Nang Ipagmayabang ng Biyenan Kong ₱42,000 ang Pensiyon Niya at Sinabing “Kanya-Kanya na Tayo,” Limang Araw Lang Bago Siya Mamutla sa Mensahe ng Bangko
“Simula ngayon, kanya-kanya na tayo sa pera.”
Ibinagsak ng biyenan kong lalaki ang chopsticks niya sa mesa at matigas na tumingin sa akin.
“May sarili akong pensiyon. Huwag ninyong asahang bubuhayin ko kayong lahat.”
Habang hinihimay ko ang isda para sa anak ko, hindi man lang ako tumingala.
“Okay po.”
Biglang tumigil ang kamay ng biyenan kong babae.
Ang asawa ko naman ay muntik mabilaukan sa kanin.
At ang biyenan kong lalaki?
Parang siya pa ang nagulat na pumayag ako.
Ako si Mara Villanueva, trenta-kuwatro anyos, may asawa, may isang anim na taong gulang na anak, at apat na taon nang nakatira sa isang bahay sa Quezon City kasama ang mga magulang ng asawa kong si Paolo.
Ang biyenan kong lalaki na si Ernesto Villanueva ay animnapu’t dalawang taong gulang.
Tatlong taon na siyang retirado mula sa isang malaking manufacturing company sa Laguna.
Sa pensiyon at retirement allowance niya, tumatanggap siya ng humigit-kumulang ₱42,000 kada buwan.
At ipinagmamalaki niya iyon sa lahat.
“Si Mang Tony sa kabilang street, ₱21,000 lang ang natatanggap.”
“Noong panahon ko sa pabrika, supervisor na ako habang ang iba contractual pa.”
“Hindi biro ang pinaghirapan ko nang tatlumpu’t limang taon.”
Apat na taon ko nang naririnig ang mga linyang iyon.
Wala naman akong reklamo.
Ang hindi lang alam ng karamihan ay kung sino talaga ang gumagastos sa loob ng bahay.
Ako.
Araw-araw, alas-singko y medya pa lang ng umaga, gising na ako.
Naghahanda ako ng almusal bago pumasok sa trabaho.
Ako ang bumibili ng bigas, karne, gulay, gatas, sabon, tissue at halos lahat ng laman ng refrigerator.
Ang Meralco, tubig, internet, association dues at LPG?
Naka-auto debit lahat sa account ko.
Ang hulog sa bahay?
₱28,500 kada buwan.
Apat na taon nang automatic na kinakaltas sa payroll account ko.
Ang tuition at school expenses ng anak naming si Nico?
Ako rin.
Pati maintenance medicine ng biyenan kong babae na si Linda, ako ang bumibili kapag nauubusan siya.
Samantala, ang asawa kong si Paolo ay isang team supervisor na kumikita ng halos ₱45,000 kada buwan.
Pero simula noong binata pa siya, diretso sa nanay niya ang malaking bahagi ng suweldo niya.
Sabi ni Linda noon:
“Ganito na kami bago ka pa dumating. Sa akin ibinibigay ni Paolo ang sahod para marunong siyang mag-ipon.”
Noong bagong kasal kami, minsan kong tinanong kung puwedeng kami na ni Paolo ang mag-budget bilang mag-asawa.
Umismid si Linda.
“Bakit? Gusto mo bang hawakan agad lahat ng pera ng anak ko?”
Tumingin ako kay Paolo.
Tahimik lang siya.
Kaya hindi ko na inulit.
May sarili akong trabaho.
Kaya kong buhayin ang anak ko.
Kaya kong tumulong sa bahay.
Ang sabi ko sa sarili ko noon, huwag nang gawing dahilan ng away ang pera.
Hanggang dumating ang Sabadong iyon.
May sweet and sour pork, steamed fish, ginisang broccoli at sabaw sa mesa.
Pagkatapos ng trabaho, halos isang oras at kalahati akong nakatayo sa kusina para ihanda lahat.
