Hindi ko akalaing ang isang walang kuwentang pustahan ang tuluyang papatay sa kasal namin.

“Sa sala ka matutulog sa loob ng tatlumpung araw.”

Iyon ang sinabi ni Ariana sa akin na parang normal lang ang lahat. Parang hindi niya ako asawa. Parang isa lang akong gamit sa bahay na puwedeng ilipat kung kailan niya gusto.

Nakatayo ako sa harap niya, hawak ang papel na matagal ko nang inihanda pero ilang linggo ko ring hindi magawang ilabas.

Kasunduan sa diborsyo.

Sa isang iglap, namula ang mga mata niya. Malakas niyang ibinagsak ang palad sa mesa.

“Mateo! Dahil lang sa pinatulog kitang tatlumpung araw sa sala, gusto mo nang makipaghiwalay?”

Tinitigan ko siya nang diretso. Matagal ko nang gustong makita kahit kaunting guilt sa mukha niya. Kaunting hiya. Kaunting pag-aalinlangan.

Pero wala.

Ang nakita ko lang ay inis. Galit. At ang kayabangan ng isang taong naniniwalang siya ang tama kahit kitang-kita nang lumampas na siya sa hangganan.

“Kung hindi ako hihiwalay,” tanong ko nang malamig, “ano’ng hihintayin ko? Na mahuli ko kayong dalawa sa kama? Na saka lang ako magkakaroon ng karapatang masaktan kapag lantaran na ang pagtataksil?”

Bigla siyang tumayo.

“Napakabastos ng iniisip mo!”

“Talaga ba?” natatawa kong sabi, pero walang saya roon. “Kung maliit na bagay lang ‘to, bakit kailangan mong tuparin ang pustahang ‘yan nang sobrang seryoso?”

Hindi siya nagdalawang-isip.

“Dahil nangako ako kay Nico! Paano ako haharap sa kanya at sa mga kaibigan namin kung babaliin ko ang salita ko?”

Parang may kumuyom sa dibdib ko.

Sa huli, hindi pala ako ang pinoprotektahan niya.

Hindi ang kasal namin.

Hindi ang dignidad naming dalawa bilang mag-asawa.

Kundi ang pride niya sa harap ng lalaking matagal ko nang pinagdududahan.

Si Nico.

Batang kapitbahay niyang kasama niyang lumaki sa Cebu. Limang taon ang tanda ni Ariana sa kanya, at sa tuwing pag-uusapan ko ang closeness nilang dalawa, iisa lang lagi ang sagot niya.

“Para ko lang siyang kapatid.”

Pero ang lalaking itinuturing niyang kapatid ang paulit-ulit na nagpaparamdam sa akin na may gusto siya sa asawa ko.

Isang beses, pinabasa ko kay Ariana ang mensahe ni Nico sa akin.

“Makikipagkompetensiya ako sa’yo nang patas. Hindi habangbuhay ikaw ang pipiliin niya.”

Nang mabasa niya iyon, namutla siya.

Pero hindi siya naniwala.

Sa halip, inagaw niya ang cellphone ko at halos pasigaw na sinabi, “Hindi ‘to galing kay Nico! Gawa-gawa mo lang ‘to para pag-awayin kami!”

Doon ko unang naramdaman na wala nang saysay ang pagpapaliwanag.

Mas pinili niyang paniwalaan ang lalaking matagal nang sumisingit sa relasyon namin kaysa sa mismong asawa niya.

At hindi iyon ang unang beses.

Isang taon kaming magkakilala ni Ariana bago kami ikinasal. Nagkakilala kami sa kasal ng common friend sa Makati. Isang tingin pa lang, alam kong siya na. Nilapitan ko siya nang maingat, sinuyo nang totoo, minahal nang buong-buo.

Araw-araw akong naghahatid ng almusal sa condo niya sa BGC. Araw-araw din akong naghihintay sa baba ng opisina niya pagkatapos ng trabaho. Inalala ko ang paborito niyang kape, ang allergy niya sa hipon, ang paraan ng pagtiklop niya ng manggas kapag stress siya.

Anim na buwan matapos ko siyang ligawan, sinagot niya ako.

