Tatlong minuto bago magsimula ang English listening exam, inabot sa akin ng kababata kong si Marco ang isang basong tubig.

Ngumiti siya, gaya ng dati.
Yung ngiting pinaniwalaan ko mula pagkabata.
Yung ngiting akala ko, ligtas ako.

Pagmulat ko, wala na ang hearing aid ko.

At sa araw na iyon, hindi lang tunog ang ninakaw niya sa akin. Ninakaw niya ang tatlumpung puntos, ang scholarship na kailangan ng pamilya ko, at ang kinabukasang ilang taon kong ipinaglaban.

Ang pangalan ko ay Althea Mendoza. Lumaki ako sa Quezon City, sa maliit na bahay na halos dikit sa bahay ng pamilya ni Marco Villanueva.

Magkaibigan ang mga magulang namin. Ang tatay ko at tatay niya ay dating magkasama sa isang government office. Dahil madalas nasa field assignment ang mga magulang ni Marco, halos sa bahay namin siya lumaki. Kasama siya sa hapunan namin, kasama sa Simbang Gabi, kasama sa birthday ko, kasama sa lahat ng alaala na akala ko hindi kayang dungisan ng kahit sino.

Noong Grade 5 kami, nagsimulang humina ang pandinig ko. Noong high school, kinailangan ko na ng custom-made hearing aid. Hindi iyon basta gamit lang. Para sa akin, iyon ang tulay ko sa mundo.

Nagkakahalaga iyon ng ₱70,000.

Hindi namin iyon nabili nang madali. Nag-loan si Papa. Nagbenta si Mama ng ilang alahas. At dahil may sakit sa puso si Mama, lagi niyang sinasabi sa akin, “Anak, alagaan mo iyan. Hindi lang makina iyan. Pangarap mo iyan.”

Kaya noong araw ng malaking qualifying exam para sa university scholarship, dala ko iyon na parang buhay ko.

Ang exam na iyon ang magdedesisyon kung makakapasok ako sa pinapangarap kong paaralan sa Diliman na may full scholarship. Kung papasa ako bilang top scorer, sagot ang tuition, allowance, at may cash grant pa mula sa city scholarship office.

Kailangan ko iyon.

Hindi dahil gusto kong mapuri.

Kundi dahil pagod na pagod na si Papa sa overtime, at hindi na dapat nag-aalala si Mama sa bayarin habang nagpapagaling siya.

Bago magsimula ang listening part, lumapit si Marco sa akin.

“Kinakabahan ka?” tanong niya.

Binasa ko ang labi niya. Sanay na ako. Kapag hindi malinaw ang tunog, labi ang binabasa ko. Galaw ng panga. Hugis ng salita. Ekspresyon ng mata.

Umiling ako.

“Tubig ka muna,” sabi niya.

Wala akong dahilan para magduda.

Siya si Marco. Kababata ko. Ang batang nagtutulak ng bike ko kapag natatakot ako sa kalsada. Ang lalaking naghahatid sa akin tuwing umuulan. Ang taong unang nagsabing, “Kaya mo ’yan, Thea. Kahit ano pa sabihin nila.”

Ininom ko ang tubig.

Pagkatapos noon, naging mabigat ang talukap ng mata ko.

Akala ko kaba lang.

Pero pag-upo ko sa exam room, parang lumulubog ang buong paligid. Hindi ako tuluyang nawalan ng malay, pero naging malabo ang oras. Nang tumunog ang instruction sa speaker, wala akong maintindihan.

Hinawakan ko ang likod ng tainga ko.

Wala.

Nagsimulang manginig ang kamay ko.

Wala ang hearing aid ko.

Tiningnan ko ang bag ko. Wala. Bulsa. Wala. Desk. Wala.

Habang ang lahat ay nakayuko at nakikinig sa audio, ako ay nakaupo sa katahimikang parang selyadong kahon.

May gumagalaw na bibig ang proctor. May lumalabas na tunog sa speaker. May humahabol na segundo sa relo.

