May notebook ang pinakasikat na lalaki sa block namin.

Hindi iyon ordinaryong notebook.

Nakasulat doon ang pangalan ng bawat babae sa klase—mukha, katawan, pananamit, kilos, at kung ilang puntos daw ang “halaga” namin sa paningin niya.

At sa tabi ng pangalan ko, may nakasulat na 9.5.

Hindi ko alam kung matatawa ako o masusuka.

Pangalan niya ay Enzo Villareal, third year Marketing student sa isang private university sa Quezon City. Anak-mayaman, varsity, laging mabango, laging nakaayos ang buhok, at laging may tatlong babae sa paligid kahit saan siya magpunta.

Sa campus, tawag sa kanya ng iba ay “campus crush.”

Sa akin, isa lang siyang lalaking sobra ang tiwala sa sarili dahil maraming pumapalakpak sa kabastusan niya.

Nalaman ko ang tungkol sa notebook niya dahil sa girlfriend niyang si Bianca Reyes.

Si Bianca ang opisyal na girlfriend ni Enzo. Maganda, maporma, laging naka-lip gloss, at may aura ng taong sanay na pinipili. Pero noong hapon na iyon, iba ang mukha niya. Namumula ang mata, nanginginig ang kamay, at halos ihampas niya sa desk ko ang isang maliit na black notebook.

“Alam mo ba ito?” tanong niya.

Binuksan ko.

Unang pahina pa lang, nakita ko na ang pangalan niya.

Bianca Reyes — 6.5/10

Sa ilalim, may comment:

“Pretty enough, pero common. Nadadala lang ng outfit at confidence.”

Nanlaki ang mga mata ko.

Hindi dahil nasaktan ako para sa kanya.

Kundi dahil hindi ko lubos maisip na may lalaking ganito kakapal ang mukha para gawin itong parang project sa klase.

Sunod-sunod ang pangalan ng mga babae sa block namin. May 4.0, 5.5, 6.0. May comments tungkol sa buhok, makeup, legs, posture, boses, kahit paraan ng pagtawa.

Pagdating sa pangalan ko, tumigil ang daliri ko.

Mara Santillan — 9.5/10

Sa ilalim, maikli lang ang comment:

“Rare. Effortless. Dangerous.”

Tumaas ang kilay ko.

Bago pa ako makapagsalita, biglang sumabog si Bianca.

“Mara, huwag kang magpanggap na inosente. Alam kong may ginagawa ka para mapansin ka ni Enzo!”

Napatingin sa amin ang ilang kaklase.

Umupo ako nang tuwid.

“Bianca, seryoso ka ba?”

“Bakit ikaw ang 9.5? Bakit ako 6.5? Girlfriend niya ako!”

“Eksakto,” sagot ko. “Girlfriend ka niya. Dapat siya ang kinakausap mo, hindi ako.”

Pero mas lalong uminit ang mukha niya.

“May mga babaeng ganyan. Tahimik lang pero pa-victim. Kunwari hindi lumalapit, pero nagpapapansin.”

Doon ako natawa.

Hindi malakas. Hindi sarcastic na OA.

Yung tawang nanggagaling kapag sobrang absurd na ng sitwasyon.

“Bianca,” sabi ko, “kung gusto mong magalit, magalit ka sa taong gumawa ng notebook.”

“Ginawa niya lang iyon para sa tropa,” sagot niya, pero halatang pinipilit lang niya paniwalaan ang sarili niya. “Hindi naman seryoso.”

“Ah ganoon ba?” Kinuha ko ang bag ko at inilabas ang sarili kong makapal na folder. “Kung ganoon, baka maintindihan mo rin ito.”

Nanigas siya.

“Ano ‘yan?”

“Research folder,” sabi ko. “About boys in our block.”

Namuti ang mukha niya.

Hindi ako nagsisinungaling.

