DALAWAMPU’T ISANG TAON MATAPOS MAWALA ANG NANAY KO, NARINIG KO SA UNIBERSIDAD ANG PANGALAN NIYA—AT NALAMAN KONG ISANG BUONG BARYO PALA ANG NAGNAKAW NG KALAYAAN NIYA
Dalawampung taon nang patay ang nanay ko nang marinig ko ang pangalan niya sa loudspeaker ng unibersidad.
“Hinahanap pa rin ng pamilya si Elena Marquez, nawawala mula dalawampu’t isang taon na ang nakalipas.”
“Labinsiyam na taong gulang noong mawala. Estudyante ng Filipino sa Philippine Normal University, Maynila…”
Parang tumigil ang tibok ng puso ko.
Dahil Elena Marquez ang pangalan ng nanay ko.
At sa loob ng dalawampung taon, ang alam ko ay isa lamang siyang babaeng gustong tumakas at iwan ang sarili niyang anak.
Mali pala ang lahat.
Hindi siya kusang napunta sa baryo namin.
Dinukot siya.
Ibinenta.
At ang lalaking buong buhay kong tinawag na Tatay ang mismong bumili sa kanya.
Noong anim na taong gulang ako, minsang nagtangkang tumakas si Mama.
Naalala ko pa kung paano ako kumapit sa binti niya habang humahagulgol.
“Mama, huwag mo akong iwan!”
Dahil sa sigaw ko, nalaman ni Tatay.
Hinabol nila si Mama hanggang bundok.
Tatlong araw pagkatapos siyang ibalik, hindi na siya lumabas sa lumang kamalig sa likod ng bahay.
Lumaki akong naniniwalang ako ang dahilan kung bakit hindi siya nakatakas.
Nang malaman ko ang buong katotohanan makalipas ang dalawampung taon, hindi ko kinaya ang bigat ng konsensiya.
Umakyat ako sa rooftop ng dormitoryo.
Kung hindi ako sumigaw noon, baka nakabalik siya sa Maynila.
Baka nakapagtapos.
Baka nagkaroon siya ng sariling buhay.
Pumikit ako.
Ngunit nang muli kong imulat ang mga mata—
anim na taong gulang na ulit ako.
At nasa sulok ng aming lumang bahay ang nanay kong dalawampung taon nang patay.
Gumagalaw pa siya.
Humihinga pa siya.
Buhay pa si Mama.
“Elena…”
Napalingon siya.
Namutla nang makita akong gising.
Mabilis siyang lumapit at tinakpan ang bibig ko.
“Huwag kang sumigaw, Mara.”
Nanginginig ang kamay niya.
“Pakiusap. Huwag mong tawagin ang tatay mo.”
Sa bulsa niya ay may kalahating piraso ng malamig na nilagang kamote.
Nakatali ang laylayan ng pantalon niya para hindi sumabit habang tumatakbo.
Namamaga ang kanan niyang bukung-bukong.
Alam ko ang araw na ito.
Ito ang araw ng una niyang pagtakas.
Sa unang buhay ko, ilang minuto matapos akong magising, sisigaw ako.
Ngayong pagkakataon, mariin akong umiling.
Hinawakan ko ang pulsuhan niya.
At sinabi ang bagay na imposibleng malaman ng isang anim na taong gulang.
“Ang pangalan mo ay Elena Marquez.”
Nanigas siya.
“Estudyante ka sa Philippine Normal University.”
“Ang tatay mo si Arturo Marquez. Ang nanay mo si Lourdes.”
“May bahay kayo sa Sampaloc.”
“Hinahanap ka pa rin nila.”
Unti-unting lumuwag ang kamay niyang nakatakip sa bibig ko.
“S-sino ang nagsabi sa iyo niyan?”
Tumulo ang luha ko.
“Walang nagsabi.”
“Mama… maniwala ka lang sa akin ngayon.”