Pero sa mundo ko, patay ang lahat ng tunog.

Hulaan ko na lang ang mga sagot.

Tatlumpung puntos ang nawala sa akin.

Paglabas ko ng exam room, si Marco ang unang lumapit.

“Kumusta?” tanong niya, mukha pang nag-aalala.

Hindi ako nakasagot.

Nang malaman ni Mama na nawawala ang hearing aid ko, inatake siya sa puso. Dinala siya sa ospital. Habang sinisikap kong ngumiti sa harap niya, pakiramdam ko unti-unting dinudurog ang dibdib ko.

Makalipas ang ilang araw, lumabas ang resulta.

Ako ang dapat nasa itaas.

Pero dahil sa nawalang listening score, bumagsak ako sa ikatlong puwesto.

Si Marco at ang pinakamalaking karibal ko, si Bianca Reyes, ang naging magkasamang top scorer sa buong lungsod.

Kinunan sila ng litrato. Ininterview. Tinawag ng campus page na “perfect pair of brilliance.” Sabi ng iba, bagay silang dalawa—parehong matalino, parehong buo, parehong walang kapansanan na humahadlang.

Noong graduation celebration sa isang private room ng restaurant sa Tomas Morato, hindi sana ako pupunta.

Pero tatlong taon kaming magkaklase. Akala ko, kahit papaano, may natira pang respeto.

Paglabas ko ng restroom, narinig ko ang tawanan—hindi malinaw, pero nakita ko sa labi nila ang pangalan ko.

“Paano kaya kung malaman ni Althea na si Marco ang kumuha ng hearing aid niya?”

Tumigil ako sa may pinto.

May hawak na beer si Marco. Nakangiti siya, pero hindi masaya. Parang napipilitan. Sa tabi niya, si Bianca, nakasuot ng puting dress, mukhang anghel sa unang tingin at ahas kapag ngumiti.

“Hindi naman kawalan,” sabi ng isa naming kaklase. “May special consideration naman siya dahil hearing impaired. Masyado lang siyang paawa.”

Tumawa ang iba.

Hindi ko narinig ang buong lakas ng tawa nila.

Pero nakita ko.

Sa mga mata nila. Sa bibig nilang nakangisi. Sa paraan ng pagtingin nila sa akin kahit wala pa silang alam na nakatayo ako roon.

At pagkatapos, nakita ko iyon.

Ang hearing aid ko.

Nakabitin sa daliri ni Marco, iniikot-ikot na parang laruan.

Nanigas ang buong katawan ko.

“Kung ibabalik natin ngayon at sabihing nahanap natin,” biro ng isa, “baka lumuhod pa si Althea sa pasasalamat.”

Inabot ni Marco kay Bianca ang hearing aid.

Hinawakan iyon ni Bianca, tiningnan, at ngumiti.

“Ganito pala ang dahilan kung bakit lagi siyang may excuse.”

Pagkatapos, kunwari nadulas ang kamay niya.

Bumagsak ang hearing aid ko sa sahig.

Bago ako makagalaw, inapakan niya iyon ng takong.

Isang malutong na tunog.

Basag.

“Oops,” sabi niya, nakangiti pa rin. “Nasira ba?”

Pumasok ako sa loob.

Biglang tumahimik ang lahat.

Pinulot ko ang mga piraso gamit ang tissue. Isa-isa. Dahan-dahan. Para akong namumulot ng sariling buto.

Napatayo si Marco.

“Thea… bakit ka nandito?”

Tumingin ako sa kanya.

“Bakit?” tanong ko.

Namula ang mukha niya. Siguro dahil nahuli. Siguro dahil galit. Siguro dahil sa wakas, hindi na niya kayang magpanggap.

“Dahil pagod na ako sa’yo,” sabi niya. “Pagod na akong sabihing mabait ako kasi inaalagaan kita. Pagod na akong ikumpara sa’yo. Bingi ka na nga, pero ikaw pa rin ang mas magaling. Alam mo ba kung gaano nakakahiya iyon?”

