Habang binabati ako ng lahat dahil ako raw ang provincial topnotcher, ang dating matalik kong kaibigan ay bumaba sa harap ng city hall na may benda sa pulso at liham na isinulat sa dugo.

Umiiyak siya sa harap ng camera.

“Siya ang nagnakaw ng buhay ko. Mahirap lang ako, kaya ba puwede na akong yurakan?”

Isang gabi lang, naging halimaw ako sa buong internet.

Ako si Mikaela “Mika” Reyes, labing-walong taong gulang, taga-Iloilo City. Anak ng simpleng negosyanteng may maliit na hardware store at pamangkin ng alkalde ng bayan namin.

Noong lumabas ang resulta ng entrance ranking sa University of the Philippines Visayas, nagdiwang ang pamilya ko. Ako raw ang provincial topnotcher sa Science, Technology, Engineering, and Mathematics track.

STEM.

Iyon ang linya ko mula Grade 11. Physics, calculus, chemistry, biology. Doon ako nabuhay. Doon ako halos maubos.

Kaya nang kumalat ang video ni Lara Mae Santos, ang dating best friend kong scholar, akala ko noong una ay may maling narinig lang ako.

Nasa video siya, nakaupo sa hagdan ng municipal hall, nakaputing damit, maputla ang mukha, may benda sa kaliwang pulso. Hawak niya ang isang sulat na may pulang marka.

“Hindi ko kailangan ng pera,” hikbi niya. “Ang gusto ko lang ay hustisya.”

“Ang admission slot na hawak ni Mika Reyes ngayon, sa akin dapat iyon.”

“Hindi nga niya kabisado ang mga presidente ng Pilipinas at mga pangunahing batas sa kasaysayan. Paano siya naging topnotcher sa HUMSS kung hindi dahil sa tiyuhin niyang mayor?”

Huminto ang mundo ko.

HUMSS?

Ako?

Hindi pa ako nakakapagsalita, sumabog na ang komento.

“Grabe, kawawa naman si Lara.”

“Classic. Anak-mayaman, may kapit sa politika.”

“Imbestigahan ang mayor!”

“Magnanakaw ng pangarap!”

Kinagabihan, sinuspinde ang Tito Ramon ko habang iniimbestigahan. Sa gate ng bahay namin, may nagtapon ng pulang pintura. May nagsulat sa pader:

MAGNANAKAW NG TOPNOTCHER.

Kinabukasan, halos hindi na kami makalabas ng bahay.

Pagbukas ko ng pinto, sinalubong ako ng mga vlogger, reporter, at taong hindi ko kilala pero galit na galit sa akin.

“Mika Reyes!” sigaw ng isang babaeng vlogger habang idinidikit ang cellphone sa mukha ko. “Totoo bang noong Grade 10, bagsak ka sa Araling Panlipunan?”

Hinawakan ni Mama ang kamay ko. Nanginginig siya.

Si Papa naman, humarang sa harap namin. “Pakiusap, huwag n’yo kaming harangin. Minor pa ang anak ko.”

“Minor?” tumawa ang isang lalaki. “Pero marunong magnakaw ng kinabukasan ng iba?”

Tumingin ako sa camera.

“Anong kinalaman ng Grade 10 Araling Panlipunan score ko sa STEM ranking ko?”

Sandaling natahimik ang lahat.

Pero ang vlogger, mabilis nakabawi.

“Narinig n’yo? Inamin niya! Hindi siya magaling sa history! Paano siya naging topnotcher?”

“Hindi ako HUMSS,” sabi ko, malinaw ang bawat salita. “STEM ako.”

May ilang nagkatinginan, pero bago pa sila makapag-isip, may sumigaw mula sa likod.

“Mika, paano mo nagagawang magsinungaling nang ganyan?”

Nagsipart ang mga tao.

Dumating si Lara Mae, alalay ng nanay niya. Maputla siya, nanginginig, parang isang sugatang ibon. Hawak pa rin niya ang liham na iyon.

Noong nakita niya ako, tumulo agad ang luha niya.

“Tiningala kita bilang kaibigan,” sabi niya. “Ikaw ang bumili sa akin ng lunch noon. Ikaw ang nagbayad ng review center ko. Akala ko mabuti kang tao.”

Nanikip ang dibdib ko.

Totoo iyon.

