Bago Lumipad Ang Pamilya Ko Papuntang Canada, Binigyan Ako Ng Kuya Ko Ng Ibang Ticket—Akala Nila Susunod Ako, Pero Hindi Nila Alam Na May Sarili Na Akong Uwing Pinili, Kasama Ang Mga Taong Tunay Na Nagmahal Sa Akin
Isang gabi bago kami lilipad papuntang Canada, palihim akong tinawag ng kuya ko sa garahe.
Inabot niya sa akin ang isang plane ticket.
Hindi ito kapareho ng flight nila.
At sa sandaling iyon, naintindihan ko na—kahit ako ang tunay na anak, hindi pa rin ako ang pinili nila.
“Mara,” mabagal na sabi ni Kuya Enzo, habang iniiwas ang tingin ko, “huwag ka munang sumabay sa amin bukas.”
Tahimik kong tiningnan ang ticket sa kamay niya.
May sariling flight. Mas maaga. Economy class. Walang kasama.
“Alam mo naman ang sitwasyon ni Anika,” dagdag niya. “Mula nang bumalik ka sa pamilyang ito, hindi pa rin niya matanggap. Sinasabi ng therapist niya na unstable pa siya. Kaya mas mabuti kung hindi ka muna niya makita.”
Ngumiti siya nang pilit.
“Mauna ka na lang sa Vancouver. Ayusin mo na ang enrollment mo. Kapag okay na si Anika, susunod kami. Dadalawin ka namin.”
Tumango lang ako.
Halos marinig ko ang paghinga niya nang maluwag, parang nabunutan siya ng malaking tinik.
Ang hindi niya alam, hindi ako kailanman nag-apply sa Canada.
Hindi ako naghintay ng acceptance letter mula sa kahit anong university sa abroad.
Tahimik akong kumuha ng entrance exam dito sa Pilipinas.
At pasado ako.
Sa kursong matagal ko nang pangarap.
Sa unibersidad na dati kong dinadaanan sa internet café sa Naga, habang nangangarap na balang-araw, ako naman ang papasok doon dala ang sariling pangalan.
UP Diliman.
Sa susunod na linggo, uuwi ako sa Bicol para dalawin ang puntod nina Nanay Linda at Tatay Olan—ang mag-asawang kumupkop sa akin noong wala akong apelyido, wala akong yaman, at wala akong pamilyang naghahanap.
Doon ako lumaki.
Doon ako minahal.
Doon ako tinawag na anak, hindi bisita.
Isang buwan bago ang biyahe, abala na ang buong bahay sa Ayala Alabang.
Si Daddy Ramon, maagang inayos ang schedule sa opisina. Personal pa niyang kinausap ang professor ni Anika sa private college sa Vancouver, dala ang mamahaling relo bilang “pasasalamat.”
Si Mommy Celina naman, araw-araw halos kasama si Anika sa Greenbelt at S Maison.
Maleta. Coats. Branded shoes. Skincare. Vitamins. Imported snacks. Mga bagay na para bang ilang taon na hindi makakabalik ng Pilipinas si Anika.
Si Kuya Enzo, pina-check pa ang private aircraft ng pamilya. Inayos niya ang seat ni Anika—may neck pillow na gusto nito, blanket na kulay ivory, strawberry yogurt, dried mangoes, chocolates, at tablet na puno ng movies.
Ako?
May isang maleta akong luma.
Hindi nila alam kung ano ang laman.
Hindi rin nila tinanong.
Gabi bago ang lipad, nagkagulo sa taas.
“Sir! Ma’am! Si Miss Anika po!” sigaw ng kasambahay. “Ayaw na naman pong lumabas ng kwarto!”
Nagmadaling tumakbo sina Daddy at Mommy. Si Kuya Enzo, kararating lang mula opisina, hindi na nagtanggal ng sapatos at diretso ring umakyat.
Nanatili muna ako sa sala.
Sa ibabaw ng center table, may apat na passport holder na nakalatag. Tatlo ang kulay navy blue, may initials nila.
Ang isa, plain black.
Akin.
Pagkatapos ng ilang minuto, dahan-dahan akong umakyat.
Bukas ang pinto ng kwarto ni Anika.
