Noong ikalimang taon matapos akong palayasin sa bahay, nagkita ulit kami ng kuya ko sa isang nightclub sa Makati.

Siya ang pinakaimportanteng bisita ng gabing iyon—nasa VIP room, walang pakundangang nagwiwisik ng daan-daang libong piso para sa birthday ng paborito niyang ampon na kapatid.

Ako naman, isa lang sa mga babaeng taga-entertain ng guests, iyong tipong nakangiti kahit masakit na ang sikmura, nakatayo kahit gusto nang bumagsak, at umiinom kahit alam mong unti-unti ka nang pinapatay ng alak.

Hindi niya ako pinansin nang una.

Ako rin, hindi ko siya tinignan nang diretso.

Hanggang sa inalok ako ng limandaang piso kapalit ng dalawang bote ng hard liquor.

At ininom ko.

Sunod-sunod.

Walang pahinga.

Nang maubos ko ang pangalawang bote, pumuti yata ang mukha ko nang husto dahil bigla siyang tumayo mula sa sofa, mariing nakatitig sa akin.

“Mas gugustuhin mo pang magpakababa sa trabahong ’to kaysa umuwi at humingi ng tawad?” malamig niyang tanong.

“Talagang matigas pa rin ang ulo mo, Mara.”

Tumawa lang ako nang bahagya, saka iniunat ang palad ko sa harap niya.

“Limandaang piso,” sabi ko. “Cash o bank transfer?”

Biglang tumahimik ang buong pribadong silid.

Parang lahat ng ilaw, usok, musika, tawanan—sabay-sabay na huminto.

Pagkatapos, may isang tumawa.

Sinundan ng isa pa.

Hanggang sa halos lahat ay nakatingin na sa akin na para akong palabas sa entablado.

Namula sa galit ang kuya ko—si Gabriel Villanueva, ang lalaking kayang bumili ng isang condo sa isang pirma lang, ang lalaking kayang patahimikin ang buong siyudad sa isang utos, ang lalaking minsan kong tinawag na pamilya.

Para sa mga taong tulad nila, limandaang piso lang iyon. Kulang pa sa almusal.

Pero ako, kaya kong lunukin ang dalawang bote ng alak para roon.

Ang ampon niyang kapatid na si Celine, nakasandal sa tabi niya habang may hawak na crystal glass, ngumiti nang may halong pangungutya.

“Kuya mo ilang taon kang hinihintay na umuwi,” malambing pero matalim ang boses niya. “Tapos ganito ka na pala ngayon? Hindi ka ba naaawa sa sarili mo?”

Lumingon ako sa kanya.

“Marangal ang magtrabaho,” sabi ko. “Hindi naman ako nagbebenta ng katawan.”

Nawala ang ngiti niya.

Pero saglit lang.

Muli siyang humalakhak, saka itinulak palapit sa akin ang isa pang bote.

“Kung gipit ka talaga, ubusin mo pa ’to. Dadagdagan kita ng limandaang piso.”

Parang binuhusan ng gasolina ang silid.

May sumingit agad.

“Uy, dagdagan ko rin!”

“Ako rin, limang daan!”

“Sa ’kin, isang libo!”

“Go, ate, inom pa!”

Umikot ang bote sa ilaw, kumislap ang salamin, lumakas ang tawanan.

At ako—

wala akong sinabi.

Inabot ko ang isa pang bote.

Sa totoo lang, hindi na bago sa akin ang kahihiyan.

Limang taon na akong dinudurog ng buhay. Pagod na akong protektahan ang natitirang pride ko.

Lalo na kung ang limandaang piso na iyon ang kulang para mabayaran ko nang buo ang abo’t lalagyan na matagal ko nang nireserba para sa sarili kong bangkay.

Oo.

Urn.

Ako mismo ang umorder.

Isang buwan na ang nakalipas.

Pakonti-konti kong binayaran mula sa maliit na sahod, tips, at utang.

Kulang na lang ako ng limandaang piso.

Araw-araw na akong tinatawagan ng may-ari ng punerarya.

Kung hindi raw ako makakabayad sa oras, ibibigay niya sa iba.

Nakakatawa, ’di ba?

Mabuhay man ako nang miserably, kailangan ko pa ring mag-unahan para sa sariling lalagyan ng abo.