Matagal na akong gumagawa ng content analysis para sa thesis proposal ko tungkol sa double standards sa campus culture. Public posts, gym selfies, basketball photos, TikTok clips, group chat jokes na kusa nilang pinapakalat, at kung paano nila ginagawang entertainment ang katawan at reputasyon ng babae.

May screenshots ako. May notes ako. May dates. May captions. May context.

Hindi iyon libog notebook.

Iyon ay ebidensya.

Pero hindi ko agad sinabi kay Bianca.

Hinayaan ko muna siyang manginig habang binubuksan ang folder.

Nakita niya ang pangalan ni Enzo.

Enzo Villareal — 5.8/10

Sa ilalim, nakasulat:

“Magaling sa anggulo, mahina sa character. Looks expensive, values cheap.”

Napanganga si Bianca.

“Five point eight?” bulong niya. “Si Enzo?”

“Generous na nga ‘yan.”

Tinitigan niya ako na parang sinampal ko ang buong pagkatao niya.

“Bakit may ganito ka?”

“Dahil may mga lalaki sa campus na mahilig mang-rate ng babae,” sagot ko. “Gusto ko lang malaman kung gaano sila katapang kapag sila naman ang tinitingnan.”

Binuklat niya ang iba pang pahina.

May lalaki sa block naming puro flex ng relo pero nangungutang sa group projects.

May varsity na mahilig mag-comment ng “basic” sa babae pero hindi marunong tumanggap ng rejection.

May class officer na mabait sa professors pero nang-aasar ng freshmen sa hallway.

Sa bawat pangalan, hindi katawan ang pangunahing tinitingnan ko.

Character.

Ugali.

Hypocrisy.

Pattern.

At si Enzo ang may pinakamahabang notes.

Habang nagbabasa si Bianca, unti-unting nagbago ang mukha niya. Mula galit, naging gulat. Mula gulat, naging hiya. Mula hiya, naging takot.

“Hindi ito totoo,” sabi niya.

“Basahin mo ang dates.”

Binasa niya.

Parehong araw kung kailan may meeting sila ni Enzo.

Parehong araw kung kailan sinabi ni Enzo sa kanya na busy siya.

Parehong gabi kung kailan nagpo-post siya ng cryptic stories habang may kausap na ibang babae sa comments.

Napakagat-labi si Bianca.

“Paano mo nalaman lahat ng ito?”

“Hindi ko hinahanap si Enzo,” sabi ko. “Si Enzo ang laging nag-iiwan ng bakas. Akala niya kasi lahat ng bagay, pwedeng gawing laro.”

Hindi siya nakasagot.

Kinabukasan, pagpasok ko sa classroom, iba ang hangin.

Tahimik ang mga tao sa paraang hindi normal.

May mga nakatingin sa akin, tapos biglang iiwas. May bumubulong sa likod. May tumatawa nang pabulong.

Paglapag ko ng bag, itinulak sa akin ng seatmate kong si Nina ang isang papel.

“Mara,” bulong niya. “Kailangan mong makita ito.”

Sa papel, nakasulat sa malaking letra:

“May sariling notebook si Mara. Gusto n’yo bang makita kung gaano siya kalala?”

Alam ko agad kung kaninong sulat iyon.

Enzo.

Hindi pa ako nakaka-react nang bumukas ang pinto.

Pumasok si Enzo kasama ang mga kaibigan niya, hawak ang kopya ng folder ko na parang trophy.

Ngumisi siya sa buong klase.

“Since mahilig pala si Mara manghusga,” sabi niya, “fair lang siguro na malaman ng lahat kung ano ang tinatago niya.”

Tumingin siya sa akin.

“Right, Mara?”

At bago ko pa maabot ang bag ko, itinaas niya ang isang printed page.

Pahina iyon ng pangalan niya.

Pero may isang bagay siyang hindi alam.

Hindi iyon ang pinakaimportante kong kopya.

Dahil ang totoong ebidensya—

ay nasa projector na naka-schedule kong gamitin sa presentation namin sa Ethics class.