Habang hinihimay ko ang isda ni Nico, biglang—
BAG!
Ibinagsak ni Ernesto ang chopsticks niya.
Napatalon si Nico.
“Naku, Lolo!”
Hindi man lang siya pinansin ni Ernesto.
“Tahimik muna. May sasabihin ako.”
Napalunok si Paolo.
Si Linda naman ay nakatingin sa plato niya.
Then Ernesto looked directly at me.
“Simula ngayon, kanya-kanya na tayo.”
Tahimik ako.
Ipinagpatuloy niya.
“Pensiyon ko, pera ko. Ako ang magdedesisyon kung saan ko gagastusin.”
Tinuro niya ang mga ulam.
“Tingnan mo ito. Kung ako lang, gaano karami ba ang makakain ko? Bakit kailangan kong gumastos para sa buong pamilya?”
Halos matawa ako.
Hindi dahil nakakatawa ang sinabi niya.
Kundi dahil sa apat na taon naming magkakasama, hindi ko matandaang siya ang nagbayad para sa isang buong linggong grocery.
Pero hindi ako nakipagtalo.
“Okay po.”
Napakurap siya.
“Ano?”
“Sabi ko, okay.”
Kumuha ako ng broccoli at inilagay sa plato ni Nico.
“Maganda rin naman po siguro na malinaw. Kanya-kanyang pera. Kanya-kanyang gastos.”
“Mara…” mahinang tawag ni Linda.
Ngumiti ako.
“Simula bukas, ako na lang po ang bahala sa sarili ko at kay Nico. Kayo na po ang bahala sa inyo.”
Parang may gustong sabihin si Ernesto.
Pero dahil siya mismo ang naglatag ng patakaran, umatras na lang siya sa upuan.
“Sige!”
Tumango siya nang matigas.
“Kapag sinabi kong kanya-kanya, kanya-kanya. Walang bawian.”
“Okay po.”
Pagkatapos ng hapunan, hinugasan ko ang mga plato.
Isa-isa.
Maingat.
Pagkatapos kong patuyuin ang huling mangkok, tinupi ko ang apron ko at inilagay sa ibabaw ng kitchen counter.
Huling beses ko na iyong ginawa para sa buong pamilya.
Pagpasok ko sa kuwarto, binuksan ko ang phone ko.
Meralco auto-payment.
OFF.
Water bill.
OFF.
Internet.
OFF.
Association dues.
OFF.
Pagkatapos ay binuksan ko ang banking app ko.
Home loan automatic payment.
Sandaling nakatigil ang daliri ko sa screen.
Pagkatapos ay pinindot ko rin.
CANCEL AUTO-DEBIT.
Kinabukasan, alas-sais pa lang, gising na ako.
Pero hindi ako nagluto.
Binihisan ko si Nico at bumaba kami sa isang maliit na breakfast place malapit sa Commonwealth Avenue.
Kumain kami ng arroz caldo, itlog at pandesal.
Pagbalik namin bandang alas-siyete y medya, nakaupo si Linda sa sala.
“Mara… wala bang almusal?”
“Busog na po kami ni Nico.”
Dumiretso ako sa kuwarto.
Maya-maya, lumabas si Ernesto.
Sumilip siya sa malamig at malinis na kusina.
Walang sinaing.
Walang kape.
Walang kahit anong niluluto.
Napasimangot siya.
Pagkatapos ay umayos ng tayo.
“Linda, magbihis ka. Kakain tayo sa labas. Mas masarap pa.”
Pagkalipas ng isang oras, nag-post siya sa Facebook.
Siyam na litrato ng tapsilog, lugaw, fried siomai, kape at kung anu-ano pa.
Caption:
“Retirement life. Sariling pera, sariling saya. Walang responsibilidad sa ibang tao.”
Hindi ako nag-react.
Ikalawang araw, bumili sila ng pagkain sa labas.