Noong Grade 11, ako ang bumili ng jacket niya noong tag-ulan. Ako ang nag-abono ng exam fee niya. Kapag sinasabi niyang wala siyang baon, lagi akong may extrang sandwich.

Kaya siguro mas madaling paniwalaan ng lahat na ako ang kontrabida.

Dahil sa kuwento niya, siya ang mahirap na inaapi.

Ako ang may bahay, kotse, at tiyuhing mayor.

Lumuhod ang nanay ni Lara sa harap ng camera.

“Maawa kayo sa anak ko! Mahirap lang kami, pero may pangarap din ang anak ko!”

Umalon ang iyakan at sigawan.

“Lara, lumaban ka!”

“Mika, ibalik mo ang slot!”

“Shame!”

Hinawakan ni Lara ang manggas ng blouse ko.

“Mika,” bulong niya, pero sapat para marinig ng microphone, “ibalik mo na sa akin ang admission letter. Tapos na. Hindi ka na mapoprotektahan ng tiyuhin mo.”

Doon ako napatawa.

Tahimik lang, maiksi, pero sapat para magalit silang lahat.

“Tingnan n’yo! Tumatawa pa siya!”

“Walang puso!”

“May nasaktan na, may buhay na halos nawala, tumatawa pa!”

Hinila ko ang manggas ko mula sa kamay ni Lara.

“Lara,” sabi ko, “huwag kang magsisisi.”

Bigla siyang napaatras, para bang sinampal ko siya.

“Narinig n’yo?” sigaw niya. “Tinatakot niya ako!”

Lalong lumapit ang mga camera.

Hindi na ako nagpaliwanag. Kinuha ko ang cellphone ko at tinawagan ang adviser ng testing center.

“Sir Dela Cruz,” sabi ko, habang nakatutok sa akin ang lahat ng lente, “gusto ko pong humiling ng public score verification bukas sa Regional Education Assessment Office.”

“Live streamed.”

Tumigil ang iyak ni Lara sa loob ng isang segundo.

Napansin ko iyon.

Kitang-kita ko iyon.

Tumingin ako diretso sa kanya.

“Pupunta ka ba?”

Nanginginig ang labi niya, pero ngumiti siya na parang sugatang santo.

“Bakit ako matatakot? Ang totoo ang kakampi ko.”

Kinagabihan, hindi kami nakatulog.

May nagbato ng itlog sa bintana. May sumigaw sa labas ng bahay namin. May nagpadala sa akin ng mensahe:

“Sana ikaw na lang ang naospital, hindi si Lara.”

“Ninakaw mo ang buhay niya.”

“Magpakamatay ka na rin.”

Nakita ni Papa ang mga mensahe. Namula ang mga mata niya.

“Kukuha tayo ng abogado,” sabi niya.

Umiling ako.

“Hindi pa.”

“Mika!” napaiyak si Mama. “Sinisira na nila ang pamilya natin. Nasuspinde ang Tito Ramon mo. Sarado ang tindahan. Pati mga kapitbahay, takot na tayong kausapin!”

Binuksan ko ang laptop.

Nakita ko ang post ni Ma’am Corazon, dating adviser namin.

“Bilang guro ni Mika Reyes, masakit man sabihin, matagal ko nang napapansin ang kahinaan niya sa mga asignaturang pang-humanities. Kaya nakakagulat kung siya ay kinilala bilang topnotcher sa isang larangang hindi naman niya tunay na lakas.”

Hindi niya sinabing nagnakaw ako.

Pero sapat ang pahiwatig.

Sapat para hatulan ako ng buong bayan.

Kinabukasan, punuan ang harap ng Regional Education Assessment Office. May reporters, vloggers, netizens, at mga taong gusto lang makakita ng pagbagsak ng isang “anak-mayaman.”

Dumating si Lara sakay ng wheelchair.

Hawak niya ang liham.

Maputla, mahina, pero siguradong siya ang bida sa mata ng lahat.

“Lara, kaya mo ba?” tanong ng reporter.

“Hindi ko kaya,” hikbi niya, “pero kailangan. Kung hindi ako pupunta, baka ibaon nila ang katotohanan.”

Pumasok kami sa hall.

Sa harap namin, may mahabang mesa. Naroon ang mga opisyal, sealed envelopes, original answer sheets, application forms, ranking records, at livestream cameras.

Umupo ako sa kaliwa.

Si Lara sa kanan.

