Noong Umuwi Ako Para Sabihin na Pasado Ako sa UP Diliman, Pinagbawalan Nila Akong Mag-aral sa Maynila Para Hindi Masaktan ang Bunso Nilang Prinsesa—At Iyon ang Unang Araw na Pinili Ko ang Sarili Ko
Noong lumabas ang resulta ng college entrance exam, napasigaw ako sa loob ng maliit kong inuupahang kuwarto.
“Ma! Pa! Pasado ako sa UP Diliman!”
“Kuya, makakapunta na ako sa Quezon City! Makikita ko na kayo ni Jiro!”
Pero ang sumagot sa akin ay katahimikan.
Sa lumang sofa sa harap ko, apat na maliit na manikang tela ang nakaupo. Isa para kay Papa. Isa para kay Mama. Isa para kay Kuya Alden. At isa para kay Jiro Salcedo—ang kababata kong nangakong hihintayin ako sa UP.
Pare-pareho silang may bilog na matang tinahi ko gamit ang itim na sinulid. Tahimik lang silang nakatingin sa akin, gaya ng ginawa nila sa maraming gabing wala akong ibang makausap.
Doon ko muling naalala.
Isang taon na pala mula nang palayasin nila ako.
Dahil nagkasakit si Kaye, ang bunso kong kapatid.
Sabi nila, dahil daw palagi akong mataas ang grado, dahil palagi akong pinupuri ng mga guro, napressure si Kaye hanggang halos mapahamak ang sarili. Kaya ako ang naging batang kailangang itago. Ako ang naging dahilan ng gulo. Ako ang pinalayas sa bahay naming malaki sa Alabang at inilipat sa isang mumurahing kuwarto sa Sampaloc.
Noong unang gabi ko rito, may lasing na lalaki sa kabilang unit na nagkamaling kumatok sa pinto ko. Sinipa niya ang pinto nang sinipa, sumisigaw ng pangalan ng babaeng hindi ko kilala.
Nagtago ako sa ilalim ng kumot, nanginginig, hindi man lang makaiyak nang malakas.
Tinawagan ko si Mama. Si Papa. Si Kuya Alden. Si Jiro.
Walang sumagot.
Madaling-araw, isang mensahe lang ang natanggap ko mula kay Mama:
“Huwag ka nang tumawag. Nakikita ni Kaye ang pangalan mo sa phone ko, sumasama na naman ang pakiramdam niya.”
Mula noon, ginawa ko ang apat na manika.
Kasama ko silang kumain. Kasama ko silang matulog. Sa kanila ko ikinukuwento ang bawat mataas na score, bawat gutom na araw, bawat gabing gusto kong umuwi pero hindi ko na alam kung may bahay pa ba akong babalikan.
Ngayon, habang hawak ko ang resultang matagal kong ipinaglaban, hindi ko na niyakap ang mga manika.
Tumulo ang luha ko, pero hindi na ako bumalik sa sofa.
Minsan, kapag masyado kang matagal mag-isa sa dilim, darating ang araw na hindi mo na hahanapin ang kamay ng mga taong unang bumitaw sa iyo.
Napatingin ako sa kuwarto.
Bitak-bitak ang dingding. May amag sa gilid ng kurtina. Ang lumang electric fan, umiikot nga pero parang apoy ang ibinubuga. Ilang buwan akong nag-review dito, pawis na pawis, habang ang pamilya ko ay nasa condo naming tatlong daang metro kuwadrado.
May sariling study room si Kaye. May music room pa siya. Pati collection niya ng plush toys, may sariling cabinet na naka-aircon.
Ako?
Noong pinalayas ako, sabi lang ni Mama, “Isang taon lang naman. Hindi kailangan ng magandang kuwarto. Pagkatapos ng exam, saka ka namin kukunin ulit.”
Pero mahigit dalawang linggo na mula nang matapos ang exam. Wala ni isa sa kanila ang nagsabing uuwi na ako.
Akala ko tapos na akong umasa.
Hanggang tumunog ang phone ko.
Mensahe galing kay Mama:
“Mika, umuwi ka mamaya. Pag-uusapan natin ang college application mo.”
Napatitig ako sa salitang “umuwi.”
Umuwi.
Akala ko patay na ang bahagi ng puso kong naniniwala pa sa kanila. Pero sa isang salita lang, muling kumirot.
Baka naalala nila ako.
Baka proud sila.
Baka sa wakas, anak na ulit ako.