Ikatlong araw, nagsimulang magreklamo si Linda sa presyo.
“Ernesto, halos ₱1,200 na gastos natin ngayong araw.”
“Paminsan-minsan lang naman.”
Pagsapit ng gabi, biglang namatay ang ilang ilaw.
May overdue balance ang Meralco account.
Kumatok si Linda sa pinto ko.
“Mara, ikaw ba dati ang nagbabayad ng kuryente?”
Nakatalukbong ako habang nanonood ng series sa cellphone.
“Opo.”
“Hindi mo binayaran?”
Napatingin ako sa kanya.
“Akala ko po kanya-kanya na tayo.”
Hindi siya nakasagot.
Pagsapit ng ikalimang araw, alas-diyes ng umaga, narinig kong may sumigaw sa sala.
“MARA!”
Lumabas ako.
Hawak ni Ernesto ang cellphone niya.
Maputlang-maputla ang mukha niya.
“Anong ginawa mo?”
“Bakit po?”
Iniabot niya sa akin ang phone.
May mensahe mula sa bangko.
HOME LOAN PAYMENT OVERDUE.
Sa ibaba:
Failure to settle may result in penalties and further collection action.
Nanginginig ang kamay ni Ernesto.
“Bakit hindi nabayaran ang bahay?”
Tahimik kong kinuha ang baso ng mainit na soy milk sa mesa.
Hinipan ko muna bago sumagot.
“Dahil apat na taon na po akong nagbabayad niyan.”
Napatigil si Paolo sa likod niya.
Si Linda ay parang nawalan ng kulay sa mukha.
At saka ko idinagdag:
“Pero sabi ninyo po, kanya-kanya na tayo.”
“Kung gano’n…”
Tumingin ako kay Ernesto.
“…simula ngayon, kayo na rin po ang magbayad ng bahay.”
PARTE2
Parang walang huminga sa sala.
Si Ernesto ang unang nakabawi.
“Ano’ng ibig mong sabihin na ikaw ang nagbabayad?”
“Eksakto po sa sinabi ko.”
Dahan-dahan kong inilapag ang baso ng soy milk.
“₱28,500 kada buwan. Apat na taon.”
Biglang lumingon si Ernesto kay Paolo.
“Akala ko ikaw ang naghuhulog dito!”
Nagbago ang mukha ng asawa ko.
“Pa… hindi ko sinabi na ako.”
“Eh sino?”
Walang sumagot.
Ako ang bumalik sa kuwarto.
Pagbalik ko, may hawak akong makapal na notebook.
Inilapag ko iyon sa mesa.
“Ano ’yan?” tanong ni Linda.
“Records.”
Binuklat ko ang unang pahina.
“Nagsimula akong maglista noong unang buwan pagkatapos naming ikasal ni Paolo.”
May petsa.
Halaga.
Reference number.
Bayad sa bahay.
Kuryente.
Tubig.
Groceries.
Gamot.
Tuition.
School supplies.
Pati replacement ng nasirang rice cooker.
Bawat piso, nakatala.
Mabilis na binuklat ni Paolo ang mga pahina.
Habang tumatagal, lalo siyang namumutla.
“Mortgage, ₱28,500…”
“Groceries…”
“Meralco…”
“Mom’s medicines…”
Tumingin siya sa akin.
“Mara… lahat nito ikaw?”
“Hindi lahat.”
Tumango ako sa notebook.
“May ilang beses namang bumili ka ng pagkain ni Nico.”
Tahimik siyang napayuko.
Mas masakit yata ang sagot kong iyon kaysa kung sinigawan ko siya.
Dahil alam naming pareho kung gaano kaliit ang ambag niya kumpara sa apat na taong lumipas.
Kinuha ni Ernesto ang notebook.
“Hindi maaaring umabot nang ganito kalaki.”
“Kuwentahin natin.”
Binuksan ko ang calculator.
“₱28,500 kada buwan sa bahay. Forty-eight months.”