Si Tito Ramon, naka-suspendido pa rin, tahimik sa likod.

Binuksan ng regional director ang microphone.

“Ngayong araw, i-ve-verify natin ang claim na ang HUMSS topnotcher slot ni Ms. Lara Mae Santos ay nailipat kay Ms. Mikaela Reyes.”

Tahimik ang buong hall.

Binuksan niya ang unang folder.

“Unang dokumento: official registration track.”

Tumingin siya sa papel.

Kumunot ang noo niya.

Pagkatapos ay tumingala siya sa amin.

“May dalawang malaking mali sa alegasyon.”

Napalunok si Lara.

Ang camera ay lumapit.

At sinabi ng director ang unang pangungusap na nagpatahimik sa buong Pilipinas:

“Una, si Mikaela Reyes ay hindi kailanman nag-apply bilang HUMSS examinee.”

PARTE2

“Una, si Mikaela Reyes ay hindi kailanman nag-apply bilang HUMSS examinee.”

Para bang may humigop ng hangin sa buong hall.

Walang nagsalita.

Kahit ang mga vlogger na ilang minuto pa lang ang nakalipas ay halos sumigaw sa mukha ko, biglang natahimik.

Ang regional director, si Director Alonzo, ay inayos ang salamin niya at ipinakita sa malaking screen ang scanned copy ng aking application form.

Pangalan: Mikaela Reyes.
Track: STEM.
Exam Cluster: Science and Engineering.
Testing Room: Building C, Room 204.

Hindi HUMSS.

Hindi Social Sciences.

Hindi History.

STEM.

Tumayo ang isang reporter. “Director, ibig sabihin po ba, walang kinalaman si Mika Reyes sa HUMSS ranking?”

“Batay sa opisyal na rekord,” sagot ni Director Alonzo, “wala.”

May kumalat na bulungan.

Napalingon ako kay Lara.

Nakaupo pa rin siya sa wheelchair, pero wala na ang dating lambot ng mukha niya. Ang mga daliri niya, mahigpit na nakahawak sa armrest.

Ang nanay niya, si Aling Tessie, biglang nagsalita.

“Baka naman binago na ang record! May kapit sila! Mayor ang tiyuhin niya!”

Muling nag-ingay ang mga tao.

Ngunit this time, hindi na kasing lakas.

May bitak na sa paniniwala nila.

Director Alonzo raised his hand.

“Kaya nga po live ang verification na ito. Hindi lang digital copy ang hawak namin. Ilalabas natin ang original registration packet, answer sheet serial number, room attendance log, at CCTV timestamp mula sa exam day.”

Isang staff ang naglapag ng tatlong sealed brown envelopes.

Tinanggal ang seal sa harap ng camera.

Una, ang attendance log.

Nandoon ang pirma ko sa STEM room.

Sunod, ang CCTV screenshot sa hallway ng Building C.

Nandoon ako, nakaponytail, may hawak na transparent envelope, nakapila sa STEM cluster.

May timestamp.

7:12 AM.

Director Alonzo turned to another folder.

“Ngayon, tingnan natin ang HUMSS topnotcher record.”

Lumabas ang pangalan sa screen.

HUMSS Provincial Rank 1: Rafael Angelo Bautista.

Hindi Lara Mae Santos.

Hindi Mikaela Reyes.

Isang lalaking taga-Antique.

Sumabog ang bulungan.

“Ha?”

“Hindi pala siya ang topnotcher?”

“Akala ko siya ang rank one?”

Tumayo si Lara.

Oo, tumayo siya.

Nakalimutan niyang naka-wheelchair siya.

Sa isang iglap, nakita ng lahat na kaya niyang tumayo nang maayos. Napatigil siya nang mapansin ang camera.

Pero huli na.

Ang babaeng vlogger na kahapon ay tinawag akong magnanakaw, ngayon ay hindi alam kung saan itututok ang camera.

“Lara,” mahinang sabi ko, “upo ka. Baka makalimutan ng mga tao na halos wala ka nang lakas.”

Namula ang mukha niya.

“Mika, huwag mo akong baliktarin,” sabi niya, nanginginig ang boses. “Hindi porke’t may dokumento sila, ibig sabihin totoo na.”

Director Alonzo opened the next folder.

“Ms. Lara Mae Santos, ayon sa official result, ang rank mo sa HUMSS provincial list ay Rank 37.”