“At huwag kang dadaan sa malaking puno ng acacia sa silangan.”
“May mga naghihintay roon.”
Napaatras siya.
“Pakana ba ito ni Ramon?”
Ramon dela Cruz.
Ang tatay ko.
Kapitan ng Barangay San Isidro sa paanan ng Sierra Madre.
Sa mata ng ibang tao, tahimik at matulunging lalaki siya.
Pero nakita ko sa unang buhay ko ang maliit na kuwadernong palagi niyang ikinukulong sa bakal na kahon.
Nakasulat doon:
Babae mula Maynila. Elena M. — ₱85,000.
Bayad sa tagapamagitan — ₱10,000.
Tumalon ako mula sa papag.
“May itinago ka sa ilalim ng kalan.”
Napako ang tingin ni Mama sa akin.
Lumuhod ako at kinamot ang abo.
Matapos alisin ang isang maluwag na bato, lumitaw ang baluktot na silver bookmark at kalahati ng student ID niya.
Sa likod nito, may sulat na halos mabura na.
Ako si Elena Marquez.
Kung may mangyari sa akin, sabihin ninyo sa pamilya ko na hindi ako kusang nanatili rito.
Napaupo si Mama.
Idinikit niya ang litrato sa dibdib niya habang tahimik na humahagulgol.
Hindi ko siya niyakap.
Sa loob ko, anak pa rin ako ng lalaking sumira sa buhay niya.
“Mama,” bulong ko, “kailangan din natin ang pahina sa kuwaderno ni Ramon.”
Iniwan ni Ramon ang susi sa loob ng punda dahil pumunta siya sa barangay hall.
Alam ko iyon.
Alam ko ang bawat ugali niya.
Binuksan namin ang aparador.
Nakuha namin ang pahinang may pangalan ni Mama.
Pero may iba pa akong nakita.
Anim na pangalan ng babae.
May halagang katabi ng bawat isa.
May mga pangalan ng barangay tanod.
May isang dating konsehal.
At may paulit-ulit na pangalan ng isang lalaki:
Nestor Villareal.
Ang lalaking naghahatid ng “asawa” mula sa terminal.
Hindi lang pala si Mama.
Isang negosyo ito.
“Mara…”
Parang hindi makahinga si Mama.
“Ilan kami?”
Hindi ako sumagot.
Hinawakan ko lang ang kamay niya.
“Umalis na tayo.”
Lumabas kami sa maliit na bintana sa likuran.
Tumakbo kami sa taniman ng mais, saka bumaba sa abandonadong irrigation canal.
Pilay si Mama.
Ilang beses siyang muntik bumagsak.
Pero hindi siya huminto.
Sa unang buhay ko, sa silangan siya tumakbo.
Ngayon, dinala ko siya paakyat sa lumang logging trail na matagal nang hindi ginagamit.
Kapag nalampasan namin iyon, mararating namin ang provincial highway.
Doon, makakasakay kami ng bus papuntang bayan.
Ilang oras kaming halos gumapang sa putik.
Nang makita ko sa pagitan ng mga puno ang kulay abong kalsada, muntik na akong mapaiyak.
“Konti na lang, Mama.”
May paparating na bus.
Kumaway ako.
Bumagal iyon.
Ngumiti si Mama sa unang pagkakataon.
Akala ko nakatakas na kami.
Pero bago tuluyang huminto ang bus, may narinig kaming ugong ng makina mula sa likod.
Isang lumang barangay multicab ang humarurot mula sa kurbada.
May limang lalaki sa likod.
At sa passenger seat—
nakaupo si Ramon dela Cruz.
Ang tatay ko.
Direkta siyang nakatingin sa amin.
Bumukas ang pinto ng multicab.
Bumaba siya habang hawak ang sinturon sa kamay.
Ngumiti siya kay Mama.
“Elena.”
“Saan mo naman balak dalhin ang anak ko?”
At saka tumingin sa akin.
