Akala ko, ang pinakamalaking pagsubok sa relasyon namin ni Mira ay kung magugustuhan ba ako ng pamilya niya.

Mali ako.

Dahil noong gabing iyon, hindi pala ang tatay niya, hindi ang nanay niya, at hindi rin ang mahigpit niyang kuya ang magpapauwi sa akin nang takbo.

Kundi isang kulay berdeng toothbrush na mukhang nakaligtas pa sa dekada nobenta.

Unang beses akong matutulog sa bahay nina Mira sa San Pablo, Laguna. Anim na buwan na kaming magkasintahan, pero ngayon lang niya ako inimbitahan sa bahay nila dahil birthday ng lola niya, si Lola Felicing.

Kinabahan ako noong una. Alam naman natin sa Pilipinas, kapag pinatulog ka na sa bahay ng girlfriend mo, hindi ibig sabihin noon ay “bisita” ka lang. Para kang iniimbestigahan ng buong barangay.

Pagpasok ko pa lang sa bahay nila, sinalubong na ako ng amoy ng pancit canton, lumpiang shanghai, inihaw na liempo, at matamis na leche flan. Sa sala, may karaoke. Sa kusina, may mga tita na parang board of directors. Sa labas, may mga pinsan na naglalaro ng Mobile Legends habang nakasaksak sa charger.

At si Mira, suot ang simpleng puting blouse, nakangiting hinawakan ang kamay ko.

“Relax ka lang, Gio,” bulong niya. “Mabait sila.”

Mabait nga sila.

Sobrang bait.

Yung nanay niya, si Tita Lorna, agad akong tinanong kung kumain na ba ako kahit hawak ko na ang plato. Yung tatay niya, si Tito Ben, tinapik ako sa balikat at tinanong kung marunong ba akong magpalit ng gulong. Yung kuya niyang si Marvin, tinitigan ako nang matagal bago nagsabing, “Mukha ka namang matinong tao.”

Hindi ko alam kung compliment ba iyon o warning.

Pero ang pinakamasaya sa lahat ay si Lola Felicing.

Si Lola ang reyna ng bahay. Maliit, maputi ang buhok, laging nakadaster na floral, at may bitbit na abaniko kahit naka-electric fan na sa harap niya. Nakaupo siya sa malaking kahoy na upuan sa sala, parang judge sa family court.

Noong lumapit ako para magmano, hinawakan niya ang kamay ko nang mahigpit.

“Ikaw pala si Gio,” sabi niya, nakangiti. “Ang lalaking nagpapa-ngiti sa apo ko.”

Napangiti ako. “Opo, Lola. Susubukan ko pong hindi siya paiiyakin.”

Tumawa siya. “Subukan mo lang talaga, iho. Kasi kahit matanda na ako, marunong pa rin akong bumato ng tsinelas.”

Nagtawanan ang lahat.

Doon ako tuluyang nakahinga. Buong gabi, magaan ang loob ko. Nakipagkuwentuhan ako sa pamilya nila, kumanta pa ako ng isang kanta sa videoke kahit sintunado ako, at kumain nang parang tatlong araw akong hindi pinakain.

Bandang alas-diyes ng gabi, nagsimula nang magligpit ang mga tao. Ang ibang pinsan umuwi na. Yung iba, nakatulog sa sofa. Si Mira naman, hinatid ako sa maliit na guest room sa tabi ng kusina.

“Dito ka muna matulog,” sabi niya. “May electric fan, may kumot, may unan. Okay ka na?”

“Oo naman,” sagot ko. “Parang hotel.”

“Hotel na may manok sa kapitbahay paggising mo.”

Tumawa ako.

Bago siya umalis, tumingin siya sa akin nang seryoso. “Thank you, Gio. Ang saya ko na nandito ka.”

Lumambot ang puso ko. “Ako rin.”

Halos sigurado na ako noon na ito na iyon. Si Mira na. Pamilya niya, pamilya ko na rin balang araw.

Hanggang sa pumasok ako sa banyo.

Hinugasan ko ang mukha ko, nagpalit ng damit, at saka ko binuksan ang maliit kong overnight bag.

T-shirt. Shorts. Charger. Deodorant. Wallet.

Walang toothbrush.

Nanlamig ako.

