.
Nagpakasal kami.
Nagkaroon ng dalawang anak.
At itinayo namin ang buhay naming dalawa sa ibabaw ng isang kasinungalingang hindi namin alam na kasinungalingan pala.
Ipinagpatuloy ko ang pagbabasa.
Siyam na taon na ang nakalipas, nang bumalik si Lorna sa bahay ng mga magulang niya, hindi niya sinabi agad ang totoo.
Si Nico ang anak niya.
At anak ko rin.
Napapikit ako.
May kasunod pa.
Dalawang buwan na ang nakaraan, lumapit sa akin si Lorna. Sinabi niyang mali ang ginawa niya. Hindi siya nakunan noon. Pinili ng pamilya niya na ilayo siya sa akin. Nang isilang si Nico, sinabi nilang patay na ako sa buhay nila at wala akong karapatang lumapit.
Nag-asawa si Lorna pagkaraan ng ilang taon. Ang lalaking iyon ang kinilalang ama ni Nico hanggang sa mamatay.
Kaya pala Nico Reyes ang pangalan nito.
Hindi Santos.
Nang bumalik sila sa Silang, hindi sinabi ni Lorna dahil ayaw niyang sirain ang pamilya natin. O iyon ang dahilan na ibinigay niya. Hindi ko alam kung takot, hiya o galit ang tunay na dahilan.
Pero habang tumatanda si Nico, lalo niya akong kamukha.
Naalala ko ang pagkakatitig ni Gabriel sa binata.
“May kamukha lang siya.”
Hindi pala haka-haka.
Kinutuban siya.
Nag-usap kami ni Nico. Pumayag siya sa DNA test. Alam na niya ang resulta. Humingi ako sa kanya ng kaunting panahon para maipaliwanag ko sa iyo.
Doon ako unang nagalit kay Gabriel.
Hindi dahil may anak siya bago niya ako nakilala.
Wala siyang kasalanan doon.
Kundi dahil nalaman niya ang katotohanan at pinili pa rin niyang itago sa akin kahit dalawang buwan.
Hindi man panloloko, lihim pa rin iyon.
At ang lihim, kapag asawa mo ang taong hindi mo pinagsasabihan, masakit pa rin.
Sa huling bahagi ng sulat, halos hindi ko na makita ang mga salita dahil sa luha.
Kung galit ka sa akin, may karapatan ka.
Pero sana huwag mong ipasa kay Nico ang galit na para sa akin at kay Lorna. Wala siyang pinili sa lahat ng ito.
Gusto kong ipakilala siya kina Paolo at Aya. Hindi bilang kapalit ninuman. Hindi bilang banta sa pamilya natin.
Bilang anak kong huli kong nakilala.
Kung bibigyan mo ako ng isa pang pagkakataon sana, iyon ang gagawin ko pagkatapos ng anihan.
Pagkatapos ng anihan.
Tumingin ako sa bintana.
Sa mga punong halos hinubaran ni Lorna ng bunga.
Doon ko naintindihan kung bakit napakahalaga ng mga prutas na iyon.
Hindi lang iyon huling ani ni Gabriel.
Plano pala niyang doon simulan ang pagsasabi ng totoo.
Hindi ako pumunta sa bahay ni Lorna.
Sa halip, nag-print ako ng larawan mula sa CCTV namin.
Kita roon siyang umaakyat sa bakod.
May dalawang sako ng prutas.
Naglagay ako ng maliit na mesa sa tabi ng gate namin.
Sa ibabaw nito, inilagay ko ang litrato.
Hindi ko inilabas ang DNA test.
Hindi ko inilagay ang pangalan ni Nico.
May isang karton lang na may sulat:
“Kung may karapatan kang kunin ang iniwan ni Gabriel, huwag mong gawin sa dilim. Lumabas ka at magpaliwanag.”
Alas-diyes ng umaga, bumukas ang pinto ni Lorna.
Pagkakita niya sa mesa, namutla siya.
“ELENA! Alisin mo iyan!”
Hindi ako gumalaw.
“Bakit?”
“Nakakahiya!”
“Mas nakakahiya bang makita kang nagnanakaw kaysa magnakaw ka talaga?”
Bumukas ang bintana sa tapat.
Sumilip si Aling Mercy.
Sa kabilang bahay, lumabas si Mang Tonyo.
Dalawa pang kapitbahay ang tumayo sa kani-kanilang gate.
Lumapit si Lorna sa akin.
“Hindi mo naiintindihan.”
“Tama.”
Inilabas ko mula sa bulsa ko ang sobre ni Gabriel.
“Narito ako para maintindihan.”
Nawala ang kulay sa mukha niya.
Halos pabulong niyang sinabi:
“Nakita mo?”
“Lahat.”
Napatingin siya sa mga kapitbahay.
“Hindi dito.”
“Ako rin ang magsasabi niyan.”
Hinarap ko ang mga nakatingin.
“Salamat po. Ayos na ito. Pamilya na ang susunod na pag-uusapan.”
Isa-isang nagsara ang mga pinto.