Hindi na ako nag-bus. Sa unang pagkakataon sa loob ng isang taon, gumastos ako para mag-Grab.
Pagbukas ko ng pinto ng bahay, narinig ko agad ang tawanan.
Nasa sala sina Papa, Mama, Kuya Alden, at Jiro. Nandoon din si Kaye, nakaupo sa gitna na parang prinsesa. Sa harap niya, may apat na regalong magaganda ang balot.
Hinaplos ni Mama ang buhok niya.
“Ang galing ng baby namin. Umabot ka ng 92 percentile. Makakapasok ka na sa magandang school sa Manila.”
Ngumiti si Kuya Alden. “Dapat sa UP Diliman siya. Ako ang nagturo sa Math niya buong taon.”
Umiling si Jiro. “Hindi. Mas bagay sa Ateneo. Ako ang tumulong sa English niya. Ako na ang magbabantay sa kanya doon.”
Nag-aagawan sila, parang si Kaye ang pinakamahalagang bagay sa mundo.
Ako naman, nakatayo sa may pintuan, parang magnanakaw na aksidenteng nakapasok sa bahay ng iba.
Matagal bago ako napansin ni Mama.
“Mika, nandiyan ka na pala.”
Biglang tumahimik ang sala.
Kumunot ang noo ni Kaye. Dinampot niya ang mga regalo at umakyat sa kuwarto.
“Umupo ka,” sabi ni Kuya Alden, parang utos sa kasambahay.
Umupo ako sa pinaka-dulong single chair.
“Lumabas na resulta mo?” tanong ni Papa.
Tumango ako. “Opo.”
“Ilan?”
Bubuksan ko na sana ang bibig ko nang biglang magsalita si Mama.
“Hindi na mahalaga ang score ngayon. Ang mahalaga, kung saan ka mag-aaral.”
Tumingin siya sa sahig, hindi sa akin.
“Mika, huwag ka nang mag-apply sa mga school sa Quezon City o Manila.”
Nanlamig ang kamay ko.
“Bakit po?”
“Si Kaye, isang taon nagpagaling at nag-review. Kapag nalaman niyang nandoon ka rin, baka bumalik na naman ang anxiety niya. Gusto lang naming maging payapa ang bahay.”
“Pero Ma…” halos hindi ko na marinig ang sarili kong boses. “UP Diliman po ang pangarap ko.”
Sumingit si Papa. “Makinig ka sa Mama mo. Huwag ka nang magdagdag ng problema.”
Tumingin ako kay Kuya Alden.
“May magagandang school naman sa Laguna o Cavite,” sabi niya. “Matalino ka naman. Kahit saan, kaya mo.”
Huli kong tiningnan si Jiro.
Si Jiro, na minsang nagbigay sa akin ng postcard ng Sunken Garden.
Si Jiro, na nagsulat sa likod: “Mika, hihintayin kita sa Diliman.”
Hindi niya ako matingnan.
“Mika,” mahina niyang sabi, “ikaw kasi, kaya mong mabuhay kahit saan. Si Kaye, kailangan ng alaga.”
Doon may naputol sa loob ko.
Buong buhay ko, iyon ang narinig ko.
Matalino ka, kaya unahin si Kaye.
Malakas ka, kaya pagbigyan si Kaye.
Kaya mo, kaya huwag kang umiyak.
Noong hindi ako sumagot agad, napabuntong-hininga si Kuya.
“Mika, magsalita ka naman. Hindi ka naman namin sinasaktan.”
Napangiti ako nang kaunti.
Hindi pala nila alam ang itsura ng pananakit kapag walang sugat.
“Okay po,” bulong ko.
Kitang-kita ko ang ginhawa sa mga mukha nila.
Pagkatapos, sabay-sabay silang naglabas ng regalo para sa akin.
Isang fountain pen. Isang lumang motivational book. Isang canvas bag. Isang damit na putol na ang tag.
“Para hindi mo masabing may favoritism kami,” sabi ni Mama.
Ngumiti ako at tinanggap lahat.
Paglabas ko ng gate, itinapon ko ang apat na regalo sa basurahan.
Sa bus pauwi, nakita ko ang bagong post ni Kaye.
“Finally, nakaalis na ang bad vibes. Makakakain na kami nang maayos.”
Kasama sa litrato sina Mama, Papa, Kuya Alden, at Jiro sa hapag-kainan. Puro alimango, hipon, tahong, at baked oysters ang nasa mesa.