Habang iniisip ko ’yon, may pumasok na manager ng club, halatang narinig ang gulo.

Halos yumuko siya hanggang bewang nang makita si Gabriel.

“Sir Gabriel, pasensya na po kung may nagawang mali ang staff namin—”

“Bakit,” putol agad ng kuya ko, “ikaw ba ang iinom para sa kanya?”

Natigilan ang manager.

Namawis.

Gusto niya akong iligtas, pero mas gusto niyang huwag mawalan ng koneksyon sa pinakamayamang lalaking nasa silid.

“Naku, sir, babae po kasi siya,” pilit niyang tawa. “Kahit lalaki, babagsak sa dami ng alak na ’yan—”

“Then get out.”

Malamig, mababa, at mabigat ang boses ni Gabriel.

Pagkatapos, kumuha siya ng makapal na bundle ng pera at inihagis iyon sa manager.

“Isang daang libo. Hindi aalis si Mara ngayong gabi. Kapag may pumigil, sisiguraduhin kong hindi na muling magbubukas ang lugar na ’to.”

Nanlaki ang mata ng manager.

Tinipon niya agad ang pera na tila ba ginto iyon, saka paulit-ulit na nagpasalamat at lumabas nang hindi man lang ako nilingon.

Nagsimula ulit ang ingay sa paligid.

Mas malakas.

Mas sabik.

Mas malupit.

Tumingin sa akin ang kuya ko at malamig na ngumiti.

“O, ano na? Hindi mo ba kailangan ng pera?”

Parang may humigpit sa lalamunan ko.

Pero lumakad pa rin ako.

Inabot ko ang bote.

At muling itinaas sa bibig ko.

Mas mabagal na ngayon. Mas masakit na. Parang bawat lagok ay may kasamang talim na dumadausdos mula lalamunan pababa sa sikmura ko.

Tumawa ang mga tao.

Naririnig ko ang boses nila na parang galing sa ilalim ng tubig.

“Bilisan mo!”

“Arte!”

“Akala ko ba gipit?”

“Sayang ang pera!”

Lalong dumilim ang mukha ni Gabriel.

Noong sinusubukan kong abutin ang susunod na bote, bigla niyang hinablot ang pulso ko.

“Mara!” sigaw niya. “Gusto mo bang mamatay?”

“Totoo lang?” tumingin ako sa kanya, pilit na nakangiti. “Oo. Pero mas kailangan ko muna ng pera.”

Pinilit kong kumawala at muli kong itinaas ang alak.

Sa ilalim ng madilim na ilaw ng VIP room, may ilan akong sadyang tinatapon sa gilid para hindi lahat mapunta sa tiyan ko.

Walang nakakapansin.

Akala nila desperado lang ako.

Hindi nila alam, matagal na akong desperado bago pa nagsimula ang gabing ito.

At bago pa man dumampi sa labi ko ang susunod na lagok, isang malakas na sampal ang dumapo sa mukha ko.

Tumilapon ang bote.

Nabasag sa sahig.

Umikot ang ulo ko.

Umugong ang tainga ko.

Si Gabriel ang nasa harap ko, nanginginig ang panga sa galit.

“Para sa pera, kaya mong isuko lahat ng hiya mo?” galit niyang sigaw. “Kahit mamatay ka pa dito, hindi kita bibigyan kahit piso!”

At doon, sa pagitan ng ilaw, usok, tawanan, at kirot na sumabog sa pisngi ko, may isa pang mas matandang sakit ang muling nagising.

Isang boses mula limang taon na ang nakalipas.

“Dahil sa pera, ibinenta mo ang alaala ni Mama!”

“Lumayas ka sa bahay na ’to!”

“Wala na akong kapatid na katulad mo!”

Nabura ang nightclub sa mga mata ko.

At bumalik ako sa gabing pinatay niya ang buhay ko nang hindi man lang niya ako hinayaang magpaliwanag.

Limang taon ang nakalipas, si Celine ang nagnakaw sa huling alaala ng nanay namin—isang lumang singsing at kuwintas na itinago ni Kuya sa study room niya.

Si Celine ang nagbenta.

Pero sa akin niya ibinintang.

At naniwala siya.

Hindi lang naniwala—ginawa niya akong kriminal sa sarili kong tahanan.

Pinaluhod niya ako sa labas ng bahay habang bumabagsak ang ulan at halos magyelo ang hangin.