May mga pagkakamaling maliit lang sa buhay. Pero para sa akin, ang makalimot ng toothbrush sa sleepover ay parang makalimot huminga. Hindi ako makakatulog nang hindi nagto-toothbrush. Hindi ko kaya.

Lumabas ako ng banyo at nakita ko si Lola Felicing sa sala. Gising pa siya, nanonood ng teleserye habang kumakain ng mani.

“Lola,” maingat kong tawag.

Lumingon siya. “O, iho?”

“May extra new toothbrush po ba kayo? Nakalimutan ko po kasi yung akin.”

Umaliwalas ang mukha niya. “Ay, meron! Sandali lang.”

Tumayo siya nang mabagal pero puno ng kumpiyansa. Habang papunta siya sa kwarto, napangiti ako. Sabi ko sa sarili ko, ang swerte ko naman. Hindi lang mabait si Mira, pati pamilya niya maalaga.

Ilang sandali lang, bumalik si Lola.

Hawak niya ang isang toothbrush.

Hindi ko agad naintindihan ang nakita ko.

Kulay berde iyon dati, siguro. Pero ngayon, kulay berde na may halong lungkot, alikabok, at kasaysayan. Ang hawakan may gasgas-gasgas. Ang bristles nakabuka sa lahat ng direksyon, parang sabog na buhok ng taong nagising matapos ang bagyo.

Inabot niya iyon sa akin na parang ipinapasa ang isang mahalagang pamana.

“Iho,” sabi ni Lola, proud na proud, “gamitin mo muna itong toothbrush ko. Tatlumpung taon na sa akin ’yan. Matibay.”

Hindi ako kumurap.

Tatlumpung taon?

Baka mali ang dinig ko. Baka tatlong buwan? Tatlong linggo? Tatlong araw?

Pero hindi.

Tatlumpung taon.

Mas matanda pa ang toothbrush kaysa sa ilan kong pinsan.

Baka noong pinanganak ako, naglilinis na ito ng ngipin. Baka noong hindi pa uso ang smartphone, ginagamit na ito. Baka noong high school pa ang nanay ko, nandiyan na ang toothbrush na ito, lumalaban sa tinga, plaque, at panahon.

Pinilit kong ngumiti.

“Ah… Lola… sa inyo po talaga ito?”

“Oo naman,” sagot niya. “Matibay ’yan. Hindi tulad ng mga bagong toothbrush ngayon, madaling masira.”

Nanginginig na ang kaluluwa ko, pero sinusubukan kong maging magalang. Pilipino ako. Tinuruan akong huwag bastusin ang matanda. Pero paano kung ang inaalok sa akin ng matanda ay parang relic mula sa museum of oral bacteria?

At doon sinabi ni Lola ang pangungusap na tuluyang nagpahinto sa mundo ko.

“At huwag kang mahiya, iho. Dalawa naman kaming gumagamit niyan ni Mira.”

Tumigil ang tunog ng teleserye sa utak ko.

Tumingin ako kay Lola.

Tumingin ako sa toothbrush.

Tumingin ulit ako kay Lola.

“Po?”

Ngumiti siya, parang wala lang. “Ako at si Mira. Minsan siya, minsan ako. Ayaw kasi niyang mag-aksaya. Mabait na bata ’yon.”

Pakiramdam ko may dumaan na malamig na hangin sa batok ko.

Si Mira?

Ang girlfriend ko?

Ang babaeng hinahalikan ko?

Ang babaeng kakakain lang ng leche flan sa tabi ko?

Nakikigamit sa toothbrush ng lola niya?

Tatlong dekada na?

Biglang nag-flashback sa utak ko ang lahat ng halik namin. Yung sweet kiss sa may lakeside. Yung mabilis na kiss sa jeep. Yung goodnight kiss noong nakaraang linggo.

Bigla akong napaisip kung bakit minsan may kakaibang aftertaste.

Hindi. Hindi pwedeng isipin iyon.

“Lola,” nauutal kong sabi, “sigurado po ba kayo na si Mira rin gumagamit nito?”

“Oo,” sagot niya. “Apo ko ’yon. Dito siya lumaki. Alam niya kung nasaan ang gamit.”

Parang gusto kong maupo sa sahig.