Parang may malamig na kutsilyong dumaan sa dibdib ko.

Nagpatuloy siya.

“Gusto lang ni Bianca ng isang pagkakataon. Ikaw, ilang taon ka nang nasa taas. Ano ba naman yung mawala sa’yo ang isang exam? Kaya mo namang mag-aral ulit.”

Tumingin ako kay Bianca.

Hindi siya nahiya.

Mas lalo pa siyang ngumiti.

“Althea,” sabi niya, “minsan, kailangan mong tanggapin na hindi lahat ng lugar para sa’yo.”

Tahimik akong tumango.

Inilagay ko ang mga basag na piraso sa maliit na pouch.

Pagkatapos, inilabas ko ang phone ko.

Hindi nila alam na mula nang marinig ko ang pangalan ko sa labas ng pinto, naka-record na ang video.

At hindi rin nila alam na ang hearing aid na sinira nila ay may serial number, resibo, warranty card, at police blotter na ginawa na namin noong araw pa lang na nawala iyon.

Tumingin ako kay Marco.

“Salamat,” sabi ko. “Kayo na mismo ang umamin.”

Pagkatapos, pinindot ko ang send.

Ipinadala ko ang video sa tatay ko.

At sa sumunod na minuto, tumunog ang phone ni Marco.

Ang tumatawag: ang tatay niya.

PARTE2

Namutla si Marco nang makita niya ang pangalan ng tatay niya sa screen.

Sa buong buhay ko, bihira kong makita si Marco na matakot. Lagi siyang mayabang sa tahimik na paraan. Hindi siya yung tipo ng lalaking naninigaw agad, pero marunong siyang magpanggap na siya ang may kontrol.

Pero sa gabing iyon, habang nanginginig ang phone niya sa kamay, biglang nawala ang lahat ng tapang niya.

Hindi niya sinagot agad.

Tumingin muna siya sa akin.

“Thea,” bulong niya, “ano’ng ginawa mo?”

Hindi ako sumagot.

Binasa ko lang ang labi niya, tulad ng lagi kong ginagawa. Pero ngayon, kakaiba ang pakiramdam. Buong buhay ko, ako ang laging kailangang umintindi. Ako ang kailangang mag-adjust. Ako ang kailangang magbasa ng labi, magpaliwanag, magpatawad, magtiis.

Ngayong gabi, sila naman ang kailangang maghintay.

Sinagot ni Marco ang tawag.

Hindi ko narinig ang boses ng tatay niya. Pero nakita ko ang mukha ni Marco habang nakikinig siya. Una, takot. Sunod, gulat. Pagkatapos, parang may gumuho sa loob niya.

“Dad, makinig ka muna—”

Naputol siya.

Kahit hindi ko marinig, alam kong sinisigawan siya.

Ang tatay ni Marco, si Mr. Villanueva, ay kilalang mahigpit. Mataas ang posisyon sa opisina, matagal nang kaibigan ng tatay ko, at isa sa mga taong madalas magsabi noon na parang anak na rin niya ako.

Kaya siguro doble ang bigat ng natanggap niyang video.

Hindi lang iyon ebidensya ng panloloko.

Ebidensya iyon ng pagtataksil sa isang pamilyang nagtiwala sa kanila.

Ibinaba ni Marco ang phone. Nanlalamig ang mga daliri niya.

“Althea,” sabi niya, halos pabulong na ngayon. “Hindi mo kailangang palakihin ito.”

Napangiti ako. Hindi dahil natutuwa ako. Kundi dahil sa sobrang sakit, iyon na lang ang natira sa mukha ko.

“Pinalaki ko?” tanong ko. “Ako ang naglagay ng gamot sa tubig ko? Ako ang kumuha ng hearing aid ko? Ako ang nagpasa-pasa nito na parang laruan? Ako ang umapak hanggang mabasag?”

Walang sumagot.

Si Bianca naman ang umirap.

“Video lang ’yan,” sabi niya. “Hindi ibig sabihin nagnakaw kami. Baka nahanap lang ni Marco.”