May napasinghap.

Rank 37.

Hindi topnotcher.

Hindi rank two.

Hindi man lang top ten.

Rank 37.

Unti-unting lumayo ang ilang camera kay Lara at lumapit sa screen.

Tila hindi nila alam kung sino na ang kontrabida.

Si Aling Tessie, na kahapon ay lumuhod sa harap ng bahay namin, biglang tumayo.

“Imposible! Matalino ang anak ko! Palaging top one si Lara!”

Director Alonzo nodded.

“Magaling si Ms. Santos sa school records. Pero entrance ranking is based on standardized exam results, not class reputation.”

Napatingin ako kay Lara.

“Lara, gusto mo bang ako na ang magsabi, o ikaw?”

Nanlaki ang mata niya.

“Mika—”

I lifted my phone.

Sa screen, may isang audio file.

Hindi ko ito pinatugtog noong unang araw. Hindi ko rin ipinost kagabi kahit gusto ko na sanang iligtas ang sarili ko.

Dahil may huling paggalang pa ako sa tatlong taong pagkakaibigan namin.

Pero iyon ang mali ko.

Minsan, ang pananahimik ng inaakusahan ay nagiging sandata ng nagsisinungaling.

Pinindot ko ang play.

Boses ni Lara ang unang lumabas.

“Kapag hindi ako nakapasok sa top list, tapos ka, Mika. Alam kong mahirap patunayan na hindi ka mandaya kapag may mayor kang kamag-anak.”

Sumunod ang boses ng isa pang babae.

Si Ma’am Corazon.

“Huwag kang padalos-dalos. Kailangan mukhang kawawa ka. Ang tao, hindi naghahanap ng ebidensya kapag umiiyak ang mahirap.”

Nagsisigawan ang mga tao.

Nagputi ang mukha ni Ma’am Corazon, na nakaupo sa likod, akala siguro niya ay tagamasid lang siya.

Director Alonzo frowned. “Sino ang kasama sa recording?”

I looked back.

“Ang dating adviser namin. Si Ma’am Corazon Villanueva.”

Lara shook her head wildly.

“Edited ’yan! Peke ’yan!”

“Hindi,” sabi ko. “Iyan ang recording mula sa study room ng review center, isang linggo bago lumabas ang result. Iniwan ko ang phone ko dahil nagcha-charge. Hindi ko akalaing maririnig ko ang lahat pagbalik ko.”

Lumapit si Papa at inabot kay Director Alonzo ang USB drive.

“May original file po riyan, kasama ang metadata.”

Director Alonzo signaled the technical staff.

Habang sinusuri nila ang file, ipinakita ko sa screen ang pangalawang ebidensya.

Screenshots.

Conversation ni Lara at Ma’am Corazon.

Lara: “Kapag sinabi kong c/ut wrist, mas maniniwala sila.”
Ma’am Corazon: “Huwag malalim. Dapat dramatic, hindi delikado.”
Lara: “Kailangan matanggal si Mayor Ramon. Kapag bumagsak siya, damay si Mika.”
Ma’am Corazon: “Matagal ko nang ayaw sa pamilyang Reyes. Akala nila mabait sila dahil nagbibigay sila.”

Nanginginig ang kamay ni Mama sa tabi ko.

Hindi dahil sa takot.

Dahil sa galit at sakit.

Tatlong taon.

Tatlong taon naming pinatuloy si Lara sa bahay namin kapag baha sa barangay nila. Tatlong taon siyang kumakain sa mesa namin. Tatlong taon naming tinuring na anak.

At sa likod pala ng lahat ng “thank you, Ate,” “salamat, Tita,” at “buti na lang nandiyan kayo,” may inggit na iniipon.

Lara suddenly shouted.

“Kasalanan mo!”

Lahat ay napalingon sa kanya.

“Kahit anong gawin ko, ikaw pa rin ang nakikita nila!” sigaw niya. “Ikaw ang matalino, ikaw ang mabait, ikaw ang may pera, ikaw ang may pamilya! Ako? Kapag nagtagumpay ako, sasabihin lang nila, ‘kawawang scholar, ang galing.’ Pero ikaw, kahit hindi ka magsalita, pinapalakpakan ka!”

Nanahimik ang buong hall.

Wala na ang iyak ng inaapi.

Ang natira ay galit.

Hubad na galit.

“Tinulungan kita,” sabi ko, halos pabulong.