Anim na buwan pa, ikinasal kami.

Akala ko sapat na ang pag-ibig para maging matibay ang isang relasyon.

Nagkamali ako.

Sa araw mismo ng kasal namin, lumipad si Nico pabalik ng Pilipinas para dumalo. Maayos ang suot niyang barong, maayos ang ngiti niya, pero may lungkot at galit sa mga mata niya nang lumapit siya sa akin.

“Alagaan mo siya,” sabi niya. “Kapag pinaiyak mo siya, hindi kita mapapatawad.”

Ngumiti lang ako noon. Akala ko concern lang iyon ng matagal nang kaibigan.

Ngayon, alam kong babala iyon mula sa lalaking simula pa lang ay itinuturing na akong kalaban.

Lalong luminaw ang lahat nang minsang dinala ni Ariana si Nico sa opisina ko.

Creative director ako sa isang advertising firm sa Ortigas. Abala ang team ko noon sa tatlong malalaking campaign. Biglang pumasok si Ariana sa conference room na parang siya ang may-ari ng kumpanya.

Umupo siya sa harap ko, katabi si Nico, at walang kaabog-abog na sinabi, “May startup project sila. Gusto ko kayong gumawa ng full campaign para sa kanila. Libre.”

Akala ko nagbibiro siya.

Pero seryoso siya.

“Impossible ‘yon,” mahinahon kong sabi. “Hindi ako ang may-ari ng kumpanya. Hindi ako puwedeng basta magbigay ng libreng serbisyo.”

Sumimangot siya agad.

“Mateo, simpleng pabor lang ‘to. Hindi mo ba kayang ayusin? Hindi ba ikaw ang creative director? Utusan mo ‘yung mga tao mo na mag-overtime.”

Tiningnan ko siya, saka si Nico. Tahimik lang itong huli, pero kita ko ang liwanag sa mga mata niya. Parang nananabik siyang makita akong mapahiya.

“Ang hinihingi mo,” sabi ko, “ay hindi pabor. Pang-aabuso ‘yan.”

Doon nagsimulang tumaas ang boses ni Ariana.

Hindi niya raw ako maintindihan. Maliit na bagay lang naman daw. Nangako na siya sa mga kaibigan niya. Mapapahiya siya kapag hindi ko pinagbigyan.

Noon ko talaga naisip—sa buhay niya, kailan ba ako naging prioridad?

Ako ba talaga ang asawa?

O isa lang akong taong puwedeng gamitin kapag kailangan niya ng mukha, koneksiyon, o serbisyo?

Nang ilapag ko ang kasunduan sa diborsyo sa mesa, nag-iba ang ihip ng hangin sa silid.

Pero bago pa siya makapagsalita, si Nico ang naunang umarte.

“Ha? Maghihiwalay kayo?” kunwari’y gulat niyang sabi. “Dahil ba sa’kin? Kung dahil sa’kin, huwag na lang ‘yung project. Ayokong masira kayo dahil sa maliit na bagay.”

Napakagaling niya.

Napakalinis ng timpla ng boses niya. Napakabait pakinggan.

Pero kilalang-kilala ko na ang uri ng lalaking tulad niya.

Iyong mga mukhang mahinahon sa harap ng lahat pero lason ang dala kapag walang nakatingin.

Ngumiti ako nang bahagya. “Ikaw talaga ang may pinakamalaking kinalaman dito.”

Biglang tumalim ang tingin ni Ariana sa akin.

At si Nico—sa unang pagkakataon—halos mawalan ng kulay ang mukha.

Hindi ako tumigil.

“Sabihin mo na lang kay Ariana ang totoo,” sabi ko. “Tutal nandito ka naman.”

Tumayo si Nico. “Anong pinaparatang mo?”

Hindi pa ako nakakabawi, tumalikod na siya at mabilis na lumabas ng conference room.

At ang mas masakit?

Hindi ako sinundan ni Ariana.

Si Nico.

Si Nico ang hinabol niya.

Parang siya ang mas mahalagang hindi dapat masaktan.

Parang siya ang taong hindi niya kayang mawala.