Napatingin ako sa kanya.

“Kung nahanap niya, bakit hindi niya ibinalik bago ang listening exam?”

Hindi siya nakapagsalita.

“Kung aksidente lang, bakit kayo nagtatawanan?”

Lalong tumahimik ang silid.

“Kung hindi ninyo kasalanan,” dagdag ko, “bakit sinabi ninyong ‘kung malaman ni Althea na si Marco ang kumuha’?”

May isang kaklase kaming yumuko. May isa namang biglang tumingin sa pinto, parang gusto nang umalis. Ang lakas nilang tumawa kanina. Pero ngayong may pananagutan na, para silang mga batang nahuling nagnakaw ng kendi.

Lumapit sa akin si Marco. Hindi masyadong malapit, dahil umatras ako.

“Thea, please,” sabi niya. “Kababata tayo.”

Doon ako muntik tumawa nang malakas.

Kababata.

Parang biglang naging sandata ang salitang iyon. Noong siya ang nanakit, hindi niya naalala na kababata kami. Noong hawak niya ang hearing aid ko at pinagtatawanan ako, hindi niya naalala na sa bahay namin siya kumakain. Noong naospital si Mama, hindi niya naalala na si Mama ang nagbabantay sa kanya noon kapag may lagnat siya.

Pero ngayong kailangan niyang maligtas, bigla kaming kababata.

“Hindi mo dapat ginamit ang salitang iyan,” sabi ko.

Napalunok siya.

Ilang minuto pa lang ang lumipas nang bumukas ang pinto ng private room.

Pumasok si Papa.

Kasama niya ang dalawang barangay officer, isang pulis na kakilala niya sa presinto, at ang guidance counselor ng school namin na halatang tinawagan nang madalian. Sa likod nila, pumasok si Mr. Villanueva, maputla ang mukha, kasunod ang nanay ni Marco na halos umiiyak na.

Tumayo ang lahat.

Si Bianca ang unang nag-react.

“Sir, misunderstanding lang po ito.”

Walang sumagot sa kanya.

Lumapit si Papa sa akin. Hindi siya nagsalita agad. Tumingin siya sa pouch sa kamay ko. Nang makita niya ang basag na hearing aid, may dumaan na sakit sa mukha niya na mas matalim pa kaysa galit.

“Anak,” mahina niyang sabi, “ikaw ba ang pumulot niyan?”

Tumango ako.

Hinawakan niya ang balikat ko.

Doon ko naramdaman na nanginginig pala ako.

Kanina, akala ko matapang ako. Akala ko dahil hindi ako umiiyak, kaya ko. Pero nang dumampi ang kamay ni Papa sa balikat ko, biglang bumalik lahat—ang exam room, ang katahimikan, ang takot, ang mukha ni Mama sa ospital.

“Papa,” sabi ko, “gusto ko nang matapos ito.”

Tumango siya.

Humarap siya kay Marco.

“Bakit?” tanong niya.

Simple lang ang tanong. Pero mas mabigat kaysa sigaw.

Hindi makatingin si Marco sa kanya.

Si Mr. Villanueva ang unang nagsalita.

“Marco,” matigas ang boses niya, “sumagot ka.”

Tumulo ang luha ni Marco.

“Hindi ko po sinasadya na masira.”

Napapikit ako.

Iyon ang unang lumabas sa bibig niya.

Hindi, “Sorry dahil ninakaw ko.”
Hindi, “Sorry dahil nilagyan ko ng pampatulog ang tubig mo.”
Hindi, “Sorry dahil halos masira ang buhay mo.”

Ang pinagsisihan niya lang ay nahuli siyang umabot sa pagkasira.

“Pero kinuha mo?” tanong ng pulis.

Tahimik.

“Marco,” sabi ng nanay niya, umiiyak na, “sabihin mo ang totoo.”

Dahan-dahan siyang tumango.

May huminga nang malalim sa paligid. May suminghap. May napaiyak.