Tatlong araw.

Tatlong gabing walang kain, walang tulog, walang awa.

Paulit-ulit lang ang tanong niya.

“Saan mo ibinenta?”

Ilang beses kong sinabi na hindi ako ang kumuha.

Ilang beses kong isinumpa na si Celine ang may gawa.

Pero bawat salitang sinabi ko, lalo lang pinabigat ni Celine sa tenga niya.

Sinabi niyang nagseselos lang daw ako.

Na hindi ko matanggap na may bago na siyang pinoprotektahan.

Na masama raw talaga ang ugali ko noon pa.

At sa huli, si Gabriel ang nagdesisyon.

Kinuha niya ang lahat ng pera ko.

Pinutol ang mga card ko.

Pinalayas ako.

Sa unang anim na buwan, kinaya ko pa.

Nakahanap ako ng trabaho sa retail. Nag-ipon ako. Umarkila ng maliit na kwarto. Natutong mabuhay nang hindi umaasa sa kahit sino.

Pero makalipas ang kalahating taon, tumawag siya.

Iyon lang ang iisang tawag niya sa loob ng limang taon.

At ang una niyang sinabi—

“Hindi ka pa rin ba uuwi para umamin?”

Sumabog ako noon.

Sinabi ko ang totoo.

Na si Celine ang magnanakaw.

Na siya ang nagbenta.

Na binubulag siya ng paboritismo niya.

Pinutol niya ang tawag.

Kinabukasan, tinanggal ako sa trabaho.

Sa susunod na mga linggo, isa-isang nagsara ang lahat ng pinto.

Lahat ng inapplyan ko, umatras.

Lahat ng tanggap na sana ako, biglang nagbago ang isip.

Kalaunan, may nagsabi rin sa akin ng totoo:

Ipinalaganap ni Gabriel sa buong business circles sa Metro Manila na huwag akong tatanggapin ng kahit anong kumpanya.

Sinira niya ang pangalan ko bago ko pa man maibalik ang buhay ko.

Kaya ako napadpad sa mga club.

Sa mga gabing mausok.

Sa trabahong ang ngiti ay inuupahan, ang katahimikan ay binibili, at ang dignidad ay laging may katumbas na presyo.

Doon ko rin nakuha ang sakit ko.

Stage three stomach cancer.

Masyadong mahal ang gamot.

Masyadong mahal ang chemo.

Masyadong mahal ang mabuhay.

Minsan, tinawagan ko siya para umutang.

Hindi pa ako tapos magsalita, pinutol na niya ako.

“Pera na naman? Wala ka na bang ibang alam?”

“Tandaan mo ’to, Mara—hangga’t hindi ka lumuluhod sa harap ko at humihingi ng tawad, ni singkong duling wala kang makukuha sa akin. Mamatay ka na kung gusto mo.”

At iyon ang gabing tumigil akong umasa.

Kaya nang hilahin niya ako palayo sa basag na bote, nakangisi lang ako kahit may dugo na sa gilid ng labi ko.

“Hindi mo kailangang ulitin,” bulong ko. “Sinunod ko naman, ’di ba?”

Tumigil siya.

“Ano’ng ibig mong sabihin?”

Pinunasan ko ang bibig ko.

Mainit ang lasa ng dugo. Mapait ang alak. Mas mapait pa rin ang mga taon.

Tapos tumingin ako sa kanya nang diretso sa unang pagkakataon sa gabing iyon.

At sinabi ko ang dahilan kung bakit handa akong uminom hanggang mamatay para sa limandaang piso.

“Pambayad ko sa urn ko, Kuya.”

…

Walang gumalaw.

Parang pati ang ilaw sa silid ay nanlamig.

Natahimik ang lahat, kasama ang mga taong kanina pa nagtatawanan.

Si Celine ang unang napaurong, pero mabilis niyang binawi ang sarili niya.

“Ano na namang drama ’yan?” matinis niyang sabi. “Ang kapal din talaga ng mukha mo para mangguilt trip dito.”

Pero hindi na ako tumingin sa kanya.

Nasa mukha lang ni Gabriel ang tingin ko.

Sa unang pagkakataon sa loob ng limang taon, hindi galit ang nakita ko roon.

Kundi pagkalito.

Takot.

