Nabali ang kanang binti ko sa hagdan ng MRT station sa Ortigas.

Ang unang ginawa ko, tinawagan ko si Adrian Villareal—ang lalaking limang taon kong minahal, limang taon kong inunawa, limang taon kong piniling unahin kahit paulit-ulit niya akong hinuhuli sa buhay niya.

Hindi siya sumagot.

Makalipas ang halos isang oras, isang mensahe lang ang dumating.

“Busy ako.”

Nasa emergency room ako noon, nanginginig ang kamay habang hawak ang papel ng X-ray. Sabi ng doktor, kailangan kong lagyan ng cast. Sabi ng nurse, kailangan ko raw ng bantay dahil mahirap maglakad mag-isa pagkatapos.

Tiningnan niya ako habang pilit kong inaabot ang bag ko sa sahig.

“Ma’am, wala po ba kayong kasama? Family? Boyfriend?”

Napangiti ako nang pilit.

Meron sana.

Kaso busy.

Busy pala sa birthday party ni Cheska Lirio.

Si Cheska—ang childhood friend ni Adrian. Ang babaeng lagi niyang ipinagtatanggol. Ang babaeng lagi niyang sinasabing “kawawa,” “sensitive,” “may pinagdadaanan,” at higit sa lahat, “kaibigan lang.”

Habang nakapila ako sa cashier, nanginginig sa sakit, biglang nag-pop up sa feed ko ang post niya.

“Thank you, Adi, for the most magical birthday surprise! Complete ang barkada! Guess who wasn’t invited?”

May picture.

Lahat ng common friends namin nandoon.

May cake, may balloons, may live band, may malaking LED screen na may pangalan ni Cheska.

At sa gitna ng lahat, si Adrian.

Nakatayo siya sa tabi ni Cheska, hawak nito ang braso niya, habang nakangiti siya sa babaeng iyon sa paraang matagal ko nang hinihintay na ibigay niya ulit sa akin.

Hindi ako umiyak.

Hindi rin ako nag-message.

Nag-comment lang ako:

“Stay happy. Bagay kayo.”

Pag-uwi ko sa condo sa Mandaluyong, gamit ang saklay na hindi pa ako sanay hawakan, isa-isa kong kinuha ang mga gamit ko.

Damit.

Libro.

Lumang mug na may initials naming dalawa.

Picture frame namin sa Tagaytay noong una pa lang kami.

Limang taon sa loob ng isang kahon.

Limang taon na parang biglang naging sobrang gaan dalhin.

Dumating si Adrian pasado alas-diyes ng gabi.

Pagkabukas niya ng pinto, hindi niya agad napansin ang cast sa binti ko.

Ang una niyang napansin ay ang kahon.

At galit siya.

“Anong drama na naman ’to, Lia?”

Hindi ako sumagot.

Lumapit siya, bitbit pa ang amoy ng mamahaling pabango at alak. “Bakit ka nag-comment sa post ni Cheska? Alam mo bang nasira mood niya dahil sa sinabi mo?”

Napatingin ako sa kanya.

“Nasira mood niya?”

“Birthday niya ’yon. Ang dami niyang anxiety lately. Bakit kailangan mong magparinig?”

Tumango ako nang marahan.

“Sige. I-delete ko.”

Natigilan siya.

Siguro inaasahan niya, sisigaw ako. Magtatanong ako kung bakit hindi niya ako inimbita. Kung bakit wala siya sa ospital. Kung bakit mas nauna pa niyang ipagtanggol ang lungkot ni Cheska kaysa sa bali kong binti.

Pero wala akong sinabi.

Kinuha ko lang ang phone ko at binura ang comment.

Mas lalong kumunot ang noo niya.

“Lia, ano bang problema mo?”

“Wala.”

“Hindi ka ganyan.”

Ngumiti ako.

“Baka ngayon lang ako naging ganyan.”

Hinawakan niya ang braso ko, medyo madiin. “Kung gusto mong makipag-away, sabihin mo. Huwag kang ganyan na parang martyr.”

Napaatras ako.

Dahil sa bigat ng cast, nawalan ako ng balanse at bumagsak ako sa sofa.

Doon lang niya nakita.

Ang binti ko.

Ang puting cast.

Ang saklay sa tabi ko.

Nanlamig ang mukha niya.

“Lia… anong nangyari?”

“Aksidente.”

“Kailan?”

“Kanina.”

“Bakit hindi mo ako tinawagan?”

Tumingin ako sa kanya nang tahimik.

Nakita kong naalala niya.

Ang missed calls.

Ang message niyang “Busy ako.”

Lumapit siya agad, gustong hawakan ang binti ko, pero inurong ko.

“Huwag na. Okay lang.”

“Hindi okay ’to.”

“Okay lang talaga.”