Pinindot ko ang equals.
₱1,368,000.
Hindi gumalaw si Ernesto.
“Utilities, groceries, association dues at internet, average na halos ₱18,000 kada buwan.”
Halos ₱864,000 pa.
“Tuition at school expenses ni Nico, gamot ni Mama Linda, repairs, appliances at iba pang bayarin…”
Hindi ko na kinailangang tapusin.
Lagpas dalawang milyon ang lumitaw sa notebook.
Hindi kasama roon ang personal kong gastos.
Hindi kasama ang sarili kong pamasahe.
Hindi kasama ang savings ko.
Hindi kasama ang mga araw na nag-overtime ako para hindi kapusin ang budget.
Tahimik ang buong bahay.
Pagkatapos, tumingin ako kay Paolo.
“May tanong ako.”
Dahan-dahan siyang tumingala.
“Sa apat na taon, halos ₱45,000 ang suweldo mo kada buwan.”
Hindi ko siya sinigawan.
Mas lalong bumigat ang katahimikan.
“Kung ako ang gumastos sa halos lahat…”
Tumingin ako kay Linda.
“…saan napunta ang pera ni Paolo?”
Napahigpit ang hawak ni Linda sa laylayan ng blouse niya.
“Iniipon ko.”
“Saan?”
“Sa account ko.”
“Magkano?”
Hindi siya agad sumagot.
“Ma,” sabi ni Paolo.
Ngayon lang naging matigas ang boses niya.
“Magkano?”
“Hindi ko naman ginagalaw lahat.”
“Magkano nga?”
Napapikit si Linda.
“Mahigit isang milyon pa.”
Napaatras si Paolo.
“Isang milyon?”
“Para rin naman sa pamilya!”
Biglang naging defensive ang boses ni Linda.
“Akala mo ba kinukuha ko para sa sarili ko? Kapag may emergency, may mahuhugot tayo!”
Napangiti ako nang bahagya.
“May emergency tayo ngayon.”
Tinuro ko ang mensahe ng bangko.
“May mortgage.”
Hindi siya nakasagot.
Si Ernesto naman ay agad na kumontra.
“Hindi puwedeng galawin iyon! Savings natin iyon.”
Napalingon ako sa kanya.
“Pero iyong suweldo ko, puwedeng ubusin?”
Namula ang mukha niya.
“Hindi gano’n ang ibig kong sabihin.”
“Talaga po?”
Tumayo ako.
“Apat na taon akong nagbayad ng bahay na tinatawag ninyong ‘bahay ng pamilya.’”
“Apat na taon akong gumigising nang maaga para magluto.”
“Ako ang nagbabayad ng utilities.”
“Ako ang nag-aasikaso sa tuition ni Nico.”
“Kapag nauubusan ng gamot si Mama Linda, ako ang tumatakbo sa pharmacy.”
“Hindi ko kayo siningil.”
“Hindi ko kayo pinahiya.”
“Hindi ko ipinost sa Facebook kung magkano ang ginagastos ko sa inyo.”
Napayuko si Linda.
Pero hindi pa rin tumigil si Ernesto.
“Eh pamilya ka naman! Normal lang na tumulong!”
Tumango ako.
“Tama po.”
“Pamilya.”
“Pero kayo ang nagsabing simula ngayon, kanya-kanya.”
Hindi na siya nakasagot.
Lumapit si Paolo sa mesa.
“Pa… bakit mo ba sinabi iyon?”
Nagkibit-balikat si Ernesto.
“Gusto ko lang maging malinaw. Pera ko, pera ko.”
“Pero hindi mo naman pala binabayaran ang bahay.”
“Hindi ko alam!”
“Apat na taon tayong nandito!”
Tumaas ang boses ni Paolo sa unang pagkakataon.
“Paano hindi mo alam kung sino ang nagbabayad?”
Napatingin si Ernesto sa anak niya.