Sa sandaling iyon, lumabas si Mira mula sa kwarto niya. Nakasuot na siya ng pajama, nakapusod ang buhok, at nakangiti.

“Babe, okay ka lang?” tanong niya.

Hawak pa rin ni Lola ang toothbrush sa pagitan naming tatlo.

Tumingin si Mira sa kamay ni Lola.

At biglang nag-iba ang mukha niya.

Hindi takot.

Hindi gulat.

Kundi parang may nakita siyang bagay na matagal na niyang gustong itago.

“Mira,” mahina kong sabi, “totoo ba?”

Hindi siya agad sumagot.

At doon, lalo akong kinabahan.

Dahil kung biro lang iyon, sana tumawa na siya.

Kung hindi totoo, sana sinabi na niyang, “Ay hindi, babe, joke lang ni Lola.”

Pero nanatili siyang tahimik.

Si Lola naman, ngumiti pa rin habang iwinawagayway ang toothbrush.

“O, bakit kayo nagtitigan? Toothbrush lang naman ’yan.”

Lumunok ako.

“Mira,” ulit ko, halos pabulong na, “ginagamit mo ba talaga ’yan?”

Huminga siya nang malalim.

Tumingin siya kay Lola.

Tumingin siya sa akin.

At bago pa siya makasagot, biglang may sinabi si Lola na mas nakakatakot kaysa sa una.

“Huwag n’yo nang pagtalunan. Hindi lang naman kayong dalawa ang nakagamit niyan dati.”

Nanigas ako.

“Lola,” sabi ni Mira, nanginginig ang boses, “please… huwag ngayon.”

Doon ko naramdaman na hindi lang ito tungkol sa toothbrush.

May lihim sila.

At mukhang ang kulay berdeng toothbrush na nasa kamay ni Lola ang susi para mabuksan iyon.

PARTE2

“Huwag ngayon?” ulit ko, halos hindi makahinga. “Mira, ano’ng ibig sabihin ng huwag ngayon?”

Hindi siya makatingin sa akin.

Si Lola Felicing naman, parang hindi niya napansin ang tensyon. O baka napansin niya pero wala na siyang pakialam. Inilapag niya ang toothbrush sa maliit na mesa sa tabi ng sofa at bumalik sa pagkain ng mani.

“Bata ka pa, iho,” sabi niya. “Marami ka pang hindi alam sa isang bahay.”

Mas lalo akong kinilabutan.

Ang utak ko, kung saan-saan na pumupunta. Iniisip ko kung buong pamilya ba nila nagpapalitan ng toothbrush. Kung may schedule ba. Kung may family heirloom ba talaga silang ganito. Kung may blessing ba ito tuwing Pasko.

Mira grabbed my wrist.

“Babe,” sabi niya, mababa ang boses, “usap tayo sa labas.”

Sumunod ako, pero halos lutang na ako. Lumabas kami sa maliit na terrace nila. Tahimik na ang kalye. May aso sa kabilang bahay na tumatahol. May tricycle na dumaan, mabagal, parang saksi sa pinakanakakadiring gabi ng buhay ko.

Tumayo si Mira sa harap ko, hawak ang siko niya.

“Gio, hindi ko ginagamit ’yon.”

Tinitigan ko siya. “Pero hindi ka agad sumagot.”

“Kasi nag-panic ako.”

“Bakit ka magpa-panic kung hindi totoo?”

Napapikit siya. “Kasi alam kong kapag narinig mo kay Lola, magiging weird. At naging weird nga.”

“Weird?” Napatawa ako nang walang saya. “Mira, ang sinabi ng lola mo, ginagamit ninyong dalawa ang toothbrush niya na thirty years old. Hindi ’yan weird. Horror story ’yan.”

Tinakpan niya ang mukha niya. “Alam ko. Alam ko, okay? Pero please, pakinggan mo muna ako.”

Gusto kong umalis. Gusto kong tumakbo hanggang makarating sa pinakamalapit na 7-Eleven at bumili ng tatlong toothbrush, dalawang mouthwash, at isang bagong pagkatao.

Pero mahal ko si Mira.

Kaya nanatili ako.

“Explain,” sabi ko.

Huminga siya nang malalim.

“May dementia si Lola.”