Nawala ang ngiti niya.
“Mara.”
“Halika rito.”
Doon ko naalala ang isang bagay na nakalimutan ko sa sobrang pagmamadali.
Sa unang buhay ko…
hindi kailanman nalaman ni Ramon ang tungkol sa logging trail.
Kung ganoon—
sino ang nagsabi sa kanya kung nasaan kami?
PARTE2
Nanigas ang kamay ni Mama sa pagkakahawak sa akin.
Huminto ang provincial bus ilang metro lamang mula sa amin.
Bumaba ang konduktor.
“Ano’ng problema?”
Mabilis na ngumiti si Ramon.
Iyon ang ngiting kilala ng buong baryo.
Magalang.
Maamo.
Mapagkakatiwalaan.
“Pasensiya na, Kuya. Asawa ko ’yan.”
Tinuro niya si Mama.
“May problema lang sa pag-iisip mula nang manganak. Kapag sinusumpong, tumatakbo kung saan-saan.”
“Dinala pa ang anak namin.”
Narinig kong napasinghap si Mama.
Sa unang buhay ko, ganiyan sila magsalita tungkol sa kanya.
Baliw.
Walang utang na loob.
Masamang ina.
Isang babae raw na kailangang bantayan para sa sarili niyang kapakanan.
Pinakamadaling ikulong ang isang tao kapag nakumbinsi mo ang lahat na hindi dapat paniwalaan ang sinasabi niya.
Lumapit si Ramon.
“Halika na, Elena.”
“Umuwi tayo.”
Umatras si Mama.
Hinawakan ko ang laylayan ng damit niya.
“Hindi siya baliw!”
Napalingon sa akin ang lahat.
Sumigaw ako nang buong lakas.
“Binili niya si Mama!”
Tumigas ang mukha ni Ramon.
“Mara.”
May babala sa boses niya.
Pero anim na taong gulang lamang ako sa paningin nila.
Kaya ginawa ko ang pinakakaya kong gawin.
Inilabas ko mula sa loob ng damit ko ang pahina ng kuwaderno.
“May resibo!”
“May pangalan ni Mama!”
“Nakasulat kung magkano ang binayad niya!”
Biglang tumigil si Ramon.
Iyon ang unang pagkakataong nakita kong mawala ang kontrol sa mukha niya.
Sinubukan niyang agawin ang papel.
Pero nauna si Mama.
Isinilid niya iyon sa dibdib.
“Akin ’to.”
Dahan-dahang bumaba mula sa bus ang isang babaeng nasa edad singkuwenta.
May ID lace siya ng Department of Education at may dalang canvas bag.
“Sandali.”
Hinarangan niya si Ramon.
“Ano ang pangalan ng babaeng ito?”
“Asawa ko.”
“Hindi iyon ang tinatanong ko.”
Tumingin siya kay Mama.
“Ma’am, pangalan ninyo?”
Nanginginig ang labi ni Mama.
“Elena Marquez.”
“Tubong Sampaloc, Manila.”
“Dating estudyante ng PNU.”
Inilabas niya ang kalahating student ID.
Tahimik na tiningnan iyon ng babae.
Pagkatapos ay napansin niya ang pamamaga sa bukung-bukong ni Mama at ang mga pasa sa braso.
“Konduktor,” sabi niya.
“Pasakayin mo sila.”
Sumugod si Ramon.
“Problema ng pamilya ito!”
“Kapag may alegasyon ng kidnapping at bentahan ng tao, hindi na lang problema ng pamilya.”
Malamig ang boses ng babae.
“Nestor Villareal.”
Biglang nanlaki ang mata ni Mama.
Pati ako ay napatingin sa kanya.
Kilala niya ang pangalan.
“Tatlong taon na naming naririnig ang pangalang iyan,” sabi ng babae.
“May dalawang dalagitang nawala sa bayan namin. Parehong huling nakita sa terminal kung saan nagtatrabaho ang lalaking iyan.”