“Dalhin n’yo na lang si Mara,” hikbi ni Anika mula sa kama. “Siya naman ang tunay n’yong anak, di ba? Siya ang dapat ninyong ipagmalaki.”
“Hindi puwede,” mariing sabi ni Daddy. “Para sa’yo ang lahat ng ito, Anika. Ikaw ang inihahanda naming mag-aral sa Canada mula bata ka pa.”
“Pero ayokong sumama kung kasama siya!”
Pagdating ko sa may pinto, napatingin sa akin si Anika.
Mas lalo siyang umiyak.
Namumugto ang mga mata niya. Nakayakap siya sa kumot na parang batang takot iwan.
“Mommy,” mahinang sabi niya, “puwede bang huwag na siyang mag-Canada? Kahit ngayon lang? Hindi ko pa kaya.”
Sandaling natahimik ang kwarto.
Nakita ko ang mukha ni Daddy.
Naguguluhan.
Nahihirapan.
Ako ang anak niya sa dugo, ang anak na nawala nang sampung taon.
Pero si Anika ang anak na kinalong niya sa lagnat, sinamahan sa school programs, ipinakilala sa lahat bilang princesa ng pamilya Santos.
Si Mommy, hawak ang kamay ni Anika, hindi man lang ako nilingon.
“Anika,” bulong niya, “huwag kang ganyan…”
Biglang kumawala si Anika.
Tumakbo siya papunta sa bintana.
“Kung ako ang dahilan kung bakit nahihirapan kayong pumili,” umiiyak niyang sabi, “edi mawala na lang ako!”
“Anika!” sigaw ni Mommy.
Nanginig si Daddy sa takot.
Si Kuya Enzo ang pinakamabilis na kumilos. Hinila niya si Anika palayo sa bintana at niyakap nang mahigpit.
Doon bumigay ang lahat.
Umiyak si Mommy.
Napatakip ng mukha si Daddy.
Si Anika, nakayakap kay Kuya, humihikbi na parang siya ang pinakaapi sa buong mundo.
Ako naman, nakatayo sa pintuan.
Tahimik.
Parang palamuti sa sariling pamilya.
Maya-maya, tumingin sa akin si Daddy.
At ang unang lumabas sa bibig niya ay hindi, “Ayos ka lang ba?”
Kundi—
“Bakit ka umakyat?”
Natigilan ako.
“Alam mong hindi ka pa kayang makita ni Anika. Bakit kailangan mo pa siyang guluhin?”
Hindi ako sumagot.
Wala rin namang silbi.
“Daddy, huwag po,” umiiyak na sabi ni Anika. “Kasalanan ko po. Ako ang may problema. Hindi ko lang talaga kaya. Dalhin n’yo na si Mara. Sanay naman akong maiwan.”
Hinaplos ni Kuya Enzo ang buhok niya.
“Hindi ka namin iiwan,” sabi niya, malamig ang tingin sa akin. “Bukas, tayo ang aalis. Lahat tayo—maliban kay Mara.”
Huminga nang malalim si Mommy.
Hindi siya tumutol.
Si Daddy, tahimik.
Hindi rin siya tumutol.
At si Anika…
Sa pagitan ng luha niya, nakita kong ngumiti siya.
Maliit.
Mabilis.
Pero sapat para maintindihan ko.
Panalo na naman siya.
Bumaba ako nang walang salita.
Sa may hagdan, hinabol ako ni Kuya Enzo.
“Mara,” sabi niya, mas mababa ang boses. “Huwag mong masamain. May sakit si Anika. Hindi niya sinasadya.”
Tumigil ako, pero hindi lumingon.
“Hindi ka namin pababayaan,” dagdag niya. “May ticket ka. May allowance ka. Kapag maayos na siya, susunod kami sa’yo.”
Sa unang pagkakataon buong gabing iyon, ngumiti ako.
Hindi dahil naniwala ako.
Kundi dahil bukas, pagdating nila sa airport…
Malalaman nilang hindi pala Canada ang pupuntahan ko.
At bago pa sila makaalis, may isang tawag na darating kay Daddy Ramon—mula sa abogado ng pamilyang Santos.
Tawag na magbubunyag kung bakit ako hindi kailanman nag-apply sa abroad.