“Tulungan?” tumawa siya, basag at matinis. “Hindi mo alam kung gaano kasakit ang tulong mo. Araw-araw mong pinapaalala sa akin na may kaya kang ibigay ang mga bagay na pinaghihirapan kong hingin.”

Naramdaman kong parang may humaplos na malamig sa likod ko.

Doon ko naintindihan.

Hindi pala lahat ng tinutulungan mo ay natutuwa para sa iyo.

May iba, tinatanggap ang kamay mo habang binibilang kung ilang daliri ang puwede nilang baliin.

Director Alonzo’s staff returned.

“Sir, verified po ang audio metadata. Walang visible splice sa initial scan. Original recording file appears intact.”

Ma’am Corazon suddenly stood.

“Hindi ako ang nagplano nito! Si Lara ang lumapit sa akin!”

Lara turned to her in disbelief.

“Ma’am?”

Pero si Ma’am Corazon, takot na takot na ngayon. “Sinabi niya sa akin na sisirain niya si Mika kahit ano’ng mangyari! Ako… ako’y nadala lang sa awa!”

Aling Tessie slapped the table.

“Sinungaling kayong lahat! Anak ko ang biktima!”

Director Alonzo’s voice became cold.

“Mrs. Santos, may isa pa po tayong kailangang linawin.”

He opened another file.

“Ang admission letter na ipinakita ni Ms. Santos sa media, na sinasabing dapat ay sa kanya, ay hindi galing sa admissions office.”

Lumabas sa screen ang kopya ng liham ni Lara.

May logo. May pirma. May QR code.

Mukhang totoo.

Pero nang i-scan ng staff ang QR code, lumabas ang ibang pangalan.

Rafael Angelo Bautista.

Ang tunay na HUMSS topnotcher.

Pinalitan lang ang pangalan sa ibabaw.

Fake document.

This time, walang sigawan.

Walang dramatic reaction.

Tahimik ang pagkabigla.

Mas mabigat iyon.

Dahil hindi na ito misunderstanding.

Hindi na ito emosyon.

Paninira na ito.

Sadyang ginawa.

“Ms. Santos,” sabi ni Director Alonzo, “ang dokumentong ito ay falsified. Ang public accusation mo ay nagdulot ng official investigation, online harassment, property damage, at suspension ng isang public official.”

Lara’s face collapsed.

For the first time, wala siyang luhang mailabas.

Si Aling Tessie naman, biglang lumuhod.

Pero hindi na sa harap ng camera.

Sa harap ko.

“Mika, anak,” hikbi niya, “patawarin mo si Lara. Nalito lang siya. Naiinggit lang. Mahirap lang kami.”

Napatingin ako sa kanya.

Kahapon, lumuhod siya para durugin ang pamilya ko.

Ngayon, lumuhod siya para iligtas ang anak niya.

Parehong luha.

Magkaibang katotohanan.

“Mahirap kayo,” sabi ko, “pero hindi iyon dahilan para gawing sandata ang awa ng tao.”

Tumayo si Mama.

Mahinahon ang boses niya, pero ramdam ko ang panginginig.

“Tinanggap namin kayo. Pinakain namin kayo. Pinapasok namin kayo sa bahay namin. Ang kapalit, pinahamak ninyo ang anak ko.”

Si Papa naman, tumingin sa mga reporter.

“Kahapon, tinulak n’yo ako palayo noong pinoprotektahan ko ang anak ko. Ngayon, sana ganoon din kayo kabilis maglabas ng totoo.”

Walang makasagot.

Ang babaeng vlogger na unang sumigaw sa akin ay lumapit, hawak ang camera pero hindi na agresibo.

“Mika… may masasabi ka ba sa mga naniwala agad?”

Tumingin ako sa lens.

Naalala ko ang pulang pintura sa gate.

Ang iyak ni Mama.

Ang suspensyon ni Tito Ramon.

Ang mga mensaheng nagsasabing mas mabuti pang mawala ako.

Huminga ako nang malalim.

“May mali si Lara,” sabi ko. “May mali si Ma’am Corazon. Pero may mali rin ang lahat ng taong ginawang hatol ang awa at galit.”

Tahimik.

“Hindi lahat ng umiiyak ay nagsasabi ng totoo. Hindi lahat ng tahimik ay guilty. At hindi porke mayaman ang isang tao, automatic na siyang masama. Hindi porke mahirap ang isang tao, automatic na siyang banal.”