Doon ko naintindihan kung bakit nahanap kami ni Ramon.
Hindi siya sinabihan ng kung sino man tungkol sa logging trail.
Naalerto siya dahil may tumawag mula sa kabilang dulo ng network.
May bantay sila sa highway.
May mga taong nakapuwesto sa terminal.
Alam nilang kapag may tumatakas, iisa lamang ang pupuntahan ng tao—ang kalsadang palabas.
“Pasakay!”
Sigaw ng babae.
Hinila kami ng konduktor.
Sumakay kami sa bus.
Sinubukang humarang ng multicab, ngunit bumusina nang malakas ang driver.
Maraming pasahero ang nagsimulang tumayo.
May lalaking naglabas ng lumang Nokia phone.
“Tatawag ako sa pulis!”
Marahil iyon ang unang pagkakataong napagtanto ni Ramon na wala na siya sa baryo.
Sa San Isidro, salita niya ang batas.
Sa highway, isa lamang siyang lalaking may limang kasama laban sa isang bus na puno ng mga saksi.
Umatras siya.
Pero bago sumara ang pinto, itinuro niya ako.
Hindi ko makakalimutan ang tingin niya.
Hindi iyon tingin ng ama sa anak.
Tingin iyon ng isang taong napagtantong ang sarili niyang anak ang sisira sa lahat ng itinayo niya.
“Mara!”
Sigaw niya.
“Anak kita!”
Hindi ko siya sinagot.
Sumara ang pinto.
At sa unang pagkakataon sa buhay ko—
lumayo ang bus sa baryong kinalakihan ko.
Hindi kami bumaba sa pinakamalapit na barangay.
Ang babaeng tumulong sa amin ay si Mrs. Teresa Flores, isang public-school principal na galing sa seminar.
Siya ang nagpilit na dumiretso kami sa municipal police station sa kabayanan, kung saan mas maraming tao at mas madaling humingi ng tulong.
Pagdating namin, ayaw pa ring bitawan ni Mama ang kamay ko.
Sa police station, paulit-ulit niyang sinabi ang buong pangalan niya.
“Elena Isabel Marquez.”
“Labinsiyam ako nang mawala.”
“Sumakay ako ng bus mula Taft papuntang Cubao.”
“May babaeng nagtanong kung naghahanap ako ng part-time job.”
“Pagkatapos noon…”
Naputol ang boses niya.
Hindi na siya pinilit ng babaeng pulis.
Tinawagan nila ang Maynila.
Hindi ko alam kung gaano katagal kaming naghintay.
Pakiramdam ko buong gabi iyon.
Hanggang sa tumunog ang telepono.
Napatingin ang desk officer kay Mama.
“Ma’am…”
“May kausap po kami.”
Inabot niya ang receiver.
“Pangalan daw po niya ay Lourdes Marquez.”
Hindi huminga si Mama.
Parang naging bato ang buong katawan niya.
Dahan-dahan niyang inilapit ang telepono sa tainga.
“Hello?”
May nagsalita sa kabilang linya.
Hindi ko marinig.
Pero nakita kong bumigay ang tuhod ni Mama.
Napaupo siya sa sahig.
“Nay?”
Isang salita lang.
Pero parang gumuho ang anim na taon niyang pagtitiis.
“Nay…”
“Ako ’to.”
“Si Elena.”
Hindi na siya nakapagsalita.
Humagulgol siya habang mahigpit na hawak ang telepono.
Narinig ko mula sa receiver ang sigaw ng isang matandang babae.
Hindi malinaw ang mga salita.
Pero paulit-ulit ang pangalan.
“Elena.”
“Elena.”
“Elena.”
Tumalikod ako.
Ayokong guluhin ang sandaling iyon.
Sa unang buhay ko, namatay si Mama nang hindi nalalaman kung hinanap ba siya ng pamilya niya.
Ngayon, narinig niya mismo ang sagot.