At kung sino talaga ang may karapatang magdesisyon kung saan ako pupunta.
PARTE2
Kinabukasan, tahimik ang mansyon bago mag-alas-sais ng umaga.
Pero hindi iyon kapayapaan.
Iyon ang katahimikan bago sumabog ang lahat.
Nasa sala na sina Daddy Ramon, Mommy Celina, Kuya Enzo, at Anika. Nakasuot si Anika ng cream cardigan, mukhang mahina, pero maayos na maayos ang buhok. Nakayakap siya kay Mommy habang paminsan-minsang sumulyap sa akin.
May awa sa mukha niya kapag nakatingin ang iba.
May ngisi kapag ako lang ang nakakakita.
“Mara,” sabi ni Mommy, hawak ang passport holder ko, “mauna ka na sa airport. Iba ang flight mo.”
Tumango ako.
“Hindi ka ba magrereklamo?” tanong ni Daddy, halatang nagulat sa pagiging kalmado ko.
“Hindi po.”
Lumapit si Kuya Enzo at iniabot ang maliit na envelope.
“Allowance mo for the first month. Canadian dollars na ’yan.”
Kinuha ko.
Hindi ko binuksan.
“Salamat.”
Kumunot ang noo niya, parang may gusto siyang sabihin, pero hindi natuloy.
Sa labas, naghihintay ang dalawang sasakyan.
Isang van para sa luggage nila.
Isang sedan para sa akin.
Noon pa lang, malinaw na ang hati.
Sila—pamilya.
Ako—arrangement.
Pagdating namin sa NAIA private terminal, sinalubong sila ng staff. Halos yumuko ang lahat kay Daddy Ramon. Kilala ang pamilya Santos sa shipping at real estate. Kahit saan sila magpunta, may naghahanda, may nagpapadali, may nagbubukas ng pinto.
Si Anika, nakaupo sa lounge, balot ng kumot. Si Mommy, inaayos ang gamot niya. Si Kuya, chine-check ang flight documents. Si Daddy, kausap ang pilot.
Ako, tahimik na nakaupo sa gilid.
Sa bag ko, may dalawang bagay lang na mahalaga.
Isang maliit na larawan nina Nanay Linda at Tatay Olan.
At ang acceptance letter ko sa UP Diliman.
Makalipas ang ilang minuto, dumating si Attorney Villamor.
Abogado ng pamilya Santos.
Matanda na siya, pero diretso pa rin maglakad. Nang makita ako, tumango siya nang magalang.
“Miss Mara.”
Napalingon si Daddy.
“Attorney? Bakit ka nandito?”
“Sir Ramon,” seryosong sagot niya, “kailangan po nating pag-usapan ang desisyon ni Miss Mara bago kayo lumipad.”
Nanigas ang mukha ni Daddy.
“Anong desisyon?”
Tumingin sa akin si Attorney Villamor.
Tumayo ako.
“Hindi po ako sasama sa Canada.”
Para bang tumigil ang hangin sa lounge.
Si Mommy ang unang nakapagsalita.
“Ano’ng ibig mong sabihin?”
“Hindi po ako nag-apply sa university sa Canada. Wala po akong enrollment doon. Wala rin po akong balak mag-aral abroad.”
Namula ang mukha ni Daddy.
“Mara, anong kalokohan ’to? Isang buwan naming inayos ang lahat!”
Tahimik kong sinalubong ang tingin niya.
“Hindi n’yo po inayos para sa akin. Para kay Anika ang lahat.”
Napaluha agad si Anika.
“Ate Mara, bakit mo sinasabi ’yan? Dahil ba ayaw kitang makasama? May sakit ako, di ba? Alam mo naman—”
“Anika,” putol ko, hindi mataas ang boses, “pagod na akong gamitin mo ang sakit mo para saktan ako.”
Napasinghap si Mommy.
“Mara!”
“Hindi ko sinasabing wala kang pinagdadaanan,” sabi ko. “Pero bawat beses na kinakausap ako ni Daddy, bigla kang nahihilo. Bawat beses na tinatanong ako ni Mommy kung kumain na ako, umiiyak ka sa kwarto. Bawat beses na may ibibigay si Kuya sa akin, sasabihin mong wala kang halaga.”