Nakita kong napayuko ang ilang tao.

“Ang hustisya,” dagdag ko, “hindi dapat nakabase sa kung sino ang mas kawawa tingnan sa camera.”

Pagkatapos ng livestream, mabilis ang lahat.

Naglabas ng public statement ang Regional Education Assessment Office. Kinumpirma nila na STEM topnotcher ako, at walang anumang connection ang score ko sa HUMSS ranking.

Na-reinstate si Tito Ramon matapos ang preliminary clearance. Hindi agad nawala ang mantsa, pero unti-unti siyang nakabangon.

Si Ma’am Corazon ay sinuspinde sa paaralan at kinasuhan ng administrative complaint.

Si Lara at ang nanay niya ay humarap sa reklamo dahil sa falsification, cyber libel, at malicious accusation.

Hindi kami nagdiwang.

Akala ng iba, kapag lumabas ang katotohanan, gagaan agad ang pakiramdam.

Hindi pala.

May mga panalong parang sugat pa rin.

Yes, nalinis ang pangalan ko.

Pero nawala ang best friend ko.

Nawala ang dating paniniwala ko na kapag naging mabuti ka sa tao, mabuti rin ang babalik.

Ilang araw matapos ang hearing, nakatanggap ako ng sulat mula kay Lara.

Hindi na pulang liham.

Simpleng papel lang.

“Mika, hindi ko alam kung paano humingi ng tawad. Hindi sapat ang sorry. Naiinggit ako sa iyo. Sa pamilya mo. Sa lakas mo. Sa paraan ng mga tao na maniwala agad na mabuti ka. Akala ko kapag napabagsak kita, magiging buo ako. Pero lalo lang akong nasira.”

Hindi ako umiyak habang binabasa iyon.

Siguro naubos na ang luha ko noong mga gabing tahimik akong nakatingin sa kisame, habang tinatanong kung bakit nagawa iyon ng taong tinuring kong kapatid.

Hindi ko siya sinagot.

Hindi pa.

May mga pagpapatawad na hindi minamadali.

May mga sugat na kailangan munang matutong tumigil sa pagdurugo bago mo hayaang may humawak ulit.

Sa graduation recognition ng city, umakyat ako sa stage hindi bilang “anak ng mayaman,” hindi bilang “pamangkin ng mayor,” at lalong hindi bilang “magnanakaw ng pangarap.”

Umakyat ako bilang Mikaela Reyes.

Isang estudyanteng pinagpuyatan ang bawat formula.

Isang anak na lumaban hindi para maghiganti, kundi para ibalik ang katotohanan.

Sa harap ng mikropono, sinabi ko ang pinakamaikling speech sa buhay ko.

“Maraming salamat sa mga naniwala noong madali akong kamuhian. At sa mga nanghusga agad, sana sa susunod, bago tayo mag-share, magtanong muna tayo.”

Tumigil ako sandali.

“Dahil ang maling paratang ay hindi lang post. Hindi lang content. Hindi lang issue. Maaari itong makasira ng pamilya, kinabukasan, at buhay ng taong hindi man lang ninyo kilala.”

Pagbaba ko ng stage, niyakap ako ni Mama nang mahigpit.

Si Papa, tahimik lang, pero basa ang mga mata.

Sa labas ng auditorium, nakita ko si Lara sa malayo.

Wala na siyang camera.

Wala na siyang wheelchair.

Wala na siyang crowd.

Nakatayo lang siya sa ilalim ng puno, hawak ang bag niya, nakatingin sa akin na parang gustong lumapit pero hindi alam kung may karapatan pa siya.

Hindi ako lumapit.

Pero hindi rin ako umiwas.

Minsan, iyon muna ang kaya ng puso.

Hindi galit.

Hindi patawad.

Kundi distansyang nagbibigay ng pagkakataon sa parehong tao na maging mas totoo.

At doon ko naunawaan ang aral na gusto kong dalhin habang buhay:

Huwag nating gawing hukom ang emosyon at huwag nating gawing ebidensya ang ingay ng karamihan. Sa mundong mabilis maniwala sa unang luha, piliin pa rin nating hanapin ang buong katotohanan—dahil ang tunay na hustisya ay hindi umiiyak para mapansin, tahimik itong naghihintay na mapatunayan.