Si Bianca biglang nagsalita.

“Siya ang kumuha! Wala akong alam sa gamot! Sinabi lang niya sa akin na hindi makakapag-focus si Althea sa listening, pero hindi ko alam na ninakaw niya!”

Tumingin si Marco sa kanya na parang sinampal.

“Bianca…”

“Don’t drag me down,” malamig niyang sabi. “Scholarship ko ito. Buhay ko ito.”

Sa isang iglap, nakita ko ang buong katotohanan.

Hindi sila “perfect pair of brilliance.” Hindi sila “two geniuses standing side by side.”

Pareho lang silang takot matalo.

At ang isang taong takot matalo nang patas, madaling maging halimaw kapag may pagkakataon.

Inilabas ni Papa ang folder. Nandoon ang resibo ng hearing aid, certification mula sa audiologist, serial number, medical documents ko, at blotter report noong araw na nawala ang gamit.

“Naka-report na ang pagkawala nito,” sabi ni Papa. “At ngayon may video admission, may witnesses, at may damaged property.”

Nagsimulang umiyak nang malakas ang nanay ni Marco.

“Puwede po ba nating ayusin na lang?” pakiusap niya kay Papa. “Magbabayad kami. Kahit doble. Kahit triple.”

Tumingin sa kanya si Papa.

“Kung hearing aid lang ang ninakaw, pera ang usapan,” sabi niya. “Pero ninakaw nila ang exam score ng anak ko. Inatake sa puso ang asawa ko dahil dito. Sinira nila ang reputasyon at kinabukasan ng anak ko. Sabihin ninyo sa akin, magkano ang presyo noon?”

Walang nakasagot.

Doon lumuhod si Marco.

Literal siyang lumuhod sa harap ko.

“Thea, please,” umiiyak niyang sabi. “Maawa ka. Mawawala ang admission ko. Mawawala lahat. Baka makulong ako. Please. Hindi ko kayang sirain ang buhay ko.”

Tiningnan ko siya nang matagal.

Naalala ko ang batang Marco na nakikipag-agawan sa akin ng turon. Ang Marco na umiiyak noong namatay ang aso namin. Ang Marco na nagsabing hindi niya ako iiwan kahit mahina na ang pandinig ko.

Tapos naalala ko rin ang Marco kanina.

Yung humahawak sa hearing aid ko habang tumatawa ang lahat.

“Hindi ako ang sumira ng buhay mo,” sabi ko. “Ikaw ang gumawa niyan.”

Napahagulgol siya.

Si Bianca naman, kahit halata nang takot, pilit pa ring matigas.

“Wala kayong mapapatunayan sa akin,” sabi niya. “Hindi ako ang nagnakaw.”

Tahimik akong tumingin sa kanya.

“Pero ikaw ang sumira.”

Itinaas ko ang phone ko. May malinaw na bahagi sa video kung saan hawak niya ang hearing aid, narinig sa recording ang sinabi niyang “Ganito pala ang dahilan kung bakit lagi siyang may excuse,” at kitang-kita ang takong niyang dumurog sa aparato.

Hindi na siya nakapagsalita.

Kinabukasan, pumutok ang balita sa loob ng school.

Hindi ko na kailangan pang mag-post. May ibang estudyanteng nasa restaurant pala ang nakakita sa pagdating ng pulis at guidance counselor. Kumalat ang usap-usapan. Pero sa pagkakataong iyon, hindi na ako ang pinagtatawanan.

Tinawag kami ng school board.

Sa meeting, naroon ang parents namin, ilang teachers, at representatives mula sa scholarship committee. Pinanood nila ang video. Tiningnan ang documents. Pinakinggan ang statements ng mga kaklase naming naroon.

Unti-unting bumigay ang mga kasama nila.

May umaming alam nilang kay Marco ang hearing aid bago pa ang celebration. May nagsabing narinig nila si Bianca na nagsabing, “Kailangan lang mawala ang advantage ni Althea.” May isa pang nag-confess na nakita niyang inilagay ni Marco ang maliit na tablet sa tubig ko, pero akala raw niya bitamina o gamot lang.