Tumulo ang luha ko, pero hindi ako humikbi.
“Sa loob ng sampung buwan kong pagbabalik dito, natutunan kong huwag magsalita. Kasi kapag nagsalita ako, ako ang masama. Kapag nanahimik ako, ako pa rin ang dahilan ng gulo.”
Tahimik ang lahat.
Si Kuya Enzo, nakatingin sa sahig.
Si Daddy, naninigas ang panga.
Si Mommy, nanginginig ang kamay.
Biglang tumawa si Anika, mahina, basag.
“Kaya pala. Gusto mong bumalik sa probinsya. Gusto mong ipamukha sa amin na mas mahal ka nila kaysa sa amin.”
Napatingin ako sa kanya.
“Hindi ko kailangang ipamukha. Totoo naman.”
Sumabog sa iyak si Anika.
“Mommy! Naririnig n’yo siya?”
Pero sa pagkakataong iyon, walang yumakap agad sa kanya.
Dahil nagsalita si Attorney Villamor.
“Sir Ramon, Ma’am Celina, may legal matter po tayong kailangang ayusin. Si Miss Mara ay nasa tamang edad na para pumili ng sariling tirahan at edukasyon. At tungkol po sa trust fund niya…”
Napatingin si Daddy sa kanya.
“Trust fund?”
Tumango ang abogado.
“Noong nahanap si Miss Mara, ayon sa settlement na pinirmahan ninyo at ng pamilya Robles—ang pamilyang nagpalaki sa kanya—may inilaan pong educational trust para sa kanya. Ngunit hindi iyon mula sa inyo.”
Nanlamig ang mukha ni Mommy.
“Ano’ng ibig mong sabihin?”
“Ang pera po ay galing sa naiwan nina Orlando at Linda Robles. Ibinenta nila ang maliit nilang lupain sa Camarines Sur bago sila pumanaw. Ang bilin nila, gamitin lang iyon sa pag-aaral ni Mara. Hindi para sa Canada. Hindi para sa pamilya Santos. Para sa pangarap niya.”
Pakiramdam ko, may malamig na kamay na humawak sa dibdib ko.
Alam kong may ipon sina Nanay Linda at Tatay Olan.
Pero hindi ko alam na hanggang sa huli, ako pa rin ang iniisip nila.
Nanginginig kong hinawakan ang larawan nila sa bag ko.
“Kaya po ako nandito,” patuloy ng abogado, “dahil kahapon, pinirmahan ni Miss Mara ang request na ilipat ang educational trust sa tuition, dormitory, at living expenses niya sa UP Diliman. Valid po iyon. Hindi n’yo siya maaaring pigilan.”
Matagal na katahimikan.
Pagkatapos, mahina akong tinawag ni Mommy.
“Mara…”
Hindi ko siya nilingon agad.
Takot ako.
Takot akong isang salitang malambing mula sa kanya ay sapat para bumalik ako sa dating ako—ang batang naghihintay na mapili.
“Mara, bakit hindi mo sinabi sa amin?” tanong niya.
Sa wakas, humarap ako.
“Kailan po kayo nagtanong?”
Napaatras siya, parang nasampal.
“Isang buwan kayong namili para kay Anika,” sabi ko. “Isang buwan n’yong inayos ang flights, professors, doctors, food, seats, blankets, lahat. Pero ni minsan, hindi n’yo tinanong kung ano ang gusto ko.”
Napatingin ako kay Daddy.
“Sinabi n’yo, hindi n’yo ako pababayaan. Pero hindi n’yo alam kung saan ako nag-apply.”
Kay Kuya Enzo naman.
“Sinabi mong may ticket ako. Pero hindi mo alam na hindi ko kailangan ng ticket mo.”
At kay Anika.
“Akala mo, inaagaw ko ang pamilya mo. Hindi. Matagal ko na silang binitawan sa puso ko. Ang gusto ko lang noon, sana minsan… makita nila ako.”
Hindi na umarte si Anika.
Hindi na siya umiyak nang mahina.
Tumayo siya, nanginginig ang labi.
“Kung aalis ka, kasalanan mo kapag nasira ang pamilyang ito.”
Umiling ako.
“Hindi ako ang sumira. Ako lang ang unang umamin na matagal na itong sira.”