At sa mismong sandaling binuksan ni Enzo ang bibig niya para ipahiya ako,

pumasok ang professor namin kasama ang dean ng student affairs.

PARTE2

Pumasok si Professor Alonzo na hawak ang laptop niya, kasunod si Dean Mercado ng Student Affairs.

Sa loob ng isang segundo, nawala ang yabang sa mukha ni Enzo.

Pero mabilis siyang nakabawi.

“Perfect timing, sir,” sabi niya, pilit na tumatawa. “May concern lang po kami tungkol kay Mara.”

Tumingin sa kanya si Professor Alonzo.

“Concern?”

“Opo. Gumagawa po siya ng notebook tungkol sa male students. May ratings, may screenshots, may comments. Creepy po. Unethical.”

Tahimik ang buong klase.

Ramdam ko ang tingin ng lahat sa akin.

Kung ako ang dating Mara, baka nanginig na ako. Baka nagpaliwanag ako agad. Baka umiyak ako dahil ayokong isipin nilang masama akong tao.

Pero hindi na ako ganoon.

Tumayo ako.

“Sir, may permission po ba akong mag-present?”

Nagulat si Enzo.

“Wow. Talagang proud ka pa?”

Hindi ko siya pinansin.

Tumango si Professor Alonzo. “Go ahead, Ms. Santillan.”

Lumapit ako sa harap. Kinabit ko ang laptop ko sa projector.

Lumabas sa screen ang title slide:

“Campus Rating Culture: When Objectification Becomes Entertainment”

May ilang kaklase na napatingin sa isa’t isa.

Si Enzo naman, napakunot-noo.

“Para po malinaw,” simula ko, “ang folder na hawak ni Enzo ay bahagi ng research proposal ko sa Ethics and Media Behavior. Hindi ito ginawa para ipahiya ang kahit sino. Ginawa ito para ipakita kung paano nagiging normal sa campus ang panghuhusga, pagra-rate, at pag-objectify sa babae.”

Nag-click ako.

Lumabas sa screen ang blurred photo ng notebook ni Enzo.

Hindi kita ang sensitive details. Pero kita ang format: pangalan, score, comment.

Nag-iba ang mukha ng mga babae sa klase.

Si Bianca, nasa likod, nakayuko.

Nag-click ulit ako.

Lumabas ang screenshots ng group chat.

Hindi ko ipinakita ang buong pangalan ng ibang kasali, pero ang pangalan ni Enzo, malinaw.

Doon, may message siya:

“Updated na notebook ko. May bagong 9.5 sa block.”

Sumunod na screenshot:

“Bianca is okay, pero Mara is different.”

May tumikhim sa likod.

Si Enzo, biglang pumula.

“Fake ‘yan,” sabi niya.

Nag-click ako ulit.

Lumabas ang screen recording ng mismong chat, may timestamp, may profile, may replies.

Hindi na siya nakapagsalita.

“Ang folder ko po,” sabi ko, “ay hindi tungkol sa katawan nila. Tungkol ito sa public behavior nila—mga bagay na sila mismo ang nag-post, sinabi, o pinakalat. At sa bawat entry, may note kung bakit harmful ang behavior.”

Nag-click ako sa slide ng pangalan ni Enzo.

Pero imbes na rating lang, lumabas ang summary:

Subject E.V.
Pattern: uses attractiveness as social currency.
Behavior: rates women privately, shares comments publicly, denies responsibility when confronted.
Impact: girlfriend redirected anger toward another woman instead of confronting source.

Tahimik.

Sobrang tahimik.

Iyong klase naming laging maingay, biglang parang library.

Si Dean Mercado ang unang nagsalita.

“Mr. Villareal, is this your notebook?”

Humigpit ang panga ni Enzo.

“Dean, joke lang po iyon.”

“Is it yours?”

Hindi siya sumagot.

“Mr. Villareal.”

“Opo,” mahinang sagot niya. “Pero hindi po seryoso.”