Noong gabing iyon, habang nakaupo ako mag-isa sa sala ng condo naming dati kong tinatawag na tahanan, dumating ang mensahe ni Nico.

May kasamang video.

At nang pindutin ko ang play, halos tumigil ang mundo ko.

part2…

Sa video, mahigpit na magkayakap sina Ariana at Nico.

Hindi iyon yakap ng magkapatid.

Hindi iyon yakap ng dalawang taong nagkakatawanan lang matapos ang inuman.

At lalong hindi iyon yakap ng dalawang taong walang tinatagong damdamin.

Humalik si Ariana sa kanya.

Mahaba. Walang pag-aalinlangan. Walang takot.

Ang para bang wala siyang asawang naghihintay sa bahay.

Kasunod ng video, may mensahe si Nico.

“Ang galing mo talagang mag-alaga ng asawa. Salamat sa paghahanda sa kanya para sa’kin.”

Hindi ako umiyak.

Hindi ako nagwala.

Hindi ko binasag ang cellphone ko, hindi ko rin siya tinawagan.

Tahimik ko lang sine-save ang video, saka ko ibinaba ang telepono sa mesa. Sa sobrang sakit, parang biglang naging manhid ang buong katawan ko.

Kinabukasan, maaga akong nagising.

Paglabas ni Ariana sa kuwarto, maayos ang ayos ng buhok niya, pero halatang hindi siya nakatulog. Tinignan ko siya nang diretso.

“Humalik kayo kagabi, hindi ba?”

Saglit siyang natigilan. Kaunting gulat lang. Kaunting kaba.

Pagkatapos noon, tumigas ulit ang mukha niya.

“Oo,” sabi niya. “Pero may dahilan.”

Natawa ako, pero mababa at malamig.

“Paliwanag.”

Huminga siya nang malalim. “Naglaro kami ng truth or dare. Natalo si Nico. Ang parusa, kailangan niyang humalik sa isang babaeng nandoon nang isang minuto. Maraming babae roon, pero hindi ko alam kung malinis ba sila o kung may sakit. Ayokong malagay siya sa alanganin, kaya ako na lang ang tumulong.”

Ilang segundo akong hindi nakapagsalita.

Hindi dahil naniwala ako.

Kundi dahil hindi ko akalaing kaya niyang sabihin ang ganoong klaseng katwiran nang walang bahid ng hiya.

“Ariana,” mahina kong sabi, “ngayon ko lang nalamang gano’n ka pala kabuting tao. Handa kang isakripisyo ang respeto sa asawa mo para lang iligtas ang ‘kapatid’ mo sa haka-hakang sakit.”

“Mateo—”

“Isa lang ang sagot na kailangan ko. Pipirma ka ba o hindi?”

Matagal siyang natahimik.

Tapos taas-noo siyang sumagot, “Hindi.”

Sa mismong sandaling iyon, may tuluyang namatay sa loob ko.

Pagkalipas ng dalawang araw, ika-60 kaarawan ng ama niya, si Don Esteban. Ginanap ang handaan sa isang malaking events hall sa Quezon City. Kumpleto ang pamilya, kaibigan, mga negosyanteng malalapit sa kanila, at halos lahat ng kamag-anak ni Ariana.

Nagpunta ako.

Pero hindi para makisaya.

Dinala ko ang USB na nilagyan ko ng video.

Pagkatapos ng hapunan, lumapit ako sa event staff at ibinigay ang flash drive. Ilang minuto lang, umakyat ako sa entablado at humawak ng mikropono.

“Pasensya na po sa abala,” sabi ko. “Pero may mahalaga akong gustong ipaalam sa lahat.”

Tahimik ang buong bulwagan.

Lahat ng mata, nasa akin.

“Makikipagdiborsyo ako kay Ariana.”

Narinig ko ang magkakahalong bulungan, hingal, at pagkabigla.

“At para maintindihan ninyo kung bakit, pakiusap, panoorin ninyo ito.”

Umilaw ang malaking LED screen sa likod ko.

At doon, sa harap ng buong pamilya niya, sa harap ng mga kaibigang matagal niyang pinahalagahan, lumabas ang video.