Lumapit si Daddy.
Sa unang pagkakataon, wala siyang galit.
Pagod.
Gulat.
At siguro, kaunting takot.
“Mara, anak…”
Napapikit ako sa salitang iyon.
Anak.
Ang salitang iyon ang pinakaaasam ko noong una akong dinala sa bahay nila.
Pero nang dumating ito, huli na.
“Pwede pa nating ayusin,” sabi niya. “Huwag kang umalis nang ganito.”
“Hindi po ako umaalis para parusahan kayo,” sagot ko. “Umaalis ako para iligtas ang natitirang buo sa akin.”
Napahawak si Mommy sa bibig niya at umiyak.
“Hindi ba kami naging pamilya sa’yo?”
Hindi ako agad nakasagot.
Kasi masakit ang totoo.
“Naging dugo kayo,” sabi ko. “Pero sila ang naging tahanan ko.”
Tumulo ang luha ni Mommy.
Si Kuya Enzo, biglang lumapit.
“Mara, mali ako.”
Napatingin ako sa kanya.
“Akala ko kapag binigyan kita ng pera, ticket, plano… sapat na. Pero hindi pala kita tinanong kung gusto mo ba ang buhay na inaayos namin para sa’yo.”
Huminga siya nang malalim.
“Nakakahiya. Kuya mo ako, pero naging assistant lang ako ni Anika.”
Walang sumagot.
Si Anika, nakatitig sa kanya, parang hindi makapaniwala.
“Kuya?”
Hindi siya agad lumingon.
At doon ko nakita ang unang bitak sa pader na matagal niyang itinayo sa pagitan namin.
Pero hindi ko kailangan ng pagsisisi nila para makaalis.
Dumating ang tawag ko mula sa labas ng terminal.
Si Ate Tessa.
Ang nakatatandang anak nina Nanay Linda at Tatay Olan. Ang babaeng nagtrabaho sa Cebu para mapag-aral ako noong high school. Ang taong laging nagsasabing, “Hindi mo kailangang makipag-unahan sa pagmamahal, Mara. Sa tamang bahay, may upuan ka na kahit hindi ka magmakaawa.”
Sinagot ko ang tawag.
“Nandiyan na ako sa labas,” sabi niya. “Kasama si Noel. Uuwi muna tayo sa Naga, di ba? Dadaan tayo kina Nanay at Tatay.”
Hindi ko napigilan ang pag-iyak.
“Opo, Ate. Pauwi na ako.”
Pinatay ko ang tawag.
Kinuha ko ang maleta ko.
“Mara,” tawag ni Daddy, basag ang boses.
Huminto ako.
“Pwede ba… kahit minsan, dalawin ka namin?”
Hindi ako agad sumagot.
Tumingin ako sa kanila—sa pamilyang matagal kong hinintay, pero hindi natutong dumating para sa akin.
“Kapag handa na po kayong makita ako bilang ako,” sabi ko, “hindi bilang taong kailangang itago para hindi masaktan si Anika.”
Lumabas ako ng terminal.
Sa labas, mainit ang araw ng Maynila.
Nakatayo si Ate Tessa sa tabi ng taxi, nakasuot ng simpleng blouse, hawak ang pasalubong na pili nuts. Sa tabi niya, si Noel, ang kababata kong dating laging nagpapahiram ng payong kapag umuulan pauwi galing school.
Nang makita nila ako, sabay silang ngumiti.
Hindi maingat.
Hindi pilit.
Hindi parang awa.
Parang matagal na akong hinihintay.
Tumakbo si Ate Tessa at niyakap ako nang mahigpit.
“Uuwi na ang bunso namin,” bulong niya.
Doon ako tuluyang umiyak.
Hindi dahil iniwan ako ng pamilyang mayaman.
Kundi dahil sa wakas, pinili ko ang pamilyang hindi ako kailanman binitawan.
Makalipas ang tatlong buwan, nagsimula ako sa UP Diliman.
Hindi madali.
May mga gabing naiiyak ako sa dorm. May mga araw na naiinggit ako sa mga kaklaseng sinusundo ng magulang nila, may baong lutong bahay, may tawag na “Anak, kumain ka na ba?”
