Binili Ko ang Sumpang Almusalang May Patay sa Kusina Dahil Wala na Akong Pera—Pero Nang Magising Ako ng Alas-Kuwatro, May Dalawang Daang Siopao na Nakahanda, at Isang Mensaheng Nagpabago sa Buhay Ko
Noong gabing una kong binuksan ang tindahang sinasabing isinumpa, akala ko daga lang ang kumakalabog sa lumang tubo.
Sinigawan ko ang kusina dahil antok na antok na ako.
Tumigil agad ang ingay.
Pero kinabukasan, alas-kuwatro ng madaling-araw, may nakita akong dalawang daang siopao na nakahanay sa mesa… kahit mag-isa lang ako sa tindahan buong gabi.
At sa basang sangkalan, may nakasulat:
“Masyadong mataba ang giniling.”
Napakurap ako.
Ang unang pumasok sa isip ko hindi dasal.
Hindi takbo.
Kundi: Ang arte naman ng multong ’to.
Ako si Mara Dimaculangan, dalawampu’t siyam, galing sa Cavite, bagong tanggal sa trabaho, baon sa utang, at halos walang natitirang dignidad maliban sa kakayahang magtiis.
Kaya noong inalok sa akin ni Mang Nestor, isang ahenteng mas mabilis pa kumolekta kaysa magpaliwanag, ang lumang almusalan sa gilid ng Blumentritt, hindi na ako masyadong nagtanong.
“Murang-mura na ’yan, hija,” sabi niya habang binubuksan ang kalawangin na rolling door. “Malapit sa construction site, may public school sa kanto, may terminal ng jeep. Kikita ka rito.”
“Bakit mura?” tanong ko.
Saglit siyang tumikhim.
“May namatay kasi rito.”
“Paano?”
“Nasunog daw sa kusina. Si Aling Selya, dating may-ari. May nagsasabi aksidente. May nagsasabi hindi. Pero alam mo naman mga tao, mahilig gumawa ng kuwento.”
Tiningnan ko ang loob.
Makaluma ang tindahan. May lumang salamin sa counter, tatlong mesa, ilang monoblock chair, at kusinang may pader na nangingitim pa rin kahit halatang ilang beses nang pininturahan.
Dapat natakot ako.
Pero nang sabihin ni Mang Nestor ang renta, ang takot ko biglang umatras.
Sa presyong iyon, kahit may multong naka-apron sa kusina, kakausapin ko pa kung marunong siyang maghugas ng pinggan.
Pumirma ako kinahapunan.
Ang totoo, nanginginig ang kamay ko habang hawak ang ballpen. Hindi dahil sa multo. Kundi dahil mula umaga, isang pandesal lang ang laman ng tiyan ko.
Nang gabing iyon, mag-isa kong binuhat papasok ang harina, giniling, repolyo, toyo, sibuyas, bawang, itlog, at ilang kilong soybeans para sa taho at soy milk. Plano kong magbenta ng siopao, lugaw, tokwa, at mainit na gatas ng soya.
Sa ikalawang palapag, may maliit na kuwartong may lumang papag. Doon muna ako titira hanggang kumita.
Bandang alas-dose, habang minamasa ko ang dough, nagsimulang kumatok ang lumang tubo sa kusina.
“Tok.”
Tumigil ako.
“Tok. Tok. Tok.”
Akala ko hangin.
Pero maya-maya, naging sunod-sunod.
“Kalag-kalag-kalag!”
Parang may nagmamartilyo sa loob ng pader.
Pinatay ko ang breaker. Wala.
Sinara ko ang tubig. Wala.
Hawak ko ang wrench, pagod na pagod, gutom, at halos umiiyak na sa inis.
Kaya sinipa ko ang bakal na pinto ng kusina at sumigaw:
“Hoy! Kung mag-iingay ka pa at magrereklamo ang kapitbahay, ikaw ang magbabayad ng multa, ha!”
Biglang tumahimik.
Sobrang tahimik.
Parang may huminto sa paghinga.
Nanlamig ang batok ko.
May amoy usok na dumaan, mahina pero malinaw, parang bagong patay na kalan.
Napaatras ako.
Pero imbes na tumakbo, hinawakan ko ang tiyan kong kumukulo sa gutom at bulong ko sa sarili:
“Mara, wala kang perang matakot.”
Umakyat ako at natulog nang halos dalawang oras.