Marahil iyon ang unang beses na hindi lang tahimik na tumango si Paolo sa harap ng mga magulang niya.
“Akala ko,” mahinang sabi ni Ernesto, “bahagi iyon ng gastos ninyong mag-asawa.”
Napatawa ako.
“Eksakto po.”
“Gastos naming mag-asawa.”
“Kaya mula ngayon, si Paolo at ako ang magdedesisyon kung paano hahawakan ang pera namin.”
Napatingin sa akin si Paolo.
May hiya sa mukha niya.
Pero may iba rin.
Parang unang beses siyang nagising.
“Mara…”
“Hindi pa ako tapos.”
Bumaling ako kay Linda.
“Simula sa susunod na sahod ni Paolo, hindi na iyon dadaan sa account ninyo.”
Napasinghap siya.
“Anong ibig mong sabihin?”
“Ako at si Paolo ang magba-budget para sa sarili naming pamilya.”
“Pero ako ang nag-iingat ng pera niya mula pa noong binata siya!”
“Kasal na siya.”
Diretsahan kong sagot.
“May anak na siya.”
“At hindi na siya binata.”
Napasara ang bibig niya.
Si Paolo ang sumunod na nagsalita.
“Ma… tama si Mara.”
Nanlaki ang mata ni Linda.
“Paolo!”
“Hindi ko namalayan kung gaano kalaking responsibilidad ang iniwan ko sa kanya.”
Tumingin siya sa akin.
“Akala ko okay lang dahil hindi ka nagrereklamo.”
“Hindi ibig sabihin na tahimik ang isang tao, okay siya.”
Yumuko siya.
“Alam ko.”
Pagkatapos ay lumingon siya sa mga magulang niya.
“Simula ngayon, ako na ang hahawak ng sahod ko.”
Napaupo si Linda.
Parang iyon pa ang pinakamahirap niyang tanggapin.
Pero may isa pang bagay na hindi pa alam ni Ernesto.
Kinuha ko mula sa notebook ang isang clear envelope.
“May kailangan din po kayong makita.”
Inilabas ko ang kopya ng loan documents.
Tinitigan iyon ni Ernesto.
“Bakit pangalan ninyo ni Paolo ang nandito?”
“Dahil kami po ang borrowers.”
“Pero bahay natin ito!”
“Bahay po namin ni Paolo.”
Natahimik siya.
Hindi ko sinabi iyon para ipahiya siya.
Katotohanan lang iyon.
Noong ikinasal kami, nagbigay sila ng bahagi ng down payment bilang tulong.
Nagbigay rin ang mga magulang ko.
Pero dahil ako at si Paolo ang may trabaho at qualified sa loan, sa pangalan naming dalawa nakarehistro ang property.
Sa paglipas ng panahon, si Ernesto na ang nagsimulang magsabi sa lahat ng bisita:
“Bahay ko ito.”
Hindi ko siya kinontra.
Dahil pamilya nga.
Pero ngayong siya mismo ang nagtakda ng hangganan, kailangan nang maging malinaw ang lahat.
“Hindi namin kayo pinapaalis,” sabi ko.
“Pero hindi na puwedeng ako lang ang gumagastos habang ang lahat ay kumikilos na parang obligasyon ko iyon.”
Tahimik na umiyak si Linda.
Hindi iyong dramatikong paghagulgol.
Simpleng luha lang habang nakatingin sa mga kamay niya.
“Mara… nasanay lang siguro kami.”
“Opo.”
Sagot ko.
“Iyon mismo ang problema.”
Nasanay silang may pagkain.
Nasanay silang may ilaw.
Nasanay silang bayad ang tubig.
Nasanay silang may gamot sa cabinet.
Nasanay silang may hulog ang bahay.
At dahil lagi akong tahimik, inakala nilang kusa lang lumilitaw ang lahat ng iyon.
Nang gabing iyon, kami ni Paolo ang nag-usap sa kuwarto.