Ang yakap.

Ang halik.

Ang paraan ng paghawak ni Nico sa bewang niya.

Ang paraan ng pagtitig niya rito na para bang matagal na niyang inangkin sa isip ang babaeng legal ko pang asawa.

Namutla si Ariana.

Tumayo siya bigla.

“Mateo! Nabaliw ka na ba?” sigaw niya. “Saan mo nakuha ‘yan?”

“Kay Nico,” sagot ko.

Napatingin ang lahat sa lalaki. Si Nico, na ilang segundo kanina’y mayabang pa, ngayon ay hindi makatingin nang diretso sa sinuman.

“Biro lang ‘yan!” depensa niya. “Nagkatuwaan lang kami!”

Tumawa ako nang mapakla.

“Kung gano’n, bakit mukhang handa ka nang patayin ako sa tingin mula pa noong araw ng kasal namin?”

Walang nakasagot.

Ang bulwagan ay napuno ng bulungan. May mga kamag-anak na napapailing. May mga babaeng nagtatakip ng bibig sa gulat. May ilan pang tahimik lang pero halatang kinikilabutan sa kahihiyan.

Biglang nagsalita si Don Esteban, ang ama ni Ariana.

“Ariana,” nanginginig niyang tanong, “ikaw ba talaga ‘yan?”

“Daddy, hindi po gano’n—”

Hindi na siya pinatapos.

Isang malakas na sampal ang umalingawngaw sa buong hall.

Napatihaya ang mukha ni Ariana sa lakas ng palo. Pumula agad ang pisngi niya.

“Huwag mo akong gawing tanga,” mariin na sabi ng ama niya.

Sa gilid, nakita kong namutla ang nanay niya at halos mawalan ng malay. Nagkagulo ang ilang kamag-anak sa pag-alalay.

Pero sa gitna ng lahat ng iyon, wala akong naramdamang tagumpay.

Pagod lang.

Parang ang haba-haba ng laban na ayaw ko namang simulan, pero ako pa rin ang napilitang tapusin.

Pagkatapos ng gabing iyon, kinausap ako ng mga magulang ni Ariana nang kami-kami na lang.

“Mateo,” sabi ni Don Esteban, “wala na bang paraan para maayos pa ito?”

Mabait sila sa akin. Totoo iyon. Kaya kahit galit ako sa anak nila, hindi ko kayang bastusin sila.

“Sir,” mahinahon kong sabi, “kung kayo po ang nasa posisyon ko, kakayanin n’yo po ba?”

Tahimik siya.

Ang nanay ni Ariana, si Doña Celia, pilit pang sinabi na isang halik lang daw naman iyon. Na baka puwede pang pag-usapan.

Pero umiling ako.

“Hindi po isang halik ang sumira sa lahat. Matagal nang sira ang tiwala. ‘Yung halik ang huling patunay lang.”

Sa huli, si Don Esteban na rin ang tumigil sa usapan.

“Hayaan na natin,” sabi niya sa asawa niya. “May hangganan ang pagpapatawad.”

Dumaan pa sa korte ang diborsyo. Lumaban si Ariana. Nag-apela pa siya. Pero kumpleto ang ebidensiya ko, at malinaw ang nangyari. Tuluyan din kaming naghiwalay sa mata ng batas.

Hindi nagtagal, nagpakasal sina Ariana at Nico.

Nakakatawa, sa isang paraan. Para bang ang lahat ng intriga, panunulot, at pagtatanggol niya kay Nico ay humantong din doon.

Pero hindi rin nagtagal ang saya nila.

Ang lalaking ubod ng tiyaga sa pagkuha sa babaeng gusto niya ay siya ring unang nalunod sa takot nang mapasakanya na ito.

Seloso si Nico. Mapagduda. Kontrolado niya ang oras ni Ariana, ang lakad niya, ang mga kaibigan niya, pati ang pagsagot niya sa telepono. Bawat pagka-late nito ng uwi, bawat missed call, bawat hindi nasagot na mensahe, nagiging dahilan ng malaking away.

Isang araw, nagkita ulit kami ni Ariana sa ospital sa Pasig.