Natigilan ako.

Hindi ko inaasahan iyon.

“Hindi pa malala,” dagdag niya agad. “May mga araw na malinaw siya. May mga araw na nalilito siya. Minsan akala niya bata pa ako. Minsan akala niya nandito pa si Lolo. Minsan may mga bagay siyang sinasabi na pinaghalo-halo na sa alaala niya.”

Napatingin ako sa loob ng bahay. Si Lola ay nakaupo pa rin sa sala, tahimik na nanonood ng TV, parang wala siyang nasabing nagpabagsak sa mundo ko.

“So… hindi mo ginagamit?”

“Hindi,” madiin niyang sabi. “Never. May sarili akong toothbrush. Nasa kwarto ko. May extra rin kami, pero hindi ko alam kung saan nilagay ni Mama pagkatapos ng handaan.”

“E bakit sinabi ni Lola na ginagamit mo?”

Napayuko si Mira.

“Dahil noong bata ako, may nangyari.”

Hindi ako nagsalita.

Pinaglaruan niya ang tali ng pajama niya, halatang hirap ipagpatuloy.

“Noong maliit pa ako, mga six years old siguro, mahirap talaga kami. Hindi tulad ngayon na medyo okay na. Noon, minsan kulang ang pera kahit sa sabon, shampoo, toothpaste. Si Mama nagtatrabaho sa palengke. Si Papa driver. Si Lola ang nag-aalaga sa akin.”

Tumigil siya sandali.

“Isang beses, nagkasakit ako. May singaw ako, namamaga ang gilagid ko. Wala kaming pambili ng bagong toothbrush. Si Lola, sa takot niyang lumala, nilinis niya raw muna yung luma niyang toothbrush sa mainit na tubig at asin tapos pinagamit sa akin isang gabi.”

Kumunot ang noo ko. “Isang gabi?”

“Oo. Isang gabi. At kinabukasan, bumili si Mama ng bago pag-uwi niya. Pero sa isip ni Lola, dahil nalilito na siya ngayon, naging ‘kami ni Mira gumagamit niyan palagi.’ Naihalo niya sa memorya.”

Natahimik ako.

Unti-unting nawala ang unang bugso ng diri at napalitan ng hiya.

Hindi dahil okay ang toothbrush. Hindi. Nakakadiri pa rin ang hitsura noon. Pero bigla kong nakita ang mas malalim na bagay.

Hindi pala iyon simpleng kadugyutan.

May kahirapan doon.

May takot ng lola para sa apo.

May pamilyang nagsikap makaraos sa mga panahong kahit toothbrush, hindi madaling bilhin.

“Bakit hindi mo sinabi agad?” tanong ko, mas mahina na ang boses.

“Kasi nahihiya ako.”

Tumingin siya sa akin. Basa na ang mata niya.

“Gio, nakita mo ang pamilya ko ngayong gabi na masaya, maingay, maraming pagkain. Pero hindi kami laging ganito. May panahon na naghahati kami sa isang sachet ng shampoo sa loob ng tatlong araw. May panahon na kapag may bisita, inuuna namin silang pakainin tapos kami kanin at sabaw na lang.”

Lumunok siya.

“Natatakot ako na kapag nalaman mo yung mga ganitong bagay, tingnan mo kami na dugyot. Nakakahiya. Lalo na ngayong unang sleepover mo.”

Parang may sumuntok sa dibdib ko.

Kanina, puro sarili kong disgust ang iniisip ko. Puro takbo. Puro joke sa utak. Hindi ko man lang naisip kung bakit ganoon ang kuwento.

Pero tao rin ako. At totoo rin ang naramdaman kong shock.

“Mira,” sabi ko, “naiintindihan ko na may pinanggalingan iyon. Pero sana sinabi mo sa akin. Kasi kanina, akala ko… alam mo na.”

“Na araw-araw akong nakikigamit sa toothbrush ni Lola?” tanong niya, napaiyak na pero natawa nang konti.

“Hindi siya nakakatawa kanina.”

“Alam ko.”

Tumahimik kami.

Maya-maya, bumukas ang pinto. Lumabas si Tita Lorna, nanay ni Mira. Mukha siyang nag-aalala.

“Narinig ko kayo,” sabi niya.