Matagal siyang tahimik.
Pagkatapos ay sinabi niya:
“Sorry.”
Hindi ko agad sinagot.
“Alam kong hindi sapat.”
Hindi pa rin ako nagsalita.
“Pero gusto kong ayusin.”
Tumingin ako sa kanya.
“Hindi ko kailangan ng pangako.”
“Anong kailangan mo?”
“Gawa.”
Kinabukasan, nag-open kami ng joint household account.
Pareho kaming maglalagay doon kada payday.
Siya ang nag-set ng automatic payment para sa mortgage.
Hinati namin ang groceries, utilities at school expenses.
At sa unang pagkakataon mula noong ikasal kami, nakita kong si Paolo mismo ang nag-budget ng pera para sa anak namin.
Tungkol naman kina Ernesto at Linda, hindi naging madali ang adjustment.
Sa unang buwan, ilang beses nagreklamo si Ernesto na mahal ang pagkain sa labas.
Kaya natuto silang magluto ulit.
Si Linda mismo ang gumawa ng grocery list.
At nang makita ni Ernesto kung gaano kamahal ang kuryente, kusa niyang pinatay ang aircon sa sala kapag walang tao.
Minsan, muntik akong matawa.
Pero hindi ko sila pinagtawanan.
Dahil unti-unti nilang naiintindihan ang bagay na matagal nilang hindi nakikita.
May presyo ang bawat komportableng araw.
At may tao sa likod ng bawat bayad.
Makalipas ang dalawang buwan, isang Linggo ng tanghali, sabay-sabay kaming kumain ulit.
Hindi na ako ang nagluto ng lahat.
Si Paolo ang nag-ihaw ng bangus.
Si Linda ang gumawa ng pancit.
Si Ernesto ang bumili ng prutas gamit ang sarili niyang pera.
Ako naman ang nagluto ng sabaw.
Habang kumakain, biglang nagsalita si Ernesto.
“Mara.”
Tumingin ako sa kanya.
May ilang segundong katahimikan bago niya sinabi:
“Hindi ko alam noon kung gaano kalaki ang binabayaran mo.”
Tumango lang ako.
“Hindi rin ako marunong magtanong.”
Huminga siya nang malalim.
“Akala ko dahil hindi ka nagsasalita, wala kang problema.”
Sumulyap siya kay Nico na masayang kumakain.
“Pasensya na.”
Hindi iyon perpektong apology.
Hindi biglang naging mabait ang lahat.
Hindi rin nabura ang apat na taon sa isang pangungusap.
Pero sapat iyon para magsimula.
Ngumiti ako nang kaunti.
“Okay po.”
Natawa si Paolo.
Napatingin ako sa kanya.
“Ano?”
“Wala.”
“Naalala ko lang.”
“Ano?”
“Doon nagsimula lahat.”
Napangiti rin ako.
Oo.
Dalawang simpleng salita lang iyon.
Okay po.
Akala ng biyenan ko, pagsang-ayon iyon sa gusto niyang mangyari.
Hindi niya alam na iyon pala ang unang pagkakataong tumigil akong akuin ang responsibilidad ng lahat.
At minsan, hindi mo kailangang sumigaw para ipagtanggol ang sarili mo.
Hindi mo kailangang makipag-away.
Hindi mo kailangang ipamukha agad sa ibang tao ang lahat ng sakripisyo mo.
Minsan, sapat nang umatras ka nang isang hakbang…
at hayaan silang makita kung gaano karaming bagay ang tahimik mong binubuhat araw-araw.
Mensahe:
Ang pagtulong sa pamilya ay pagmamahal, pero hindi dapat maging dahilan para abusuhin ang kabaitan ng isang tao. Ang tunay na pamilya ay hindi umaasa sa iisang taong magsakripisyo habang ang iba ay kumportable. Kapag may respeto, may patas na pananagutan—sa pera, sa trabaho, at higit sa lahat, sa isa’t isa.