Hindi ko kailangan ang buong barangay para parusahan si Lorna.
Ang gusto ko ay katotohanan.
Sa sala namin, umupo siya sa tapat ko.
Hindi agad nagsalita.
“Ano ang gusto mong malaman?”
“Lahat.”
Huminga siya nang mahaba.
At sa unang pagkakataon mula nang makilala ko siya, nawala ang kumpiyansa sa mukha niya.
“Buntis ako noong gabing iyon.”
“Alam ko.”
“Nakiusap si Gabriel na sasagutin niya ang bata.”
“Alam ko rin.”
“Ang hindi niya alam… kinulong ako ng tatay ko sa bahay ng tiyahin ko sa Batangas nang ilang buwan.”
Napatingin ako sa kanya.
“Sila ang gumawa ng sulat tungkol sa pagkalaglag?”
Tumango siya.
“Pumirma ako.”
“Bakit?”
Umiyak siya.
“Dahil nineteen ako at duwag.”
Hindi ko siya inalo.
Hindi iyon ang araw para pagaanin ko ang konsensya niya.
“Pagkatapos?”
“Isinilang si Nico. Makalipas ang apat na taon, nag-asawa ako. Tinanggap ng asawa ko ang bata at pinalaki siyang sarili niyang anak.”
“Alam ba ni Nico?”
“Akala niya iyon talaga ang tatay niya hanggang mamatay.”
“Kailan mo sinabi ang tungkol kay Gabriel?”
“Dalawang buwan na ang nakalipas.”
Eksaktong sinabi sa sulat.
“Bakit ngayon?”
Napatingin siya sa bakuran.
“Nakita kong nanghihina si Gabriel.”
Nanikip ang dibdib ko.
“Alam mo?”
“Napapansin ko.”
“Pero hindi mo man lang sinabi sa akin na kailangan niyang magpatingin?”
“Sinabi ko sa kanya.”
“Hindi sa kanya. Sa akin.”
Hindi siya nakasagot.
Doon ko napagtanto na kahit gaano karaming paliwanag ang ibigay niya, may mga bagay na hindi na mababawi.
“Ano’ng ginagawa ni Nico rito tuwing pumupunta siya?”
“Hindi siya repairman.”
“Iyon ang alam ko.”
“Matapos lumabas ang DNA result, palihim silang nagkikita ni Gabriel.”
Parang may panibagong kutsilyong dumaan sa akin.
“Dito?”
“Minsan.”
“Habang nasa kabilang bahay ako?”
“Elena—”
“Habang hinahainan ko ang asawa ko ng hapunan?”
“Takot siya.”
“May karapatan akong malaman.”
“Oo.”
Isang salitang iyon ang unang tamang sagot ni Lorna buong araw.
Tahimik kami.
Pagkatapos, tinanong ko ang pinakamahirap.
“Bakit mo kinuha lahat ng prutas?”
Napatingin siya sa mesa.
Hindi makasagot.
“Sinabi ba ni Gabriel na sa inyo iyon?”
“Hindi.”
“May ipinangako ba siyang ani kay Nico?”
“Sinabi niyang pagkatapos ng anihan, ipapakilala niya si Nico sa mga anak ninyo.”
“Hindi iyan ang tanong ko.”
Umiyak siya.
“Galit ako.”
Doon ako natigilan.
“Kanino?”
“Sa iyo.”
Parang biglang luminaw ang lahat.
“Bakit?”
Tumawa siya nang mahina. Walang saya.
“Dahil sa loob ng dalawampu’t pitong taon, iniisip ko ang gabing iyon.”
“Anong gabi?”
“Ang pulang ilaw.”
Napatingin siya sa akin.
“Umalis siya sa amin na gulong-gulo dahil sa akin. Pagkatapos, nakilala ka niya.”
Hindi ako nagsalita.
“Isang pagkakamali niya sa kalsada ang naging simula ng buhay ninyo.”
Pinunasan niya ang mukha niya.
“Habang ako, buong buhay kong iniisip kung ano sana ang nangyari kung hinabol niya ako nang mas matagal.”
Doon ako nakaramdam ng awa.
Hindi sapat para patawarin siya.
Pero sapat para maintindihan.
“Lorna,” sabi ko, “hindi ako kumuha kay Gabriel mula sa iyo.”
Napayuko siya.
“Hindi ko alam na umiiral ka noong gabing iyon.”
“Alam ko.”
“Hindi rin pinili ni Gabriel na mawala ang anak niya.”
“Alam ko.”
“Pero pinili mong magsinungaling sa loob ng dalawampu’t pitong taon.”
Napapikit siya.
“At kagabi, pinili mong kunin ang pagkain ng mga anak kong nagluluksa dahil galit ka sa buhay na hindi nangyari sa iyo.”
Wala siyang nasagot.
Tumayo ako.
“Isauli mo ang kaya pang isauli.”
Tumango siya.
“At huwag ka nang papasok sa bakuran ko nang walang pahintulot.”
Tumango ulit.
“Pero si Nico?”