May tumawa sa likod. Isang maikling, mapait na tawa mula sa isa sa mga babaeng minsan niyang binigyan ng 4.0.

Tumayo siya.

“Hindi seryoso? Enzo, dalawang linggo akong hindi pumasok sa org meeting dahil narinig kong tinawag mo akong ‘below average’ sa friends mo.”

May isa pang babae ang nagsalita.

“Ako rin. Kaya pala biglang may mga tumatawa kapag dumadaan ako.”

Isa-isa silang nagsalita.

Hindi lahat umiiyak. Hindi lahat galit.

Pero lahat pagod.

Pagod matawag na sensitive kapag nasasaktan.

Pagod sabihang joke lang ang insulto.

Pagod gawing competition ang itsura ng babae.

Si Bianca ang huling tumayo.

Nanginginig ang boses niya.

“Ako ang girlfriend mo,” sabi niya kay Enzo. “Pero ni-rate mo rin ako. Hindi mo lang sila binastos. Binastos mo rin ako.”

“Bia, come on,” sabi ni Enzo. “Alam mong mahal kita.”

Umiling siya.

“Hindi. Mahal mo lang ang idea na may girlfriend kang kayang magpatawad kahit paulit-ulit mo siyang pinapahiya.”

Parang may nabasag sa silid.

Enzo tried to laugh it off, pero walang sumabay.

Doon ko nakita ang bagay na hindi ko akalaing makikita ko sa kanya.

Takot.

Hindi takot dahil may nasaktan siya.

Takot dahil hindi na siya kontrolado ang kuwento.

Dean Mercado asked him to surrender the notebook. Tumanggi siya noong una, pero nang sabihin ng dean na puwede itong maging formal complaint, dahan-dahan niyang ibinigay.

Pagkatapos, tumingin sa akin ang dean.

“Ms. Santillan, why did you not report this earlier?”

Huminga ako nang malalim.

“Because, ma’am, girls are often told to endure first before they are believed. Kapag nagsumbong kami agad, sasabihin OA. Kapag nagalit kami, sasabihin bitter. Kapag nanahimik kami, akala nila okay lang.”

Walang nagsalita.

“Ginawa ko po ang research na ito dahil gusto kong ipakita na hindi isolated ang problem. Culture siya. At hangga’t tinatawanan, lalala.”

Matagal akong tinitigan ng dean.

Then she nodded.

“Submit all materials to my office. We will open an investigation.”

Doon tuluyang bumagsak ang mukha ni Enzo.

Pagkatapos ng klase, hindi na siya pinagkaguluhan.

Walang lumapit para mag-joke.

Walang nag-tap sa balikat niya.

Yung dating hari ng hallway, biglang naging lalaking may notebook na pinagsisisihan niyang dinala sa campus.

Lumabas ako ng classroom dala ang bag ko. Akala ko tapos na.

Pero narinig ko ang boses ni Bianca sa likod ko.

“Mara.”

Huminto ako.

Pagharap ko, namumula ang mga mata niya.

“Sorry,” sabi niya.

Simple lang ang salita, pero mabigat.

“Hindi dapat ikaw ang sinisi ko. Mas madali lang kasing magalit sa ibang babae kaysa tanggapin na yung taong pinili ko ang gumawa sa akin nito.”

Hindi ako agad sumagot.

Sa totoo lang, hindi ko alam kung handa na akong maging mabait.

May parte sa akin na gustong sabihin, “Buti alam mo.”

Pero nakita ko ang mukha niya. Hindi na siya yung babaeng sumugod sa akin kahapon. Isa na lang siyang taong napahiya, nasaktan, at ngayon pa lang natututong huwag ipagtanggol ang taong sumira sa kanya.

“Kailangan mong humiwalay sa kanya,” sabi ko.

Tumango siya.

“Tapos na kami.”

May katahimikan sa pagitan namin.

Pagkatapos, ngumiti siya nang mahina.