Napahiya si Mira. “Ma…”

Lumapit si Tita Lorna sa akin. “Gio, pasensya ka na. Minsan talaga may mga nasasabi si Nanay na mali na ang pagkakaalala. Dapat kami na ang nagbantay.”

Umiling ako. “Okay lang po, Tita. Nagulat lang po ako.”

“Hindi, valid naman magulat,” sabi niya. “Kung ako rin siguro, tatakbo rin ako.”

Sa gitna ng tension, natawa kami nang mahina.

Pero biglang tumunog ang boses ni Lola mula sa loob.

“Lorna! Bakit umiiyak si Mira?”

Pumasok kami ulit.

Nakita namin si Lola Felicing na nakatayo sa sala. Hawak niya na naman ang berdeng toothbrush. Pero iba na ang mukha niya. Hindi na siya nakangiti. Para siyang batang natatakot mapagalitan.

“Akin ’to,” sabi niya. “Bakit parang galit kayo?”

Lumapit si Mira sa kanya. “Walang galit, Lola.”

“Hindi ko pinilit si Gio,” sabi ni Lola, nanginginig ang boses. “Pinahiram ko lang. Kasi bisita siya. Dapat alagaan ang bisita.”

Biglang nanikip ang lalamunan ko.

Kanina, para sa akin, weapon of mass destruction ang toothbrush na iyon.

Pero para kay Lola, tanda iyon ng pagiging maalaga.

Mali ang paraan, oo.

Pero ang puso niya, malinaw.

Lumapit ako kay Lola.

“Lola,” sabi ko nang maingat, “salamat po kasi gusto n’yo akong tulungan.”

Tumingin siya sa akin. “Ayaw mo ba?”

Napatingin ako kay Mira. Nakatingin siya sa akin, parang humihingi ng konting lambing para sa lola niya.

Huminga ako nang malalim.

“Lola, gusto ko po yung concern n’yo. Pero may nabasa po kasi ako na mas healthy kapag bawat tao may sariling toothbrush.”

Kumunot ang noo niya. “Ganoon ba?”

“Opo. Para hindi po tayo magkahawaan ng germs.”

Tahimik siya sandali. Tumingin siya sa toothbrush sa kamay niya. Hinaplos niya ang hawakan nito na parang lumang litrato.

“Regalo ito ng asawa ko,” sabi niya bigla.

Natahimik kaming lahat.

“Bago siya umalis noon papuntang Saudi, binilhan niya ako nito. Sabi niya, ‘Felicing, alagaan mo ngipin mo. Pag-uwi ko, gusto ko nakangiti ka pa rin.’”

Napakapit si Tita Lorna sa mesa.

Si Mira naman, tuluyan nang umiyak.

“Hindi na siya nakauwi,” bulong ni Lola.

Doon ko naintindihan.

Hindi lang pala toothbrush iyon.

Alaala iyon.

Hindi niya itinatapon dahil doon niya hinahawakan ang huling pangako ng asawa niya.

At dahil lumabo na ang memorya niya, napaghalo-halo na niya ang alaala, gamit, at kasalukuyan.

Umupo si Lola sa sofa. Bigla siyang mukhang pagod na pagod.

“Ako ba’y nakagawa ng masama?” tanong niya.

Lumuhod si Mira sa harap niya at hinawakan ang kamay niya.

“Hindi, Lola. Wala kang ginawang masama. Mahal ka namin.”

Tumayo ako, kinuha ang bag ko, at naglakad papunta sa gate.

Napatingin sa akin si Mira, halatang nasaktan.

“Gio…”

“Sandali lang,” sabi ko.

Lumabas ako at pumunta sa pinakamalapit na tindahan. Sarado na ang maliit na sari-sari store, pero may convenience store dalawang kanto ang layo. Bumili ako ng isang pack ng toothbrush, toothpaste, mouthwash, at maliit na plastic case.

Pagbalik ko, tahimik pa rin sila sa sala.

Inilapag ko ang binili ko sa mesa.

“Lola,” sabi ko, “ito po. Bago. Para sa inyo. Para kay Mira. Para sa akin. Para sa buong bahay.”

Tumingin siya sa mga toothbrush, parang bata na binigyan ng regalo.

“Ang dami naman nito.”