Lahat ng pagkain na alam nilang bawal sa akin dahil matindi ang allergy ko sa seafood.
Pagbalik ko sa kuwarto, binaligtad ko ang apat na manika. Pinaharap ko sila sa dingding, na parang sila naman ang dapat mahiya.
Kinuha ko rin ang postcard ni Jiro.
Tinitigan ko ang sulat niya.
“Hihintayin kita sa Diliman.”
Pinunit ko iyon sa gitna.
Kinabukasan, pumasok ako sa part-time job ko sa milk tea shop sa isang mall sa Cubao.
Trabaho kong magsuot ng malaking mascot costume at mamigay ng flyers sa harap ng mall. Tanghali, sobrang init. Sa loob ng costume, halos hindi ako makahinga.
Hindi ko na kinaya. Tinanggal ko ang ulo ng mascot at umupo sa gilid para uminom ng tubig.
“Mika?”
Nanigas ang katawan ko.
Paglingon ko, nakita ko sina Mama, Papa, Kuya Alden, Jiro, Kaye—at pati ang mga magulang ni Jiro.
Lahat sila nakatingin sa akin.
At hawak ni Kaye ang phone niya, nakatutok ang camera sa mukha kong pawisan, pagod, at nakasuot ng katawan ng mascot.
Ngumiti siya nang matamis.
“Ate,” sabi niya nang malakas, sapat para marinig ng mga tao sa paligid, “kaya pala ayaw mong mag-Diliman. Mascot ka na pala rito?”
PARTE2
Natawa si Kaye.
Hindi malakas, hindi hysterical. Iyong klase ng tawa na pinipigilan para magmukhang inosente pero sapat para marinig ng lahat.
May ilang dumadaan na napalingon. May batang nagturo sa akin. May dalawang saleslady na nagbulungan.
Ang mascot body na suot ko ay biglang bumigat nang sobra. Pawis na pawis ako, pero nanlamig ang likod ko.
“Mika,” mahina ngunit matigas ang boses ni Mama, “anong ginagawa mo rito?”
Napatingin ako sa hawak kong bote ng tubig.
“Nagtatrabaho po.”
Kumunot ang noo ni Papa. “Pinapadalhan ka namin ng allowance.”
Napangiti ako. “Tatlong libo isang buwan, Pa. Rent pa lang, apat na libo na.”
Saglit siyang natahimik.
Si Kuya Alden ang sumingit. “Kahit ganoon, nakakahiya naman itong ginagawa mo. Nasa mall tayo. Kilala tayo ng tao.”
Nakakahiya.
Hindi ang pinalayas nilang anak na mag-isa sa lumang kuwarto.
Hindi ang isang taon nilang pananahimik.
Hindi ang seafood dinner matapos akong itaboy.
Ang nakakahiya ay ang makita akong nagtatrabaho.
Tumayo ako at inayos ang mascot body. “Break ko lang po. Babalik na ako.”
Pero humarang si Jiro.
“Mika, bakit hindi mo sinabi?”
Tiningnan ko siya nang matagal.
“Saan? Sa missed calls na hindi mo sinasagot? Sa messages kong left on read? O sa postcard mong pinunit ko kagabi?”
Namula ang mukha niya.
Napalingon sa kanya ang mga magulang niya. Ang nanay ni Jiro, si Tita Elaine, ay dahan-dahang nagtanong, “Jiro, ano ang ibig niyang sabihin?”
Walang naisagot si Jiro.
Bago pa man lumalim ang usapan, biglang umubo si Kaye. Hinawakan niya ang dibdib niya, namumutla ang mukha.
“Mommy, ayoko na. Masakit na naman ang ulo ko.”
Agad lumapit si Mama. “See? Mika, bakit mo kailangan gumawa ng eksena?”
Eksena.
Kahit tahimik akong nakatayo, ako pa rin ang gumagawa ng eksena.
May kung anong natawa sa loob ko. Hindi dahil masaya, kundi dahil sa wakas, malinaw na malinaw na ang lahat.
“Ma,” sabi ko, kalmado, “hindi ako ang may hawak ng camera.”
Napatingin ang lahat kay Kaye.
Doon lang nila napansing nakataas pa rin ang phone niya.
Mabilis niya iyong ibinaba. “Gusto ko lang naman i-record kasi… kasi nagulat ako.”
“Para i-post?” tanong ko.
Nanahimik siya.
Alam kong tama ako.