Alas-kuwatro, bumaba ako para ipagpatuloy ang paghahanda.
Doon ko nakita ang mga siopao.
Dalawang daang piraso.
Pantay-pantay ang tiklop. Bilog. Maayos. Mas maganda pa kaysa sa kahit anong nagawa ko.
Umiinit ang steamer. May soy milk sa stainless container. Hiniwa na rin ang sibuyas at bawang. Ang sahig, malinis. Ang counter, makintab.
Tinakbo ko ang refrigerator.
Halos ubos ang giniling.
Napahawak ako sa dibdib.
Hindi pa ako natakot.
Nagalit muna ako.
“Hoy!” sigaw ko habang hawak ang rolling pin. “Ginamit mo lahat ’yon? Alam mo ba magkano ang kilo ng baboy ngayon? Hindi ako foundation! Hindi ako mayamang vlogger na namimigay ng pagkain para sa likes!”
Walang sumagot.
Tanging singaw lang ang gumalaw mula sa lumang kalan.
Sa basang sangkalan, dahan-dahang lumitaw ang sulat:
“Masyadong mataba ang giniling.”
Napanganga ako.
“Ha?”
May isa pang linyang lumitaw, baliko at nanginginig:
“Dagdagan mo ng luya. Mas babalik ang customer.”
Hindi ko alam kung matatawa ako o magno-Novena.
Pero nang sumikat ang araw, dumating ang mga construction worker.
“Miss, sampung siopao.”
“Dalawang lugaw, apat na tokwa.”
“Uy, ang sarap ngayon ah! Parang bumalik lasa ni Aling Selya!”
Napahinto ako sa pangalan.
Isang matandang driver ang ngumiti habang ngumunguya.
“Dati kasi, pinakamagaling magluto rito si Aling Selya. Mabait ’yon. Kahit kulang bayad mo, pakakainin ka. Sayang lang…”
“Bakit po?” tanong ko.
Bumaba ang tingin niya.
“Hindi naman lahat ng namamatay sa apoy, aksidente.”
Bago ko pa siya matanong, may dumating na babaeng naka-uniporme ng barangay. Tumingin siya sa loob ng tindahan, namutla, at biglang nag-sign of the cross.
“Bukas na naman ’to?” bulong niya.
“Opo,” sabi ko.
Lumapit siya sa counter.
“Anak, makinig ka. Huwag mong gagamitin ang lumang kahong bakal sa ilalim ng kalan. Kahit anong mangyari.”
Napatingin ako sa kusina.
“Kahong bakal?”
Biglang kumalabog ang tubo sa loob.
Isang beses.
Malakas.
Parang babala.
Lumapit ako sa lumang kalan. Yumuko. Inabot ang ilalim.
At nang mahila ko ang itim na kahong bakal na nakatago sa likod ng sako ng uling, kusang bumukas ang takip.
Sa loob, may sunog na notebook.
At sa unang pahina, nakasulat ang pangalan ko.
PARTE2
Sa loob, may sunog na notebook.
At sa unang pahina, nakasulat ang pangalan ko.
Hindi buo ang pangalan, pero sapat para manlamig ang buong katawan ko.
“Para kay Mara, kung siya ang makakahanap.”
Hindi ko alam kung paano umakyat ang puso ko sa lalamunan.
Hindi ako taga-Blumentritt. Wala akong kamag-anak dito. Hindi ko kilala si Aling Selya. Kahapon lang ako tumuntong sa tindahang ito.
Pero ang sulat, kahit sunog ang gilid, malinaw.
Umupo ako sa maliit na bangko sa tabi ng kalan, hawak ang notebook na parang bomba.
Sa unang pahina, may petsa. Labinlimang taon na ang nakalipas.
“Kung may batang babaeng babalik dito balang-araw, may pilat sa kaliwang pulso, at pangalang Mara, ibigay sa kanya ang katotohanan.”
Napatingin ako sa kaliwang pulso ko.
May maliit akong peklat doon.
Sabi ni Mama, nakuha ko raw noong bata ako, nadulas sa palengke at tumama sa yero.
Pero habang binabasa ko ang notebook, parang may pinto sa utak ko na dahan-dahang bumubukas.
May pangalan sa susunod na pahina.
Rosario Dimaculangan.
Pangalan ng nanay ko.
Nabitawan ko ang notebook.