Mas nasaktan siya sa tono ko kaysa sa galit ko. Dahil wala nang init. Wala nang pakiusap. Wala nang luhang pwede niyang punasan para sabihing mahal pa niya ako.

Tahimik kong kinuha ang dalawang movie tickets mula sa ibabaw ng mesa.

“Manood tayo.”

Napakurap siya.

“Ano?”

“Anniversary natin ngayon, di ba? Nag-book ako ng sine. Last full show. Tara.”

Nakatitig lang siya sa akin.

“Lia, seryoso ka ba?”

“Oo.”

“Hindi ka galit?”

“Hindi na.”

Hindi ko alam kung narinig niya ang salitang iyon nang tama.

Hindi na.

Hindi “hindi.”

Kundi hindi na.

Pero ngumiti siya, marahil dahil mas madali para sa kanya na maniwalang napatawad siya kaysa tanggapin na may babae ring napapagod.

Binuhat niya ako palabas ng unit.

“From now on, ako na mag-aalaga sa’yo,” sabi niya, halos pabulong. “Hindi na kita pababayaan.”

Dati, sa ganitong eksena, matutunaw ako.

Dati, iisipin kong ito na ang simula ng pagbabago niya.

Dati, sapat na ang isang yakap niya para burahin ang buong araw kong sakit.

Pero habang nasa bisig niya ako, isa lang ang naramdaman ko.

Huli na.

Sa loob ng sinehan, madilim, malamig, at halos kami lang ang tao.

Umupo siya sa tabi ko, inayos ang jacket sa balikat ko, hinawakan ang kamay ko.

Parang perfect boyfriend.

Parang walang babaeng tinatawag siyang Adi.

Parang hindi niya ako iniwan sa ospital.

Kalahati pa lang ng pelikula, nagsimulang mag-vibrate ang phone niya.

Isang beses.

Dalawang beses.

Tatlo.

Nasilip ko ang screen.

Cheska Lirio calling…

Background photo nila ang naka-save—si Cheska, nakasandal sa balikat niya, parehong nakangiti.

Contact name:

Cheskie

Pinindot niya ang decline.

Tumingin siya sa akin. “Ignore ko.”

Ngumiti ako.

“Sige.”

Pero ilang segundo lang, may message.

Adi… please. I’m scared. If you don’t come, baka may gawin ako sa sarili ko.

Nakita kong nanigas ang daliri niya.

Kilalang linya iyon.

Laging ganoon.

Kapag may date kami, may panic attack si Cheska.

Kapag anniversary namin, may emergency si Cheska.

Kapag birthday ko, umiiyak si Cheska.

At palaging si Adrian ang kailangan.

Dati pinipigilan ko siya.

Dati umiiyak ako.

Dati sinasabi kong, “Paano naman ako?”

At lagi niyang sagot:

“Lia, malakas ka. Si Cheska, hindi.”

Ngayon, kinuha ko ang phone niya.

Sinagot ko ang tawag.

Pagkatapos, ibinalik ko sa kanya.

“Puntahan mo siya.”

Napatitig siya sa akin.

“Lia…”

Ngumiti ako, habang sa screen ng sinehan, umiiyak ang bidang babae sa ulan.

“Ako na ang magtatapos ng pelikula.”

Tumayo siya nang mabagal, parang may gustong sabihin. Pero sa huli, pinili niya pa rin ang pinto palabas.

At habang papalayo ang mga hakbang niya, saka ko binuksan ang envelope sa bag ko—ang envelope na dapat ibibigay ko sa kanya ngayong gabi.

Nasa loob ang isang ultrasound result.

At sa ilalim nito, ang liham na dalawang linggo ko nang sinusulat.

Adrian, buntis ako. Pero hindi mo na kailangang malaman.

…

Pagkalabas ni Adrian ng sinehan, hindi ko na siya sinundan ng tingin.

Hindi ko rin pinigilan.

Hindi na ako naghintay na lumingon siya.

Tahimik kong ibinalik sa envelope ang ultrasound result at nilagay sa loob ng bag ko. Nakakatawa, dahil buong linggo kong pinaghandaan kung paano ko sasabihin sa kanya.

Inisip ko pa ang reaksyon niya.

Baka yakapin niya ako.

Baka umiyak siya.

Baka sa wakas, pipiliin niya ako nang buong-buo.

Pero nang gabing iyon, sa pagitan ng isang bali kong binti at isang tawag ni Cheska, nakuha ko ang sagot.

Hindi ko kailangang sabihin ang balita para malaman kung anong klaseng ama siya.

Paglabas ko ng sinehan, hindi ko alam kung paano ako makakauwi.

Mabigat ang cast. Mas mabigat ang dibdib ko.

Pero may isang guard na lumapit at tinulungan akong makakuha ng taxi. Habang nasa biyahe pauwi, tumatawag si Adrian.

Hindi ko sinagot.