Pero tuwing ganoon, bubuksan ko ang lumang notebook ni Nanay Linda.
Sa unang pahina, may sulat siya:
“Kung darating ang araw na hanapin ka ng tunay mong pamilya, huwag mong kalimutan: hindi ka namin minahal dahil nawala ka sa kanila. Minahal ka namin dahil ikaw ka.”
Isang semestre ang lumipas bago ako makatanggap ng mensahe mula kay Kuya Enzo.
“Mara, nasa Quezon City ako. Hindi kita pipilitin. Gusto ko lang iabot ang isang bagay.”
Nagkita kami sa maliit na café malapit sa campus.
Mas payat siya. Mas tahimik.
Iniabot niya ang isang envelope.
Sa loob, may kopya ng therapy schedule ni Anika.
“Hindi na kami tumuloy sa Canada,” sabi niya. “Nagpagamot muna siya rito. Matagal pa. Pero sinusubukan niya.”
Tumango ako.
“Si Mommy?” tanong ko.
“Umiiyak pa rin kapag nakikita ang kwarto mo.”
“Wala naman akong gamit doon.”
“Alam niya,” mahinang sagot ni Kuya. “Kaya mas masakit.”
Sandali kaming natahimik.
“Si Daddy,” dagdag niya, “nagsisimula nang magtanong tungkol sa’yo. Hindi kay Attorney. Hindi sa akin. Gusto niya, sa’yo mismo. Pero sabi ko, hintayin niya kung kailan ka handa.”
Tumingin ako sa labas ng café.
May mga estudyanteng naglalakad, may hawak na libro, may tawanan, may sariling buhay.
“Hindi ko alam kung kailan ako magiging handa,” sabi ko.
“Okay lang,” sagot ni Kuya. “This time, kami ang maghihintay.”
Bago siya umalis, tumayo siya at yumuko nang bahagya.
“Mara, pasensya na. Hindi kita pinrotektahan bilang kapatid.”
Hindi ko sinabi na okay lang.
Dahil hindi pa.
Pero sinabi ko, “Narinig ko.”
At para sa akin, sapat na iyon sa araw na iyon.
Makalipas ang isang taon, bumalik ako sa Bicol dala ang unang medalya ko sa university.
Inilagay ko iyon sa pagitan ng puntod nina Nanay Linda at Tatay Olan.
“Ako po ’to,” bulong ko. “Kinaya ko.”
Umihip ang hangin.
Sa likod ko, tahimik na nakatayo sina Ate Tessa at Noel.
At sa malayo, may isang sasakyang huminto.
Bumaba sina Daddy Ramon, Mommy Celina, at Kuya Enzo.
Wala si Anika.
Hindi sila lumapit agad.
Naghintay sila.
Sa unang pagkakataon, hindi nila ako pinilit.
Hindi nila ako tinawag para bumalik.
Hindi nila inagaw ang sandali ko.
Nang tumingin ako sa kanila, nakita kong umiiyak si Mommy habang hawak ang bulaklak.
Lumapit siya nang dahan-dahan.
“Pwede ba naming batiin sina Linda at Orlando?” tanong niya. “Gusto naming magpasalamat. Sila ang nagpalaki sa anak naming hindi namin alam kung paano mahalin noon.”
Doon, unang beses kong naramdaman na baka may mga sugat na hindi man mabura, puwede palang matutong hindi na dumugo araw-araw.
Hindi kami naging perpektong pamilya.
Hindi rin bumalik sa dati ang lahat.
Pero natutunan naming magsimula sa totoo.
Si Anika, ayon kay Kuya, unti-unting natutong mabuhay nang hindi kailangang maging sentro ng lahat.
Si Daddy, natutong makinig bago magdesisyon.
Si Mommy, natutong magmahal nang hindi ikinukumpara.
At ako…
Natuto akong ang pag-alis ay hindi laging pagtakas.
Minsan, ito ang unang hakbang pauwi sa sarili.
Mensahe: Hindi dugo lang ang bumubuo ng pamilya. Ang tunay na tahanan ay hindi iyong lugar kung saan kailangan mong magmakaawa para mapansin, kundi iyong lugar kung saan kahit tahimik ka, may nakalaan pa ring upuan para sa’yo.
