Dalawang linggo na lang bago ang thesis defense ko.

Pero nang pumasok ako sa canteen, nakita ko ang tanim kong dalawang taon kong inalagaan…

Ginawang ensaladang “gulay-bundok na may malasakit.”

Limang piso bawat order.

At ang pinakamasama?

Lason iyon.

Tanghali noon sa State Agricultural University sa Laguna nang pumila ako sa canteen. Mainit, maingay, amoy pritong isda at sabaw ng sinigang ang buong lugar. Gutom na gutom ako galing laboratoryo, pero bigla akong napatigil sa harap ng kariton ni Aling Mercy, nanay ng roommate kong si Rica.

May maliit na pisara sa tabi ng mga tray.

“Gulay-bundok na may malasakit — ₱5/order.”

Sa unang tingin, parang ordinaryong ensalada lang. Malalambot na dahon, may sibuyas, kamatis, konting suka.

Pero nang makita ko ang gilid ng mga dahon—may ngiping pino, may bahid-lilang ugat—

Nanigas ang buong katawan ko.

Hindi iyon kangkong.

Hindi iyon talbos.

Iyon ay American pokeweed.

Ang halaman na dalawang taon kong pinag-aralan.

Ang halaman na nasa experimental plot ko.

Ang halaman na may babalang:

HUWAG HAWAKAN. MAY LASON.

“Aling Mercy…” halos pabulong kong sabi, pero nanginginig na ang boses ko. “Saan n’yo po nakuha ’yang gulay?”

Ngumiti siya na parang wala lang.

“Ay, Liana, anak. Sa likod ng campus. Maaga pa lang namitas na ako. Ang ganda nga, ang sariwa. Gusto mo tikman?”

Parang may malamig na tubig na ibinuhos sa batok ko.

“Sa likod ng campus?” ulit ko. “Aling Mercy, doon lang po sa experimental plot ko tumutubo ’yan. May lason po ’yan.”

Natigil ang kamay niya sa paghahalo ng suka.

Sandali lang.

Pero nakita ko.

Ang pag-ilag ng mata niya.

“Lason?” tumaas ang boses niya. “Anak, gulay lang ’yan. Lumaki ako sa probinsya, marunong akong kumilala ng nakakain.”

“Hindi po ito basta gulay.” Lumapit ako sa tray. “American pokeweed po ’yan. May saponins at iba pang toxic compounds. Kapag nakain nang marami, puwedeng magsuka, manghina, mahirapang huminga—”

“Hoy!”

Bumagsak ang sandok niya sa stainless counter.

Lumingon ang mga estudyante.

“Pinapahiya mo ba ako?” sigaw ni Aling Mercy. “Nagising ako nang alas-kuwatro para may murang ulam ang mga estudyante, tapos sasabihin mong nilalason ko sila?”

“Hindi ko po kayo pinapahiya. Pinipigilan ko lang po—”

“Nanay ko ’yan!”

Dumating si Rica, hingal na hingal, hawak pa ang phone niya. Roommate ko. Kaklase ko. At pangalawa sa ranking ng department namin.

Ako ang una.

At iisa lang ang slot para sa graduate scholarship.

“Liana, ano na namang drama ’to?” mariin niyang tanong. “Kumain kami ni Mama niyan kanina. Buhay pa naman kami.”

May ilang estudyanteng natawa.

Isang lalaki sa pila ang umirap. “Grabe naman, limang piso na nga lang, sisirain mo pa kabuhayan ng tao?”

“Baka takot lang matalo sa scholarship,” bulong ng isang babae.

Parang sinampal ako.

“Hindi ko kailangan manira para sa scholarship,” sabi ko, pigil ang luha. “Top one ako.”

Ngunit mas malakas ang iyak ni Aling Mercy.

“Diyos ko, pinagbintangan pa akong mamamatay-tao,” hikbi niya. “Mahirap lang kami kaya ganito?”

Umikot ang mga cellphone.

May nagla-live.

May nag-video.

Sa screen ng isang estudyante, nakita ko na ang caption:

“Top student, pinahiya ang canteen worker dahil sa gulay na ₱5.”

Gusto kong sumigaw.

Gusto kong ipaliwanag lahat.

Pero bago pa ako makapagsalita, tumunog ang phone ko.

Si Professor Dizon.

Pagkasagot ko, halos sumabog ang boses niya.

“Liana, nasaan ka? Pumunta ka agad sa experimental plot. May sumira ng tanim mo. Lahat ng pokeweed mo, binunot.”

Nawala ang ingay ng canteen.