Nag-message siya.

“Lia, saglit lang ako. Promise babalik ako.”

Makalipas ang sampung minuto:

“Please, huwag kang mag-overthink.”

Pagkatapos:

“Cheska really needed me.”

At panghuli:

“Ikaw ang mahal ko. Alam mo ’yan.”

Tinitigan ko ang huling message hanggang magdilim ang screen.

Mahal.

Napakagaan niyang gamitin ang salitang iyon.

Parang plaster sa pader na bitak na bitak na.

Pagdating ko sa condo, tinuloy ko ang pag-iimpake.

Hindi mabilis. Hindi madali.

Pero bawat damit na nilalagay ko sa maleta, parang may piraso ng sarili kong bumabalik.

Alas-dos ng madaling araw nang bumukas ang pinto.

Pumasok si Adrian, pagod, gulo ang buhok, may mantsa ng lipstick sa collar ng puting polo niya.

Hindi ko alam kung napansin niya.

O baka sanay na siyang hindi ko na lang pansinin.

“Lia.”

Tumingin siya sa mga maleta.

Namuti ang mukha niya.

“Anong ginagawa mo?”

“Uuwi muna ako sa ate ko sa Cavite.”

“Dahil lang sa tonight?”

Hindi ako sumagot.

Lumapit siya, halatang nagpapanic na.

“Okay. Mali ako. Dapat sinundo kita sa hospital. Dapat hindi ako umalis sa sinehan. Pero Lia, you know Cheska’s condition. Hindi ko siya pwedeng pabayaan.”

“Alam ko.”

“Kung alam mo, bakit parang kasalanan kong maging mabuting kaibigan?”

Doon ako napatawa.

Mahina lang.

Pero sapat para matahimik siya.

“Mabuting kaibigan ka sa kanya, Adrian. Pero anong klaseng boyfriend ka sa akin?”

Natigilan siya.

“Sabi mo dati, intindihin ko siya kasi may sakit siya. Intindihin ko siya kasi fragile siya. Intindihin ko siya kasi wala siyang ibang masasandalan.”

Huminga ako nang malalim.

“Limang taon kitang inintindi. Pero ngayong ako ang hindi makatayo, ako pa rin ang kailangang umintindi.”

Napalunok siya.

“Lia, hindi ganyan…”

“Ganyan.”

Kinuha ko ang kahon sa mesa at inilapag sa harap niya.

“Nandiyan lahat ng binigay mo. Yung bracelet, yung spare key, yung anniversary letters. Pati yung singsing na dapat ibalik ko sana kapag nag-propose ka.”

Tumingin siya sa akin, nanlalaki ang mata.

“You knew?”

“Alam kong may singsing ka nang binili.”

Lumitaw ang guilt sa mukha niya.

“Then why are you leaving? Lia, I was going to ask you to marry me.”

Ngumiti ako, pero wala nang saya.

“Kailan? Kapag hindi tumawag si Cheska?”

Parang sinampal siya.

Lumapit siya at lumuhod sa harap ko.

“Please. Huwag ganito. I can fix this.”

Umiling ako.

“Hindi mo maaayos ang bagay na matagal mo nang piniling sirain.”

Hinawakan niya ang kamay ko.

Sa unang pagkakataon, nanginginig ang kamay niya.

“Tell me what to do.”

Matagal ko siyang tinitigan.

Ito ang lalaking minahal ko mula noong wala pa kaming ipon, noong nag-jeep pa kami sa ulan, noong sabay kaming kumakain ng siomai sa kanto dahil kapos ang budget.

Hindi siya masamang tao noon.

Pero minsan, hindi kailangang maging halimaw ang isang tao para makasakit.

Sapat nang lagi ka niyang hindi pinipili.

“Pakawalan mo ako,” sabi ko.

Umiling siya agad.

“No.”

“Adrian.”

“No. Galit ka lang ngayon. Pagod ka. Nasasaktan ka. Bukas pag-usapan natin.”

“Hindi ito dahil sa galit.”

“Then bakit?”

Kinuha ko ang envelope sa bag ko.

Sandali akong nagdalawang-isip.

Hindi ko na sana sasabihin. Akala ko, aalis ako dala ang sikreto. Pero nakita ko ang mukha niya—ang mukha ng taong kailangang matuto na may mga desisyong hindi na nababawi.

Iniabot ko sa kanya ang envelope.

Binuksan niya.

Nakita niya ang ultrasound.

Nakita niya ang pangalan ko.

Nakita niya ang date.

At nakita kong gumuho ang buong mundo niya.

“Lia…”

Wala nang boses ang pangalan ko sa bibig niya.

“Buntis ka?”

“Dapat ngayong gabi ko sasabihin.”

Napaupo siya sa sahig.

“Bakit hindi mo sinabi agad?”