At isang bagay na hindi ko alam kung kaya ko pang pangalanan.

“Ano’ng sinabi mo?” mahinang tanong niya.

“May kanser ako.” Napakababa ng boses ko, pero malinaw. “Stomach cancer. Matagal na.”

May humigop ng hininga sa paligid.

May babaeng napakapit sa dibdib.

May lalaking nagmura sa ilalim ng hininga.

Tumingin lang si Gabriel sa akin na para bang hindi niya maintindihan ang sinasabi ko.

Parang mas madali pang paniwalaang nagbibiro ako kaysa tanggapin na habang nagtatapon siya ng pera sa iba, unti-unti akong namamatay sa kabilang sulok ng lungsod.

“Sinungaling ka,” sabi ni Celine, nanginginig ang boses. “Gumagawa ka lang ng kwento para maawa si Kuya.”

Napangiti ako.

Pagod na ngiti. Wala nang galit. Wala nang pwersa.

“Hindi ko kailangang magpanggap sa puntong ’to.”

Mula sa bulsa ng maliit kong bag, kinuha ko ang lumang resibo ng down payment para sa urn, gusot na medical abstract, at ilang reseta na halos mabura na ang tinta sa kakahawak ko.

Ibinagsak ko iyon sa glass table.

Isa-isang tumingin ang mga tao.

Narinig ko ang mabigat na paghinga ni Gabriel.

Hindi siya lumapit agad. Parang natatakot siyang hawakan ang mga papel, na baka kapag nahawakan niya, tuluyan nang maging totoo ang lahat.

Pero sa huli, inabot din niya.

Binasa.

At unti-unting nawala ang kulay sa mukha niya.

Nakita ko ang mga daliri niyang bahagyang nanginginig.

Nakita ko ang panga niyang kumakapit.

Nakita ko ang mundong matagal niyang kinontrol na tila dahan-dahang nagkakabitak.

“Bakit…” paos niyang tanong. “Bakit hindi mo sinabi?”

Napatawa ako nang mahina.

May pait. May panghihinayang. May pagod na pagod na katahimikan.

“Nagsabi ako.”

Napatigil siya.

“Tumawag ako para manghiram ng pera,” sabi ko. “Hindi mo man lang ako pinatapos magsalita.”

Parang may sumampal sa kanya pabalik ng sampal na ibinigay niya sa akin kanina.

Napaatras siya ng kalahating hakbang.

“Ako—”

“Sinabi mo pang mamatay na lang ako sa labas.”

Tumagos ang katahimikan sa buong kwarto.

Si Celine biglang tumayo.

“Kuya, huwag kang magpaloko! Matagal nang sinungaling ’yan! Kung totoo ’yan, bakit ngayon lang niya sinabi? Bakit sa harap pa ng maraming tao?”

Hindi ko na napigilang tumingin sa kanya.

Doon lang bumalik ang natitirang init sa dugo ko.

“Dahil ikaw ang dahilan kung bakit ako narito.”

Natahimik siya.

Tumigas ang mukha niya.

“Anong ibig mong sabihin?”

“Sabihin mo sa kanila,” sabi ko, “kung sino talaga ang nagnakaw ng singsing at kuwintas ni Mama.”

“Baliw ka na.”

“Sabihin mo,” ulit ko. “O ako ang magsasabi.”

Umirap siya, pero kita ko ang mabilis na pagkurap, ang maliliit na senyales ng takot na matagal ko nang kabisado.

Lumapit si Gabriel sa kanya, mabagal, mabigat ang bawat hakbang.

“Celine,” sabi niya, at ngayon ay wala nang lambing sa tinig niya. “Tumingin ka sa akin.”

Hindi siya sumunod.

Inulit niya, mas malamig.

“Tumingin ka sa akin.”

Napatitig siya.

“Sagot.”

Napayuko si Celine. “Kuya…”

“Si Mara ba ang kumuha?”

Ilang segundong walang sumagot.

Pero minsan, sapat na ang katahimikan para maging pag-amin.

“Aksidente lang ’yon,” mahina niyang sabi. “Hindi ko naman akalaing lalaki nang ganito—”

Parang sumabog ang buong silid.

May napasigaw.

May napahawak sa mesa.

Ako naman, tuluyan nang napaupo sa gilid ng sofa dahil biglang nanghina ang mga tuhod ko.