“Yung sinabi mo sa folder… na looks expensive, values cheap?”

Napatingin ako sa kanya.

“Totoo pala.”

Hindi ko napigilang matawa.

Sa sumunod na linggo, kumalat sa campus ang issue.

Pero hindi gaya ng gusto ni Enzo.

Hindi ako naging kontrabida.

Sa halip, naging dahilan iyon para magkaroon ng forum ang department tungkol sa online behavior, consent, respect, at harassment disguised as jokes.

May mga lalaking unang nagrereklamo.

“Ang OA naman.”

“Notebook lang iyon.”

“Lahat na lang issue.”

Pero nang tanungin sila ng speaker kung okay lang bang gawin iyon sa kapatid nilang babae, girlfriend, o nanay nila, bigla silang natahimik.

Doon ko na-realize: maraming lalaki ang hindi naiintindihan ang respeto hangga’t hindi nila iniisip na may babaeng mahal nila ang tatamaan.

Pero dapat hindi kailangan maging kapatid, girlfriend, o nanay ang babae para respetuhin siya.

Dapat sapat na ang pagiging tao niya.

Si Enzo ay na-suspend sa student leadership activities. Pinag-community service siya, required counseling, at pinasulat ng formal apology sa buong block.

Hindi siya agad nagbago. Ang mga taong sanay maging sentro ng mundo, hindi natututo sa isang araw.

Pero hindi na siya nakakalakad sa hallway na parang lahat ng tao ay audience niya.

Si Bianca naman, unti-unting bumalik sa sarili. Hindi na siya laging nakadikit sa phone. Hindi na siya laging naghihintay ng message ni Enzo. Sumali siya sa women’s desk volunteer group ng university.

Isang hapon, nakita ko siyang nakaupo sa library, nagbabasa ng handbook tungkol sa student rights.

“Seryoso ka na diyan?” tanong ko.

Ngumiti siya.

“Mas interesting pala ang self-respect kaysa campus romance.”

“Finally,” sabi ko.

Tumawa kami.

Hindi kami naging best friends agad. Hindi ganoon kadali ang buhay. May sugat pa rin, may awkwardness pa rin.

Pero nagsimula kami sa tamang lugar: hindi bilang magkaribal, kundi bilang dalawang babaeng muntik nang pag-awayin ng isang lalaking takot managot.

Sa dulo, tinapos ko ang research paper ko.

Final title:

“From Locker Room Jokes to Digital Harm: How Rating Culture Shapes Campus Misogyny.”

Nakuha ko ang pinakamataas na grade sa klase.

Pero hindi iyon ang pinakamasarap na parte.

Ang pinakamasarap na parte ay noong lumapit sa akin ang isa sa mga tahimik na freshman pagkatapos ng forum.

“Ate,” sabi niya, “akala ko normal lang na pagtawanan kami kapag hindi kami pasok sa standard nila. Salamat po kasi ngayon alam kong hindi pala.”

Doon ako napahinto.

Kasi minsan, akala natin ang laban ay tungkol sa isang lalaki, isang notebook, isang insulto.

Pero mas malaki pala.

Tungkol iyon sa bawat babaeng tinuruan na ngumiti kahit binabastos.

Tungkol iyon sa bawat taong pinaniwalaang kailangan muna niyang maging maganda, payat, sexy, popular, o desirable bago siya igalang.

At tungkol iyon sa lakas ng loob na sabihin:

Hindi ako score.

Hindi ako comment.

Hindi ako laman ng notebook mo.

Ako ay tao.

At hindi mo kailangang magustuhan ako para tratuhin ako nang tama.

Mensahe sa mga mambabasa:
Huwag nating gawing biro ang bagay na nakakasugat ng dignidad ng iba. Ang tunay na ganda, talino, at halaga ng isang tao ay hindi nasusukat sa puntos, katawan, o opinyon ng mapanghusgang tao. Piliin nating maging boses ng respeto—lalo na kapag ang mundo ay sanay manahimik.