Nagpapatingin ako para sa regular check-up. Siya naman, nag-iisa.

Hindi sana kami magkikita, pero nagkataon na narinig ko ang sigawan nila ni Nico sa hallway.

“Kanino ang dinadala mo?” sigaw ni Nico.

Namutla si Ariana. “Sa’yo.”

“Kung sa’kin ‘yan, bakit ka nagtatago?”

Doon ko lang napansing nanginginig ang kamay ni Ariana. Hindi na siya ang dating babaeng laging mataas ang noo, laging sigurado, laging naniniwalang hawak niya ang lahat.

Pagod na siya.

At sa unang pagkakataon mula nang makilala ko siya, mukhang takot na takot siya.

Napansin ni Nico ang presensiya ko at lalo siyang nagwala.

“Ayan! Baka sa ex-husband mo ‘yan!”

Lumapit siya sa akin, pero bago pa siya makagalaw nang tuluyan, malakas siyang sinampal ni Ariana.

“Tumigil ka,” umiiyak niyang sabi.

Hindi na ako nakialam.

Hindi na iyon laban ko.

Ilang buwan pagkatapos noon, nabalitaan kong naghiwalay rin sila. Si Nico raw ay tuluyang nawalan ng kontrol sa sarili at kinailangang ipagamot. Si Ariana naman ay umalis ng Maynila.

Akala ko iyon na ang huli.

Pero mali ako.

Bisperas ng Bagong Taon, habang pababa ako ng apartment para umuwi sa bahay ng mga magulang ko sa Laguna, nakita ko siyang naghihintay sa labas.

Si Ariana.

Payat na siya. Mas tahimik. Wala na ang pamilyar na tikas ng babaeng dating kayang baliin ang lahat sa isang tingin lang.

“Matagal na,” mahina niyang sabi.

“Ano’ng kailangan mo?” tanong ko.

Namula ang mga mata niya.

“Wala. Gusto lang kitang makita.”

Hindi ako nagsalita.

At sa katahimikan namin, bigla siyang napaluha.

“Matteo…” gamit pa rin niya ang dating tawag sa akin, “akala ko noon, ikaw ang siguradong mananatili. Akala ko dahil mahal mo ako, palagi mo akong maiintindihan. Palagi mo akong mapapatawad.”

Napapikit siya.

“Hindi ko na-realize na ‘yung kalayaang ibinigay mo sa akin, hindi ko pala dapat inabuso. Akala ko kaya kong kontrolin ang lahat. Akala ko hindi mawawala ang respeto mo kahit ilang beses kitang itulak palayo.”

Tiningnan ko siya nang matagal.

Noon ko naintindihan na may mga pagsisisi talagang dumarating lang kapag wala nang natitira para iligtas.

“Mahal mo ba siya noon?” tanong ko.

Matagal bago siya sumagot.

“Hindi ko alam kung kailan nagsimulang lumabo ang hangganan,” sabi niya. “Pero noong nawala ka, saka ko lang naintindihan kung ano ang totoong nasira.”

Tumango ako.

At sa unang pagkakataon, wala na akong galit na naramdaman.

Wala ring pag-ibig.

May natira lang na lungkot para sa dalawang taong minsang naniwalang kaya nilang buuin ang isang tahanan, pero hindi pala pareho ang ipinaglalaban.

“Kailangan ko nang umalis,” sabi ko.

Humakbang ako palayo.

Hindi niya ako pinigilan.

At hindi na rin ako lumingon.

Dahil may mga kuwento talagang hindi na dapat isinusulat muli.

May mga taong minsan mong minahal nang buong-buo, pero kapag sinira nila ang tiwala mo, hindi na sila puwedeng balikan—kahit pa dumating ang araw na totoo na ang lahat ng luha nila.

Ang pag-ibig ay hindi lang lambing, alaala, o pangakong binitiwan sa kasal. Ito ay respeto, hangganan, at pagpili sa tamang tao kahit walang nakakakita. Kapag sinayang mo ang isang pusong tapat, darating ang araw na kahit magsisi ka nang buong buhay, alaala na lang ang makakaya mong yakapin.