Narinig ko si Gabriel.

Hindi sumigaw.

Mas nakakatakot pa roon—naging sobrang tahimik siya.

“Ulitin mo.”

Napaluha si Celine.

“Kinuha ko lang naman kasi gusto kong ibenta para may pambili ako ng bag noon! Ibabalik ko rin sana, pero nalaman mong nawawala na, tapos—tapos natakot ako! Si Mara naman kasi, lagi mo siyang kinakampihan dati, akala ko… akala ko kapag siya ang itinuro ko…”

Hindi ko na narinig ang dulo.

Dahil si Gabriel, na matagal kong inakalang hindi na masasaktan para sa akin, ay napahawak sa gilid ng mesa na parang siya mismo ang mawawalan ng balanse.

Tiningnan niya ako.

Hindi bilang isang pabigat.

Hindi bilang sinungaling.

Hindi bilang kapatid na kahiya-hiya.

Kundi bilang taong winasak niya gamit ang sarili niyang mga kamay.

“Mara…” Halos hindi lumabas ang boses niya. “Ako…”

Pero anong silbi ng “ako” pagkatapos ng limang taon?

Anong silbi ng pagkabigla matapos akong mawalan ng bahay, trabaho, dangal, at katawan?

Anong silbi ng katotohanan kapag ubos ka na?

Tumayo siya bigla at humarap sa manager na kararating lang ulit sa pintuan dahil sa gulo.

“Isara ang room.”

Pagkatapos ay humarap siya sa assistant niyang nasa labas.

“Tawagan ang abogado ko. Ngayon din.”

Lumingon siya kay Celine.

“At simula ngayong gabi, wala ka nang karapatan gumamit ng apelyido ko, pera ko, bahay ko, o kahit alin sa mga ibinigay ko sa’yo.”

Napaigik si Celine. “Kuya!”

“Huwag mo akong tawaging kuya.”

Napaurong siya, nanginginig na.

Pero wala na akong lakas para panoorin pa ang pagbagsak niya.

Nahilo ako.

Lumalabo ang paningin ko.

May dumadaloy na mainit mula sa ilong ko.

Maya-maya, may patak na rin sa baba ko.

Dugo.

May sumigaw.

“Mara!”

Sa pagkakataong iyon, hindi ko alam kung si Gabriel ba ang tumawag o kung alaala ko lang ng dating mundo ang narinig ko.

Ang alam ko lang, bumigay ang katawan ko.

At ang sumunod kong naalala ay puting ilaw ng ospital.

Amoy antiseptic.

Mahinang tunog ng monitor.

At isang pamilyar na boses na paos na paos.

“Gising ka na?”

Dahan-dahan kong iminulat ang mata ko.

Nasa private room ako.

Nasa tabi ng kama si Gabriel.

Hindi plantsado ang suot niya. Hindi maayos ang buhok niya. Namumugto ang mga mata niya na para bang ilang oras o ilang taon siyang hindi natulog.

Hindi ko siya halos makilala.

“Bakit?” paos kong tanong.

Umiling siya na parang hindi alam kung saan magsisimula.

“Nakausap ko na ang mga doktor.” Pinilit niyang ayusin ang boses niya. “Magsisimula tayo ng gamutan. Lahat sasagutin ko.”

Napatingin ako sa kisame.

Nakakatawa.

Noong gusto ko pang mabuhay, pinatay niya ang lahat ng daan.

Ngayong pagod na akong mabuhay, saka niya ako gustong iligtas.

“Hindi ko kailangan ng awa,” sabi ko.

“Hindi ito awa.” Nabasag ang boses niya. “Pagsisisi ito. At huli na, alam ko. Alam na alam ko.”

Tahimik lang ako.

Lumapit siya nang bahagya, pero hindi ako hinawakan.

Siguro dahil alam niyang wala na siyang karapatang gawin iyon.

“Natagpuan na rin ang buyer ng alahas ni Mama,” sabi niya. “Nabawi na. Nasa akin na.”

Napapikit ako.

Akala ko wala na akong mararamdaman sa balitang iyon.

Pero pagkarinig ko pa lang, may kung anong tumusok sa dibdib ko.

Hindi dahil sa alahas.

Kundi dahil sa limang taong ninakaw sa akin ng isang kasinungalingan.