Hindi sila tumigil.
Kahit isang araw.
Madaling-araw nang dumating mula Maynila sina Lola Lourdes at Lolo Arturo kasama ang isang tiyuhin ko.
Pagbukas pa lamang ng pinto ng police station, napatayo si Mama.
Hindi gumalaw si Lola.
Tinitigan niya ang anak niya na para bang natatakot siyang mawala ito kapag kumurap siya.
“Elena?”
Tumango si Mama.
At pagkatapos—
tumakbo sila sa isa’t isa.
Walang nagsalita sa loob ng ilang minuto.
Ang narinig lang namin ay pag-iyak.
Nakatayo ako sa tabi.
Masaya ako.
Pero mayroon ding malamig na takot sa dibdib ko.
Kapag nakabalik na si Mama sa pamilya niya, kailangan pa ba niya ako?
Ako ang anak ni Ramon.
Sa unang buhay ko, ako rin ang batang sumigaw at nagpahabol sa kanya.
Siguro mas mabuting mawala ako sa buhay niya.
Dahan-dahan akong umatras papunta sa pintuan.
Pero may kamay na humawak sa akin.
Si Mama.
“Saan ka pupunta?”
“Diyan lang.”
Hindi ako makatingin sa kanya.
“Mama…”
“Puwede naman akong maiwan.”
“Ano?”
“May pamilya ka na.”
“Hindi mo kailangang…”
Nabara ang lalamunan ko.
“Hindi mo kailangang isama ako.”
Tahimik siya.
Akala ko tama ako.
Hanggang sa lumuhod siya sa harap ko.
“Mara.”
Tinaas niya ang baba ko.
“Makinig ka sa akin.”
“Ang mga ginawa ng ama mo ay kasalanan niya.”
“Ang pananahimik ng mga taong tumulong sa kanya ay kasalanan nila.”
“Pero ikaw?”
Hinaplos niya ang buhok ko.
“Bata ka.”
“Anak kita.”
“Hindi ka utang na dapat bayaran.”
“Hindi ka ebidensiya ng kahihiyan ko.”
“Hindi ka kasalanan.”
Doon ako unang umiyak na parang totoong anim na taong gulang.
Yumakap ako sa kanya.
“Mama…”
“Sorry.”
“Sorry talaga…”
Hindi niya alam kung ano ang hinihingi kong tawad.
Hindi niya alam ang tungkol sa dati kong buhay.
Hinaplos lang niya ang likod ko.
“Wala kang dapat ihingi ng tawad sa akin.”
Tatlong araw pagkatapos, kinuha ng mga imbestigador ang ledger na itinuro ko.
Hindi lamang ang pahinang dala namin ang mahalaga.
Nasa bakal na kahon pa ang dalawang kuwaderno.
May mga pangalan.
Halaga.
Petsa.
Numero ng sasakyan.
At mga inicial ng mga tumatanggap ng pera.
Doon nagsimulang mabiyak ang tahimik na sistema ng Barangay San Isidro.
Naaresto si Ramon dela Cruz.
Sumunod si Nestor Villareal.
May dalawang barangay tanod na nagtangkang tumakas.
Isang dating konsehal ang iniimbestigahan.
Tatlong babae ang natagpuan sa magkakalapit na sitio.
Ang isa ay mahigit walong taon nang hindi nakakausap ang pamilya.
Ang isa naman ay matagal nang sinasabihang patay ng mga taong nakapaligid sa kanya.
Hindi lahat ng nasa baryo ay nakulong.
Hindi rin lahat ay direktang sangkot.
Pero marami ang nagsabing wala silang alam kahit ilang taon nilang nakikitang may mga babaeng umiiyak, tumatakas, at ibinabalik.
Sa korte, tinanong si Mama kung bakit hindi siya humingi ng tulong sa mga kapitbahay.
Tahimik siya sandali.
Pagkatapos ay sinabi niya:
“Humingi ako.”