“Kailan? Sa hospital habang hindi mo sinasagot tawag ko? Sa bahay habang sinisisi mo ako dahil nasira birthday ni Cheska? O sa sinehan bago mo ako iniwan ulit?”

Tumulo ang luha niya.

First time ko siyang nakitang ganoon.

Pero hindi na ako gumaan.

Hindi lahat ng luha ay sapat para maglinis ng sugat.

“Anak ko ’yan,” bulong niya.

“Oo.”

“Then I have the right—”

“May karapatan kang malaman. Kaya nalaman mo. Pero wala kang karapatang gamitin ang anak ko para pigilan akong umalis.”

Napatingin siya sa akin, parang hindi niya ako kilala.

Siguro nga.

Dahil ang babaeng nasa harap niya ngayon, hindi na iyong babaeng naghihintay hanggang umaga sa harap ng malamig na cake.

Tumayo ako gamit ang saklay.

Mahirap.

Masakit.

Pero tumayo ako.

Tumakbo ang luha niya habang sinusubukan akong hawakan.

“Lia, please. I’ll cut her off. I’ll block Cheska. I’ll change. I swear.”

Napailing ako.

“Hindi mo kailangang baguhin ang sarili mo para manatili ako. Dapat pinili mo lang ako noong mahal pa kitang hintayin.”

Pagkasabi ko noon, may kumatok.

Si Ate Mira.

Dumating siya dala ang kotse, tulog pa ang anak niyang babae sa backseat. Pagkakita niya sa akin, agad niya akong inalalayan.

Hindi siya nagtanong.

Hindi niya kailangang itanong.

May mga sugat na nababasa sa mukha.

Bago ako tuluyang lumabas, tinawag ako ni Adrian.

“Lia… kahit minsan ba… minahal mo pa rin ako hanggang dulo?”

Huminto ako sa may pinto.

Hindi ako lumingon.

“Oo.”

Napahikbi siya.

“Kaya nga ang sakit.”

At umalis ako.

Lumipas ang tatlong buwan.

Sa Cavite ako tumira pansamantala. Malapit sa dagat, malayo sa ingay, malayo sa lahat ng lugar kung saan ako minsang nagmakaawa na mapansin.

Si Adrian, hindi tumigil.

Nagpadala siya ng bulaklak.

Pagkain.

Letters.

Nagpunta siya sa bahay ni Ate Mira, pero hindi ko siya hinarap.

Hindi dahil wala akong nararamdaman.

Kundi dahil alam kong ang puso, kapag palaging binabalikan ang apoy, matututong tawaging tahanan ang paso.

Isang araw, may nag-viral na video.

Si Cheska, umiiyak sa isang café sa BGC, sinisigawan si Adrian.

“Pinili mo siya dahil buntis siya? After everything I did?”

Hindi sinasadya, may nakapag-record.

Sa video, tahimik lang si Adrian.

Pagkatapos, sinabi niya:

“Hindi kita pinili noon. Ginamit lang kita para takasan ang responsibilidad kong mahalin siya nang tama. At iyon ang pinakamalaking kasalanan ko.”

Maraming nag-comment.

Maraming nanghusga.

Maraming nagsabing karma.

Pero hindi na ako natuwa.

Dahil kapag tunay kang gumaling, hindi mo na kailangan makitang gumuho ang taong nanakit sa’yo para maramdaman mong panalo ka.

Ipinanganak ko ang anak ko isang maulang gabi ng Hunyo.

Babae.

Pinangalanan ko siyang Amara.

Ibig sabihin, biyaya.

Dumating si Adrian sa ospital.

Hindi siya pumasok agad.

Nakita ko siya sa labas ng nursery, nakatayo sa kabilang salamin, umiiyak habang tinitingnan ang maliit naming anak.

Hindi ko siya pinagtabuyan.

Hindi ko rin siya niyakap.

Pinayagan ko siyang makita si Amara.

Pinayagan ko siyang maging ama—kung matututo siya.

Pero hindi ko na siya pinayagang maging sentro ng mundo ko.

Isang araw, habang hawak niya si Amara, mahina niyang sinabi:

“Lia, mahal pa rin kita.”

Tiningnan ko siya.

At sa unang pagkakataon, hindi na sumakit.

“Alam ko,” sabi ko. “Pero mahal ko na rin ang sarili ko.”

Doon niya naintindihan.

May mga pag-ibig na hindi natatapos dahil nawala ang pagmamahal.

Natatapos sila dahil sa wakas, may taong natutong pumili ng sarili.

At kung may isang bagay akong gustong sabihin sa kahit sinong nagbabasa nito, ito iyon:

Huwag mong hayaang paulit-ulit kang iwan ng taong mahal mo hanggang matutunan mong iwan ang sarili mo. Minsan, ang pinakamasakit na pag-alis ang siya ring unang hakbang pauwi sa tunay mong halaga.