“Hindi ko inaasahang patawarin mo ako,” sabi niya. “Kahit habambuhay kitang alagaan, alam kong kulang pa rin. Pero pakiusap… bigyan mo man lang ako ng pagkakataong ayusin ang mga kasalanang ako ang may gawa.”

Matagal akong hindi nagsalita.

Pagkatapos, mahinahon kong sinabi ang totoo.

“Hindi ikaw ang gusto kong maparusahan noon, Kuya. Gusto ko lang na paniwalaan mo ako.”

Para siyang tinamaan nang diretso sa dibdib.

Doon siya unang umiyak sa harap ko.

Walang yabang.

Walang porma.

Walang kayamanan.

Isang lalaking huli nang naintindihan na hindi lahat ng pagkakamali naaayos ng pera.

Mahabang proseso ang sumunod.

Gamutan.

Mga operasyon.

Mga araw na gusto ko nang sumuko.

Mga gabing akala ko huling gabi ko na.

At sa lahat ng iyon, nandoon si Gabriel.

Hindi bilang bayani.

Hindi bilang tagapagligtas.

Kundi bilang taong araw-araw humaharap sa pinsalang ginawa niya, nang walang kasiguraduhan kung mapapatawad pa ba siya kailanman.

Si Celine, natanggal sa lahat ng posisyon, kinasuhan sa pandarayang pinansyal na natuklasan pa kalaunan sa kompanya, at tuluyang nawala sa mundong dati niyang ipinagyayabang.

Ang mga taong tumawa sa akin noong gabing iyon, isa-isa ring naglaho na parang usok.

Pero ang sakit?

Hindi ganoon kadaling mawala.

May mga sugat na humihilom lang, pero hindi nabubura.

Pagkaraan ng mahigit isang taon, natapos ko ang huling cycle ng gamutan.

Hindi ko alam kung tatawagin ko iyong himala, awa, o simpleng pagod pang mamatay ng katawan ko.

Basta nabuhay ako.

Isang hapon, dinala ni Gabriel sa akin ang maliit na kahon.

Nasa loob ang singsing at kuwintas ni Mama.

Matagal ko iyong tinitigan bago ko hinawakan.

“Sa’yo na ’yan,” mahina niyang sabi. “Dapat noon pa.”

Hindi ko agad isinuot.

Ipinatong ko lang sa palad ko at hinayaang uminit sa balat ko.

Pagkatapos, tumingin ako sa kanya.

Hindi pa ganap ang kapatawaran.

Pero wala na rin ang galit na dating sumusunog sa akin gabi-gabi.

Siguro iyon ang pinakamatapat na anyo ng paggaling—hindi iyong bigla mong nakakalimutan ang sugat, kundi iyong hindi ka na nito kayang lunurin araw-araw.

“Kuya,” sabi ko.

Napatingin siya agad, tila nagulat na muli ko siyang tinawag nang ganoon.

“Hindi ko mababawi ang limang taon.”

Tumango siya, mabigat ang mata.

“Alam ko.”

“Hindi ko rin maipapangakong babalik tayo sa dati.”

“Hindi ko hihilingin.”

Huminga ako nang malalim.

“Pero puwede tayong magsimula sa totoo.”

At sa unang pagkakataon, hindi siya nagsalita agad.

Tumango lang siya.

Tahimik.

Basag.

Totoo.

Sa labas ng bintana, lumulubog ang araw sa ibabaw ng lungsod.

Maingay pa rin ang Maynila. Magulo pa rin ang mundo. Hindi biglang naging maganda ang lahat.

Pero sa loob ng kwartong iyon, may isang bagay na sa wakas ay namatay na rin—

ang kasinungalingang matagal na kumain sa buhay namin.

At may isang bagay namang unti-unting nabuhay.

Hindi ang dating tiwala.

Hindi ang dating kami.

Kundi isang mas mabigat, mas totoo, mas marupok na bagay:

pag-asa.

Minsan, hindi tayo winawasak ng kahirapan o sakit—kundi ng maling paghusga mula sa mga taong pinakamahal natin. Kaya bago tayo maniwala sa isang paratang, sana matuto muna tayong makinig. Dahil may mga sugat na kayang pagalingin ng panahon, pero mayroon ding habang-buhay mong pagsisisihan dahil hindi mo piniling intindihin ang totoo.