Ang narinig ko na lang ay sariling tibok ng puso ko.

Tumakbo ako palabas.

Sa likod ng campus, sa may lumang greenhouse, nakita ko ang pinakamasakit na tanawin sa buhay ko.

Sira ang kandado.

Punit ang chicken wire.

Ang lupa, puno ng bakas ng paa.

At ang tatlumpung halaman na inalagaan ko mula binhi—wala na.

May natirang putol na tangkay.

May mga ugat na pinigtas.

May mga dahong durog sa putik.

Lumuhod ako sa lupa.

Dalawang taon.

Dalawang taon kong binantayan iyon.

Noong bagyo, halos hindi ako natulog para hindi malunod ang lupa.

Noong tag-init, nag-iigib ako ng tubig habang natutulog ang iba.

Noong inaasar ako ng mga ka-dorm na “mas mahal mo pa ang damo kaysa tao,” tumatawa lang ako.

Hindi nila alam.

Hindi iyon damo.

Iyon ang thesis ko.

Iyon ang defense ko.

Iyon ang scholarship ko.

Iyon ang pangarap ng tatay kong jeepney driver na hindi kailanman nagreklamo kahit namamanhid na ang kamay sa kakamaneho.

Kinuha ko ang phone ko, nanginginig ang daliri.

Tinawagan ko ang student affairs.

“Ma’am,” sabi ko, habang nakatitig sa bakanteng lupa, “may mga estudyanteng nakakain ng halamang lason sa canteen.”

At bago ako makapagsalita ulit, may narinig akong sigaw mula sa kabilang linya.

“Liana… may tatlong estudyante nang bumagsak.”

PARTE2

Hindi ko na maalala kung paano ako nakatakbo pabalik sa canteen.

Ang alam ko lang, pagdating ko roon, wala na ang tawanan.

Wala na ang mga cellphone na parang gustong manghuli ng kahihiyan ko.

May isang freshman na nakaupo sa sahig, nanginginig, hawak ang tiyan. May isa pang babae na sinusubukang tumayo pero namumutla ang labi. Sa gilid, umiiyak ang kaibigan niya habang sumisigaw ng, “Tumawag kayo ng ambulansya!”

Si Aling Mercy nakatayo pa rin sa likod ng counter.

Pero ngayon, hindi na siya umiiyak para magmukhang kawawa.

Nanginginig na siya.

“Hindi ko alam,” paulit-ulit niyang sabi. “Hindi ko alam…”

“Alam n’yo,” mahina kong sagot.

Lumingon siya sa akin.

Dumating si Professor Dizon kasama ang campus nurse at dalawang security guard. Agad nilang isinara ang stall. Kinuha ang lahat ng natirang ensalada, pati ang chopping board, kutsilyo, at timba sa ilalim ng mesa.

“Liana,” sabi ni Professor Dizon, “sigurado ka ba?”

Tumingin ako sa tray.

Sa dahon.

Sa ugat.

Sa kulay.

“Mas sigurado pa po ako kaysa sa pangalan ko.”

Dinala sa infirmary ang mga estudyante. Ang iba, sa ospital sa bayan. Mabuti na lang, kaunti lang ang nakain ng karamihan. Walang namatay. Pero ang ilan ay kinailangang bantayan buong magdamag.

Kinagabihan, ipinatawag kami sa opisina ng dean.

Ako.

Si Rica.

Si Aling Mercy.

Si Professor Dizon.

At ang head ng canteen.

Namamaga ang mata ni Rica sa kakaiyak, pero nang makita ako, bumalik ang talim ng tingin niya.

“Kasalanan mo ’to,” sabi niya. “Kung hindi ka nag-eskandalo, hindi matatakot ang lahat.”

Napatingin ako sa kanya.

“Rica, may naospital.”

“Pero hindi mo kailangang ipahiya si Mama.”

“May binunot siya sa restricted plot.”

“Hindi niya alam!”

Doon nagsalita ang security guard.

“Ma’am Dean, nakuha na po namin ang CCTV sa likod ng greenhouse.”

Nanahimik ang buong silid.

Inilagay nila ang laptop sa mesa.

Bumukas ang video.

Madilim pa ang langit. Alas-4:18 ng umaga.

Sa footage, nakita si Aling Mercy na may dalang sako. Sumunod si Rica, naka-hoodie, bitbit ang flashlight.

Parang may kamay na pumiga sa puso ko.

Si Rica ang tumuro sa kandado.

Si Rica ang nag-abot ng maliit na bolt cutter.