Hindi ko alam kung dapat ko siyang patawarin sa sobrang katangahan.

Pero sapat na iyon para mabuo ang larawan.

Hindi aksidente ang nangyari.

Plano iyon.

Dahil sa imbestigasyon, sinuspinde ang recognition nina Marco at Bianca. Pansamantalang hinold ang scholarship grants nila. Ang school ay gumawa ng formal endorsement sa scholarship office para i-review ang exam results ko, lalo na dahil may established interference sa assistive device ko.

Hindi agad naging madali.

Hindi magic ang hustisya.

May proseso. May pirma. May hearing. May iyakan. May mga taong nagsabing, “Bata pa sila, huwag nang sirain ang future.” May mga kamag-anak ni Marco na pumunta sa bahay namin, may dalang fruit basket at mukha ng pakiusap.

Pero hindi na kami yumuko.

Si Mama, kahit mahina pa, siya mismo ang nagsabi kay Papa, “Ituloy natin. Hindi dahil gusto nating makaganti. Kundi dahil kailangang malaman ng anak natin na hindi siya puwedeng yurakan.”

Nang marinig ko iyon, doon ako tuluyang umiyak.

Makalipas ang ilang linggo, lumabas ang desisyon.

Hindi man naibalik ang dating exam day, kinilala ng scholarship committee ang special circumstance. Pinayagan akong kumuha ng validated supplemental listening assessment gamit ang bagong hearing aid na pansamantalang ipinahiram ng partner clinic. Sinuri rin ang written scores ko, school records, at recommendation ng teachers.

Sa huli, nakuha ko ang full scholarship.

Hindi ako tinawag na “charity case.”

Hindi ako tinawag na “special consideration.”

Tinawag nila akong “student whose performance was maliciously obstructed.”

At sa unang pagkakataon, pakiramdam ko hindi ako kailangang magmakaawa para kilalanin ang totoo.

Si Bianca ay na-disqualify sa ilang scholarship applications dahil sa misconduct record. Lumipat siya ng school pagkatapos ng unang semester. Wala na akong balita sa kanya, at hindi ko na rin hinanap.

Si Marco naman ay hinarap ang kasong isinampa namin. Dahil minor pa siya noong nangyari ang ilang bahagi ng plano, naging komplikado ang proseso. Pero hindi iyon nawala sa simpleng sorry. Kinailangan niyang dumaan sa legal proceedings, community service, counseling, at formal restitution. Pinagbabayad ang pamilya nila sa hearing aid, medical expenses ni Mama, at damages na ipinasiya sa settlement conference.

Pero ang pinakamabigat na parusa sa kanya ay hindi pera.

Nawala ang tiwala ng sariling pamilya niya.

Isang gabi, bago ako lumipat sa dorm malapit sa campus, nagpunta siya sa bahay namin.

Hindi ko siya pinapasok. Sa gate lang kami nag-usap.

Payat siya. Wala na ang dating kumpyansa. Hawak niya ang isang envelope.

“Thea,” sabi niya, “hindi ko alam kung may karapatan pa akong humingi ng tawad.”

Tumingin ako sa kanya.

“Wala,” sabi ko.

Tumango siya, luhaan.

“Pero sasabihin ko pa rin. Sorry. Hindi dahil nahuli ako. Hindi dahil naparusahan ako. Sorry dahil noong kailangan mong marinig ang mundo, ako pa ang tumahimik para sa’yo.”

Matagal akong hindi nagsalita.

May panahon noon na ang isang sorry mula kay Marco ay sapat na para gumaan ang dibdib ko. Pero may mga sugat na hindi dapat takpan ng salitang sorry lang. May mga pagkasira na kailangang harapin, hindi lampasan.

“Alam mo ba ang pinakamasakit?” tanong ko.

Umiling siya.