Noon pa man, ganoon si Kaye. Kapag umiiyak siya, ako ang may kasalanan. Kapag may gusto siya, ako ang kailangang umatras. Kapag natatalo siya, ako ang kailangang burahin.
Pero ngayon, pagod na akong maging kontrabida sa kuwentong siya ang nagsulat.
Biglang lumabas mula sa milk tea shop ang manager ko, si Ate Lorna.
“Mika, okay ka lang ba?”
Tumango ako, pero nakita niya siguro ang mukha ko. Tumingin siya sa pamilya ko at hindi ngumiti.
“Ma’am, Sir, kung personal matter ito, huwag po sana sa harap ng workplace niya. Mabait at masipag na bata si Mika.”
Nanlaki ang mata ni Mama. Parang mas nasaktan pa siya na may ibang taong nagtatanggol sa akin kaysa sa anumang sinabi ko.
“Anak ko siya,” sabi niya.
Tumigas ang mukha ni Ate Lorna. “Kung ganoon po, mas dapat alam ninyong pagod siya. Ilang beses na siyang nahilo rito dahil kulang sa kain pero pumapasok pa rin.”
Parang may sumampal sa katahimikan.
Napatingin sa akin si Papa.
“Mika, kulang ka sa kain?”
Hindi ako sumagot.
Kasi kung sasagot ako, baka mapahiya pa rin ako.
Baka sabihin nila, “Bakit hindi ka humingi?”
Baka kalimutan nilang isang taon akong humingi ng sagot.
Dumating ang mas malaking gulat nang may isang babae pang lumapit. Matangkad, naka-cream blazer, may hawak na folder.
“Excuse me. Ikaw ba si Mikaela Ramos?”
Tumango ako, naguguluhan.
Ngumiti siya. “I’m Dean Patricia Villanueva from the UP Diliman scholarship office. Tinatawagan ka namin mula kahapon, pero hindi ka namin ma-reach.”
Napatigil ang lahat.
“Scholarship office?” ulit ni Kuya Alden.
Binuksan ng babae ang folder. “Congratulations, Mikaela. Hindi ka lang pasado. You ranked among the top qualifiers in your region. Full scholarship ka, with dormitory priority and monthly stipend. We came here because your teacher gave us your workplace address. Worried daw siya na baka hindi mo matanggap ang notice on time.”
Hindi ako agad nakapagsalita.
Akala ko ubos na ang luha ko. Pero sa sandaling iyon, muli silang bumagsak.
Hindi dahil sa sakit.
Kundi dahil sa ginhawa.
May mundo pala sa labas ng pamilya ko na nakakita sa akin.
May taong hindi ako tinawag na problema.
May institusyong hindi ako piniling itago.
“UP Diliman?” mahinang tanong ni Mama.
Tumango si Dean Patricia. “Yes. And based on her score, she may choose her preferred program. We’re hoping she confirms today.”
Biglang humigpit ang kapit ni Kaye sa braso ni Mama.
“Mommy…”
Isang salita lang, pero kabisado ko na ang ibig sabihin.
Pigilan ninyo siya.
Ako ang piliin ninyo.
Huwag ninyo siyang hayaang manalo.
Tumingin sa akin si Mama. Sa unang pagkakataon, hindi siya makapagsalita agad.
Si Papa naman, parang biglang tumanda. “Mika, bakit hindi mo sinabi na ganoon kataas ang score mo?”
Napatawa ako nang mahina.
“Kahapon tinanong ninyo ako. Pero sabi ni Mama, hindi mahalaga ang score.”
Pumitik ang mukha ni Mama na parang nasaktan.
Pero hindi ako tumigil.
“Pinauwi ninyo ako para sabihing huwag akong mag-aral sa pangarap kong school. Hindi ninyo ako tinanong kung kumusta ako. Hindi ninyo ako tinanong kung paano ako nabuhay mag-isa. Hindi ninyo nga napansin na allergic ako sa buong hapunan ninyo kagabi.”
Namutla si Jiro.
“Nakita mo ang post?”
“Oo,” sabi ko. “Nakita ko kayong lahat na masaya matapos akong umalis.”
Dahan-dahang ibinaba ni Jiro ang tingin.
Ang ama niya, si Tito Ramon, seryosong tumingin sa kanya. “Jiro, totoo bang alam mong gusto niyang mag-UP? Totoo bang ikaw pa ang nag-encourage sa kanya noon?”