Si Rica ang nagsabing, malinaw na malinaw sa audio mula sa security mic:

“Ma, bilisan mo. Dito ’yung tanim ni Liana. Kapag nawala ’to, hindi siya makakapag-defense.”

Walang gumalaw.

Walang huminga.

Tumingin si Rica sa screen na para bang hindi siya ang nasa video.

“Hindi… hindi ’yan—”

Pero nagpatuloy ang footage.

Si Aling Mercy, habang binubunot ang mga halaman, nagtanong, “Sigurado ka bang puwedeng kainin ’to?”

At sumagot si Rica:

“Ewan ko. Pero nilagyan niya lang ng warning para walang gumalaw. Arte lang niya ’yan.”

Napahawak ako sa gilid ng mesa.

Hindi dahil sa galit.

Kundi dahil sa sakit.

Dalawang taon kaming magkasama sa dorm.

Pinahiram ko siya ng laptop noong nasira ang kanya.

Ako ang gumagawa ng kape niya kapag review week.

Ako ang nagtatakip sa ilaw kapag umiiyak siya sa kama dahil takot siyang hindi makapasok sa grad school.

At siya pala ang unang taong handang ibaon ako.

“Bakit?” tanong ko.

Hindi siya sumagot.

Pero ang katahimikan niya ang umamin.

Kinabukasan, pumutok ang balita sa buong campus.

Sinuspinde si Rica habang iniimbestigahan. Tinanggal sa trabaho si Aling Mercy. Nagsampa ng kaso ang unibersidad dahil sa pagpasok sa restricted research area, pagsira ng property, at paglalagay sa panganib ng mga estudyante.

Akala ko doon na matatapos.

Pero may mas masakit pa.

Wala na ang mga halaman ko.

Kahit maparusahan sila, hindi babalik ang dalawang taon.

Noong araw ng dapat sana’y final thesis consultation ko, umupo ako mag-isa sa greenhouse. Hawak ko ang notebook kong basa na sa luha.

Dumating si Professor Dizon.

Tahimik siyang naglagay ng maliit na tray sa harap ko.

May anim na munting usbong.

“Backup seedlings,” sabi niya.

Napatingin ako sa kanya.

“Sir…”

“Hindi sapat para ulitin ang buong experiment,” sabi niya. “Pero sapat para patunayan na hindi patay ang trabaho mo.”

Doon ako tuluyang umiyak.

Hindi iyak ng talo.

Iyak ng taong halos madurog, pero may humawak bago tuluyang bumagsak.

Tinulungan ako ng department. Gumawa kami ng incident report. Ginamit namin ang naunang datos, photos, lab logs, at natirang root samples sa freezer. Hindi naging perpekto ang thesis ko.

Pero naging totoo.

Noong defense day, nanginginig pa rin ako sa harap ng panel.

Sa huling slide, hindi graph ang ipinakita ko.

Kundi larawan ng sirang plot.

At sa tabi nito, larawan ng anim na bagong usbong.

Sabi ko, “Ang research po ay hindi lang tungkol sa halaman. Tungkol din po ito sa integridad. Kapag sinira ang ebidensya, hindi lang pangarap ng isang estudyante ang nasisira. Puwede ring buhay ng ibang tao ang malagay sa panganib.”

Tahimik ang room.

Pagkatapos, unang pumalakpak si Professor Dizon.

Sumunod ang panel.

Sumunod ang buong klase.

Naipasa ko ang thesis.

Hindi ako nakakuha ng perpektong marka.

Pero nakuha ko ang scholarship.

Si Rica, hindi na bumalik sa dorm. Bago siya umalis, nag-iwan siya ng sulat sa ilalim ng pinto ko.

Isang linya lang ang nakasulat:

“Akala ko kapag nawala ka, may lugar ako.”

Matagal kong tinitigan iyon.

Tapos tinupi ko.

Hindi ko siya pinatawad agad.

Hindi ganoon kadali ang sugat na galing sa taong pinapasok mo sa buhay mo.

Pero natutunan ko ang isang bagay:

Hindi lahat ng ngumingiti sa tabi mo ay masaya para sa’yo.

At hindi lahat ng sumisira sa’yo ay mananalo.

Minsan, ang pinakamahalagang pananim ay hindi iyong tumutubo sa lupa.

Kundi iyong tapang na tumutubo sa puso mo pagkatapos kang apakan.

Kaya sa sinumang binunutan ng pangarap, pinahiya, o sinubukang patahimikin—

Huwag kang susuko.

Dahil may mga taong kayang sirain ang tanim mo.

Pero hindi nila kayang sirain ang ugat ng taong marunong lumaban nang may katotohanan.