“Hindi yung nawala ang hearing aid ko. Hindi yung nawala ang thirty points. Ang pinakamasakit, habang ako iniisip kong ligtas ako dahil nandiyan ka, ikaw pala yung panganib.”

Napayuko siya.

Inabot niya ang envelope.

“Letter,” sabi niya. “Hindi mo kailangang basahin.”

Kinuha ko iyon, hindi dahil pinatawad ko na siya, kundi dahil tapos na akong tumakas sa sakit.

Pagkaalis niya, hindi ko agad binuksan.

Kinabukasan, sa loob ng dorm room ko, binasa ko.

Mahaba ang sulat. Walang dahilan. Walang palusot. Inamin niya ang inggit, ang hiya, ang galit na matagal niyang kinimkim dahil lagi siyang ikinukumpara sa akin. Sinabi niyang ginamit niya ang awa ng mga tao sa akin para palabasin na ako ang pabigat, kahit ang totoo, siya ang hindi makatangap na kaya kong tumayo kahit may kapansanan.

Sa dulo, may isang linya siyang isinulat:

“Akala ko kapag pinatahimik kita, maririnig din nila ako. Pero ang totoo, lalo lang lumabas kung gaano ako kaliit.”

Hindi ako umiyak.

Tinupi ko ang sulat at itinago.

Hindi bilang alaala ng kanya.

Kundi bilang paalala sa sarili ko.

Na may mga taong hindi galit dahil mahina ka.

Galit sila dahil kahit sugatan ka, tumatayo ka pa rin.

Lumipas ang mga buwan.

Nagsimula ako sa university na may bagong hearing aid, bagong kaibigan, at bagong katahimikang hindi na nakakatakot. May mga araw pa ring mahirap. May mga lecture na kailangan kong i-record. May mga professor na kailangan kong pakiusapan na humarap habang nagsasalita. May mga kaklaseng hindi marunong umintindi sa umpisa.

Pero iba na ako.

Hindi na ako nahihiyang sabihin, “Pakirepeat po.”
Hindi na ako natatakot sabihing, “Kailangan ko ng accommodation.”
Hindi na ako yumuyuko kapag may taong tumitingin sa hearing aid ko na parang kakaiba akong nilalang.

Dahil ang hearing aid ko ay hindi simbolo ng kahinaan.

Simbolo iyon ng lahat ng paraan na pinili kong lumaban.

Minsan, may freshman na lumapit sa akin pagkatapos ng orientation. May suot din siyang hearing aid. Mahiyain siya, halos hindi makatingin sa mata ko.

“Ate,” sabi niya, “totoo po bang may mga taong iisipin na hindi tayo bagay dito?”

Ngumiti ako.

“Oo,” sabi ko. “May mga ganoon.”

Nalungkot siya.

Kaya dinagdagan ko.

“Pero hindi sila ang magdedesisyon kung saan tayo bagay.”

Tumingala siya.

“Ang lugar mo,” sabi ko, “hindi ibinibigay ng taong nangmamaliit sa’yo. Inaangkin mo iyon sa bawat araw na hindi ka sumusuko.”

At doon ko naunawaan kung bakit kailangan kong pagdaanan ang lahat.

Hindi para maging malupit.

Hindi para matutong gumanti.

Kundi para matutong ipagtanggol ang sarili ko nang hindi humihingi ng paumanhin sa pagiging ako.

Sa mga taong nakakaramdam na inaagawan sila ng boses, pagkakataon, o pangarap—huwag mong hayaang ang pananakit ng iba ang maging sukatan ng halaga mo.

May mga taong sisirain ang gamit mo, reputasyon mo, o tiwala mo. Pero hindi nila kayang sirain ang tapang na itinayo mo mula sa bawat araw na pinili mong mabuhay nang may dignidad.

Hindi kailangang perpekto ang pandinig mo para marinig ng mundo ang katotohanan.

Minsan, sapat na ang tumayo ka, hawakan ang ebidensya, at sabihin:

“Hindi ako tahimik. Pinili ko lang ang tamang sandali para magsalita.”