Doon siya tumingin sa akin.
“Hindi mo kailangang protektahan siya mula sa akin.”
Kinahapunan, may kumatok sa pinto.
Si Nico.
Wala siyang toolbox.
May hawak siyang dalawang basket.
Nasa loob ang mga prutas na hindi pa naibenta o naipamigay ni Lorna.
“Mrs. Santos…”
“Elena.”
Nagulat siya.
“Ayaw kong tawagin mo akong parang estranghero kung anak ka ni Gabriel.”
Namutla siya.
Hindi agad nakapagsalita.
“Pasensya na po.”
“Para saan?”
“Alam ko ang DNA result.”
“Alam ko.”
“Gusto kong sabihin sa inyo.”
“Pero hindi mo ginawa.”
“Hiniling ni Papa—”
Natigilan siya sa salitang iyon.
Ako rin.
“Pasensya na.”
Hindi ko alam kung alin ang mas masakit.
Ang marinig na tinawag niyang Papa ang asawa ko.
O ang malaman na napakaikling panahon lang niya itong natawag nang ganoon.
Umupo kami sa veranda.
Sinabi ni Nico na tatlong beses pa lang silang nagkita nang sila lang.
Una, puro tanong.
Pangalawa, nagdala si Gabriel ng lumang album.
Pangatlo, pinatikim niya kay Nico ang unang hinog na mangga mula sa puno.
“Sinabi niya,” bulong ni Nico, “‘Sa susunod, kasama na ang mga kapatid mo.’”
Napayuko ako.
“Hindi na umabot.”
“Hindi.”
May maliit na yabag mula sa loob.
Si Paolo.
Nakatayo siya sa pintuan.
Narinig pala niya ang huling bahagi.
Tumingin siya kay Nico.
Matagal.
Pagkatapos sa akin.
“Ma…”
“Anak?”
“Anak din ba siya ni Papa?”
Hindi ko kayang magsinungaling ulit.
“Oo.”
Napatingin si Paolo kay Nico.
“Kuya ko siya?”
Napapikit si Nico.
At doon siya unang umiyak.
Hindi malakas.
Tahimik lang.
Tumango ako.
“Kung gusto mong tawagin siyang ganoon.”
Lumapit si Paolo.
Tinitigan ang mukha ni Nico.
Pagkatapos, sinabi niya ang pinakasimpleng bagay na nagpawasak sa natitira kong pagpipigil.
“Kamukha mo si Papa kapag nakangiti.”
Tinakpan ni Nico ang mukha niya.
Hindi naging maayos ang lahat sa isang araw.
Hindi ganoon gumagana ang tunay na buhay.
Hindi kami naging magkakaibigan agad ni Lorna.
Binayaran niya ang nasirang bahagi ng bakod.
Nag-sorry siya kina Paolo at Aya.
At sa loob ng ilang buwan, hanggang pagbati lang kami kapag nagkikita.
Si Nico naman, dahan-dahang naging bahagi ng buhay ng mga bata.
Hindi kapalit ni Gabriel.
Hindi rin multo ng nakaraan.
Kundi isang tao na nawalan din ng pagkakataong makilala nang mas matagal ang sarili niyang ama.
Makalipas ang ilang buwan, muling namunga ang matandang puno ng mangga.
Nasa bakuran kami nina Paolo, Aya at Nico.
Itinuro ni Paolo ang isang malaking bunga.
“Kuya, hinog na kaya?”
Inabot ni Nico.
Pinihit nang bahagya.
Hindi bumitaw.
“Hindi pa.”
Napangiti ako.
“Sigurado ka?”
Tumingin siya sa akin.
Parehong-pareho ng ngiti ni Gabriel.
“Kapag handa na raw, hindi kailangang pilitin.”
Makalipas ang isang linggo, kusa nang bumitaw ang mangga sa kamay niya.
Hinati namin iyon sa apat.
At habang pinapanood ko ang tatlong anak ni Gabriel na magkakasamang kumakain sa ilalim ng punong minahal niya, saka ko naintindihan ang huling aral na iniwan niya.
May mga katotohanang puwedeng itago nang maraming taon.
May mga sugat na puwedeng ipasa mula sa isang henerasyon patungo sa susunod.
Pero may pagpipilian din tayong tapusin ang siklo.
Hindi ko mababago ang kasinungalingan ni Lorna.
Hindi ko mababawi ang dalawang buwang pananahimik ni Gabriel.
Hindi ko rin maibabalik sa ama at anak ang dalawampu’t anim na taong nawala sa kanila.
Pero kaya kong piliing huwag gawing kasalanan ni Nico ang isang desisyong ginawa bago pa siya isilang.
At kung may natutunan man ako sa mga punong iniwan ni Gabriel, ito iyon:
Hindi lahat ng bagay ay kailangang agawin, pilitin o itago para manatili sa atin. Ang tunay na pagmamahal ay marunong magsabi ng totoo, magtakda ng hangganan, at higit sa lahat, tumangging ipamana sa mga anak ang galit na hindi naman kanila.