“Opo. Para may kanya-kanya na po tayo.”

Kinuha ko ang lumang berdeng toothbrush. Hindi ko hinawakan sa bristles, siyempre. May respeto ako, pero may limitasyon pa rin ang immune system ko.

“Pero ito po,” sabi ko, “huwag nating itapon. Kung regalo po ito ni Lolo, ilagay natin sa case. Hindi na gagamitin. Aalagaan na lang.”

Napatigil si Lola.

Tumingin siya sa akin nang matagal.

“Hindi mo itatapon?”

“Hindi po. Memory po ’yan. Pero hindi na po pang-toothbrush.”

Napangiti siya nang mahina. “Matalino ka pala, iho.”

Bumulong si Tito Ben mula sa kusina, “Buti na lang. Akala ko uuwi na.”

Nagtawanan kami, kahit may luha pa sa mata ng iba.

Si Mira lumapit sa akin at pabulong na nagsabi, “Thank you.”

Tumango ako. “Pero babe…”

“Ano?”

“Promise mo sa akin, kahit mag-away tayo, kahit mag-break tayo, kahit magka-zombie apocalypse… hindi ka makikigamit ng toothbrush kahit kanino.”

Napahagulgol siya sa tawa habang umiiyak. “Promise.”

Kinabukasan, sa almusal, naging family joke na ang lahat.

Si Kuya Marvin, habang kumakain ng pandesal, sabi, “Gio, gusto mo hiramin suklay ko? Twenty years na ’to.”

Sabi ko, “Pass po, kuya. Baka may origin story rin ’yan.”

Tumawa si Lola nang malakas.

At habang nakaupo ako roon, hawak ang sarili kong bagong toothbrush na nakalagay sa plastic case, narealize ko na minsan, ang unang nakikita natin sa isang pamilya ay ang kakaiba, ang nakakagulat, ang hindi natin maintindihan.

Madali silang husgahan.

Madaling tumawa.

Madaling mandiri.

Pero sa likod ng bawat lumang gamit, bawat kakaibang ugali, bawat paulit-ulit na kuwento ng matatanda, may alaala. May kahirapan. May pagmamahal na hindi perpekto ang anyo, pero totoo.

Hindi ibig sabihin noon ay dapat nating isakripisyo ang hygiene. Diyos ko, hindi talaga.

Pero natutunan ko rin na puwedeng magtakda ng boundary nang hindi nananakit. Puwedeng magsabi ng “hindi po” nang may respeto. Puwedeng itama ang mali nang hindi binabastos ang taong nagkamali.

Noong pauwi na ako, hinatid ako ni Mira sa gate.

“So,” sabi niya, “traumatized ka pa rin ba?”

Tumingin ako sa kanya. “Medyo.”

Siniko niya ako.

“Pero mahal pa rin kita,” dagdag ko.

Ngumiti siya. “Kahit galing ako sa pamilya ng legendary toothbrush?”

“Kahit galing ka sa pamilya ng pinaka-matibay na toothbrush sa kasaysayan ng Pilipinas.”

Tumawa siya at niyakap ako.

Hindi ko siya hinalikan agad.

Tumingala siya. “Bakit?”

Seryoso kong sinabi, “Nag-toothbrush ka na ba?”

Tinulak niya ako, pero tumatawa siya.

At doon ko naisip, baka ganito talaga ang relasyon.

Hindi lang puro kilig, dinner, at perfect family picture.

Minsan, may lumang toothbrush sa gitna ng sala.

Minsan, may nakakahiyang lihim.

Minsan, may misunderstanding na puwedeng maging katapusan kung uunahin mo ang takbo kaysa usap.

Pero kapag may respeto, katapatan, at konting mouthwash, may mga bagay pa ring kayang ayusin.

Mensahe sa mga makakabasa:
Huwag agad husgahan ang pamilyang may kakaibang nakaraan. Minsan, ang akala nating kadiri o katawa-tawa, may kasamang sugat, sakripisyo, at pagmamahal. Pero tandaan din: ang respeto sa nakaraan ay hindi dahilan para kalimutan ang kalusugan. Mahalin natin ang matatanda, pakinggan ang kuwento nila, pero matuto rin tayong magtakda ng malinis at maayos na hangganan.