“Maraming beses.”
“Ang problema, lagi nila akong ibinabalik.”
Iyon ang linyang tahimik na nagpababa ng ulo ng maraming tao.
Makalipas ang ilang buwan, bumalik kami sa Maynila.
Hindi agad naging maayos ang lahat.
Nagigising si Mama sa madaling-araw kapag may tumatahol na aso.
Ayaw niyang makakita ng lubid, kandado, o lumang bodega.
Minsan, kapag may lalaking biglang nagtataas ng boses, naninigas ang buong katawan niya.
Hindi gumaling ang isang taong ninakawan ng anim na taon sa loob lamang ng ilang linggo.
Pero araw-araw, may maliit na bagay siyang binabawi.
Una, sarili niyang pangalan.
Pagkatapos, sariling pera.
Sariling kuwarto.
Sariling desisyon.
Makalipas ang dalawang taon, bumalik siya sa pag-aaral.
Hindi na niya natapos ang kursong iniwan niya noon sa parehong paraan.
Marami nang nagbago.
Pero nagtapos siya.
Naging guro.
At kalaunan, nagturo siya sa mga batang babaeng mahilig magsulat gaya niya noong labing-siyam na taong gulang pa siya.
Dalawampung taon ang lumipas.
Muli akong nakatayo sa loob ng Philippine Normal University.
Parehong campus kung saan, sa una kong buhay, narinig ko ang announcement tungkol sa isang nawawalang babaeng matagal nang patay.
May tunog mula sa loudspeaker.
Napahinto ako.
Sa loob ng isang segundo, bumalik ang lamig sa buong katawan ko.
Pagkatapos—
“Inaanyayahan po ang lahat sa auditorium para sa espesyal na panayam ni Professor Elena Marquez, educator at survivor advocate…”
Napapikit ako.
Sa buhay na ito, hindi na siya nawawala.
Hindi na litrato sa poster ang mukha niya.
Hindi na missing-person announcement ang pangalan niya.
Nasa auditorium siya.
Buhay.
May trabaho.
May mga estudyante.
May buhok nang bahagyang maputi sa gilid.
At nang makita niya ako sa pintuan, ngumiti siya.
“Mara!”
Kumaway siya.
“Dito ka.”
Lumapit ako.
May bakanteng upuan sa tabi niya.
Umupo ako roon.
At habang nagsisimula ang programa, palihim kong hinawakan ang kamay niya.
Sa unang buhay ko, ang batang anim na taong gulang sa loob ko ay kumapit sa nanay niya at sumigaw:
“Huwag mo akong iwan.”
At dahil doon, hindi siya nakatakas.
Sa ikalawang buhay ko, hinawakan ko ulit ang kamay niya.
Pero ibang salita na ang sinabi ko.
“Mama.”
“Umuwi na tayo pagkatapos nito.”
Ngumiti siya.
“At saan naman tayo uuwi?”
Napangiti rin ako.
“Sa bahay natin.”
Hindi bahay ni Ramon.
Hindi baryong pinagkulungan sa kanya.
Kundi sa maliit na bahay na binili namin sa Quezon City, kung saan may halaman si Mama sa bintana, mga libro sa sala, at ekstrang susi na hindi kailanman ginagamit para ikulong ang kahit sino.
Tumango siya.
“Sige.”
“Sabay tayong uuwi.”
At doon ko tuluyang naunawaan—
ang pamilya ay hindi nasusukat sa dugong dumadaloy sa ating mga ugat.
Hindi rin sapat ang katahimikan para sabihing wala tayong kasalanan kapag may taong inaapi sa harap natin.
Minsan, ang tunay na pagmamahal ay ang pagbukas ng pinto.
Ang paniniwala sa boses na matagal nang pinatahimik.
At ang pagsasabing:
“Tumakbo ka. Nandito ako. Hindi kita ibabalik sa lugar na sumira sa iyo.”