Walang naisagot si Jiro.
Si Tita Elaine ang bumuntong-hininga. “Anak, hindi pagiging mabait ang pag-aalaga sa isang tao kung may tinatapakan kang iba.”
Nagsimulang umiyak si Kaye.
“Bakit parang ako na naman ang masama? Wala naman akong ginagawa! Hindi ko naman kasalanan kung mas fragile ako!”
Doon ako tumingin sa kanya.
Hindi na ako galit. Pagod na lang.
“Kaye, hindi kasalanan ang magkasakit. Pero kasalanan ang gamitin iyon para burahin ang buhay ng ibang tao.”
Tumigil ang iyak niya, parang hindi niya inaasahang sasagutin ko siya.
“Hindi ko inagaw ang pamilya natin,” dagdag ko. “Kayo ang nagbigay sa kanya ng lahat hanggang wala nang natira sa akin.”
“Hindi totoo iyan,” sabi ni Mama, pero mahina ang boses niya.
“Ma,” sabi ko, “alam mo ba kung anong kulay ng kurtina sa kuwarto ko? Alam mo ba na sira ang aircon doon? Alam mo ba na noong June, tatlong araw akong nilagnat at walang nagdala sa akin sa clinic?”
Walang sagot.
Tumingin ako kay Papa. “Pa, alam mo ba kung magkano ang upa ko?”
Wala rin.
Tumingin ako kay Kuya Alden. “Kuya, alam mo ba kung anong course ang gusto kong kunin?”
Tahimik.
Huli kong tiningnan si Jiro. “Ikaw, alam mo ba kung ilang beses kitang tinawagan noong unang gabing may lasing na sumisipa sa pinto ko?”
Namula ang mga mata niya.
“Mika, sorry…”
Napailing ako.
“Late na ang sorry mo.”
Hindi ko sinabi iyon para saktan siya.
Sinabi ko iyon dahil totoo.
May mga paghingi ng tawad na hindi na nagbubukas ng pinto. Naglalagay na lang sila ng bulaklak sa harap ng bahay na matagal nang gumuho.
Humakbang palapit si Mama, nanginginig ang kamay.
“Anak, umuwi ka na. Aayusin natin. Sa bahay ka na ulit tumira. Mag-UP ka kung gusto mo. Basta umuwi ka.”
Isang taon ko iyong hinintay.
Isang taon kong pinangarap na marinig iyon.
Pero ngayong sinabi niya, wala na akong naramdaman kundi lungkot.
“Ma, ang bahay na inuuwian, hindi dapat kailangan pang ipaglaban.”
Napaiyak siya.
Si Papa naman, marahang hinawakan ang balikat niya. Hindi ko alam kung galit siya sa akin, sa sarili niya, o sa katotohanang ngayon lang niya nakita ang anak na matagal na niyang iniwan.
Lumapit si Dean Patricia.
“Mikaela, hindi mo kailangang magdesisyon tungkol sa pamilya mo ngayon. Pero kailangan naming malaman kung tatanggapin mo ang scholarship.”
Tumingin ako sa folder.
UP Diliman.
Dormitory.
Stipend.
Bagong simula.
Hindi ako tumingin kina Mama. Hindi ako tumingin kay Jiro. Hindi ako tumingin kay Kaye.
Tumayo ako nang tuwid, kahit suot ko pa rin ang katawang malaki ng mascot.
“Opo,” sabi ko. “Tinatanggap ko.”
At sa unang pagkakataon matapos ang isang taon, ang boses ko ay hindi nanginginig.
Lumipas ang dalawang buwan.
Lumipat ako sa dorm sa Diliman. Maliit lang ang space, pero malinis. Mainit pa rin minsan, maingay pa rin minsan, pero ibang-iba sa dating kuwarto ko.
Dito, walang manikang kailangang kausapin para lang hindi mabaliw sa katahimikan.
May roommate akong si Lala, na lagi akong niyayayang kumain ng isaw sa labas ng campus. May blockmates akong nagtatanong kung okay lang ba ako kapag napapahaba ang tulala ko. May professor akong nagsabing, “Mikaela, your mind is sharp. Don’t apologize for it.”
Minsan, pumupunta si Mama sa gate ng dorm.
May dala siyang pagkain na hindi seafood. Tinapay. Adobo. Sopas.
Hindi ko siya laging pinapapasok.
Hindi dahil gusto ko siyang parusahan.
Kundi dahil natututo pa akong paniwalaan na ang pagmamahal ay hindi dapat biglang mawawala kapag may ibang mas maingay umiyak.
Si Papa, nagsimulang magpadala ng tamang allowance. Minsan may kasamang maikling mensahe:
“Kumain ka sa oras.”
Hindi iyon sapat para burahin ang lahat.
Pero simula iyon ng pananagutan.
Si Kuya Alden, isang gabi, tumawag. Sinagot ko pagkatapos ng ikatlong ring.
Matagal siyang tahimik bago nagsabi, “BS Psychology pala ang gusto mong course.”
“Hindi,” sabi ko. “Community Development. Gusto kong tumulong sa mga batang naiwan sa gilid.”
Natahimik siya.
“Hindi ko alam.”
“Alam ko.”
Pagkatapos noon, nagsimula siyang magtanong. Hindi na tungkol kay Kaye. Hindi na tungkol sa dapat kong isakripisyo. Tungkol na sa akin.
Si Jiro naman, nag-iwan ng sulat sa dorm lobby.
Hindi ko binuksan agad. Tatlong araw itong nakapatong sa mesa ko bago ko basahin.
Nakasulat doon:
“Mika, akala ko pagiging mabait ang piliin ang mas mahina. Hindi ko naisip na minsan, ginagamit ko lang iyon para hindi tumindig para sa tama. Hindi kita hihintaying patawarin ako. Pero gusto kong malaman mong tama ka. Hindi kasalanan ang talino mo. Hindi kasalanan ang liwanag mo.”
Tinupi ko ang sulat.
Hindi ko pinunit.
Pero hindi ko rin itinago sa ilalim ng unan.
Inilagay ko ito sa drawer—kasama ng mga bagay na minsang mahalaga, pero hindi na kailangang maging sentro ng buhay ko.
Si Kaye, ayon kay Mama, nagpa-therapy na nang seryoso.
Noong una, ayaw niya. Galit siya sa akin. Sabi niya, sinira ko raw ang pamilya.
Pero isang araw, nag-message siya.
“Ate, sorry.”
Dalawang salita.
Hindi ko alam kung gaano katotoo. Hindi ko alam kung sapat.
Kaya ang isinagot ko lang:
“Magpagaling ka. Pero huwag kang gagaling sa pamamagitan ng pananakit ng iba.”
Hindi na siya sumagot.
At okay lang iyon.
Hindi lahat ng sugat kailangang magsara sa harap ng taong gumawa nito. Minsan, ang paggaling ay tahimik. Minsan, malayo. Minsan, nagsisimula sa simpleng desisyong hindi ka na babalik sa lugar na paulit-ulit kang binubura.
Sa unang gabi ko sa UP, naglakad ako mag-isa sa Sunken Garden.
Mahina ang hangin. May mga estudyanteng nakaupo sa damuhan, nagtatawanan, nagbabasa, nangangarap.
Kinuha ko sa bag ang apat na maliit na manika.
Dinala ko sila hindi dahil kailangan ko pa silang kausapin.
Dinala ko sila para magpaalam.
Inilagay ko sila sa isang maliit na kahon. Hindi ko itinapon. Hindi ko kinamuhian.
Dahil noong panahong wala akong tao, sila ang naging hugis ng pag-asang pilit kong binuhay.
Pero ngayon, hindi ko na kailangang gumawa ng pekeng pamilya para lang maramdaman na may kasama ako.
Tumingala ako sa madilim na langit ng Diliman.
Mahaba ang dinaanan ko. Masakit. Mag-isa.
Pero narating ko pa rin.
At sa wakas, hindi na ako ang batang naghihintay na mapili.
Ako na ang taong pumili sa sarili.
Mensahe sa mga nagbabasa:
Minsan, ang pamilya ang unang dapat magmahal sa atin, pero sila rin ang unang nakakalimot kung gaano tayo nasasaktan. Kapag palagi kang pinapaubaya dahil “kaya mo naman,” tandaan mo ito: hindi dahil malakas ka, wala ka nang karapatang alagaan. Hindi dahil matalino ka, hindi ka na kailangang mahalin. At hindi dahil tahimik kang lumalaban, hindi na totoo ang sakit mo.
Piliin mo ang sarili mo, hindi bilang paghihiganti, kundi bilang pagligtas. Dahil may mga pangarap na hindi dapat isakripisyo para lang maging komportable ang mga taong hindi marunong kumilala sa halaga mo.