“Hindi…” bulong ko. “Hindi posible.”
Biglang umingit ang lumang kalan.
Sa ibabaw ng sangkalan, may tubig na namuo. Gumapang ito na parang daliring invisible, hanggang makabuo ng salita.
“Anak niya.”
Nanigas ako.
“Anak nino?”
Walang sagot.
Muling gumapang ang tubig.
“Hindi ikaw ang nawala. Ikaw ang itinago.”
Halos hindi na ako makahinga.
Noong bata ako, laging sinasabi ni Mama na lumaki ako sa hirap dahil iniwan kami ng tatay ko. Wala siyang binanggit tungkol sa tindahang ito. Wala siyang binanggit tungkol kay Aling Selya.
Pero sa notebook, nakasulat ang ibang kuwento.
Si Aling Selya pala ang tunay na may-ari ng almusalan. May isa siyang pamangking babae na parang anak na rin niya—si Rosario, ang nanay ko. Tinulungan niya itong mag-aral, binigyan ng puhunan, pinatira pa sa itaas ng tindahan.
Pero nang lumaki ang kita ng almusalan, may ibang kamag-anak na sumingit.
Isang pangalan ang paulit-ulit na lumabas sa notebook:
Nestor Gutierrez.
Napatayo ako.
Mang Nestor.
Ang ahenteng nagpa-renta sa akin ng tindahan.
Ayon sa notebook, hindi siya basta ahente. Pinsan siya ng asawa ni Aling Selya. Noon pa man, gusto na niyang makuha ang lupa at tindahan dahil may developer na gustong bumili ng buong hilera.
Sa mga huling pahina, gumulo na ang sulat.
“Narinig ko silang nag-uusap. Papirmahin daw si Rosario. Kapag hindi pumayag, takutin.”
“May bata sa taas. Si Mara. Huwag nilang gagalawin ang bata.”
“Kung may mangyari sa akin, nasa ilalim ng kalan ang original deed. Hindi kay Nestor ang tindahan.”
Nanginginig ang kamay ko habang hinahalungkat ang kahon.
May isa pang sobre sa pinakailalim.
Sunog ang labas, pero buo ang laman.
Titulo ng lupa.
Luma, madilaw, pero malinaw ang pangalan ng may-ari:
Selya Mendoza.
Sa likod, may notarized na kasulatan.
Ipinapamana niya ang tindahan kay Rosario Dimaculangan, at kung pumanaw o hindi matagpuan si Rosario, mapupunta ito sa anak niyang si Mara Dimaculangan.
Hindi na ako nakagalaw.
Sa buong buhay ko, akala ko malas lang ako.
Akala ko pinanganak akong walang pundasyon.
Akala ko ang mundo, laging may dahilan para ipaalala sa akin na wala akong laban.
Pero narito, sa harap ko, ang patunay na may isang taong matagal nang nag-iwan sa akin ng tahanan.
At may ibang taong nagkubli nito.
Bandang tanghali, bumalik si Mang Nestor.
May dala siyang kape, kunwari mabait.
“O, kumusta first day? Sabi ko sa’yo kikita ka rito.”
Tiningnan ko siya. Ngayon ko napansin ang kaba sa mata niya nang sumilip siya sa kusina.
“May nakita ka bang kakaiba?” tanong niya.
“Ano pong kakaiba?”
Tumawa siya, pero tuyo.
“Wala. Baka lang may lumang gamit d’yan. Basura na ’yan. Itapon mo na.”
Dahan-dahan kong inilapag ang notebook sa counter.
Nawala ang ngiti niya.
“Mara…”
Hindi ko pa sinasabi sa kanya ang apelyido ko noong pumirma ako. Initial lang ang ginamit ko sa kopyang hawak niya. Pero alam niya.
“Paano n’yo po nalaman pangalan ko?”
Namula siya, tapos namutla.
“Common name lang.”
“Hindi po common ang pagdala n’yo sa akin dito.”
Napatingin siya sa pinto. Tila kinakalkula kung tatakbo ba siya.
Doon pumasok ang babaeng taga-barangay kanina, kasama ang isang matandang lalaking naka-barong at may dalang folder.
“Atty. Lazaro,” sabi niya sa akin. “Siya ang dating abogado ni Aling Selya. Matagal ka niyang hinahanap.”
Nabitawan ni Mang Nestor ang kape.
Tumalsik ito sa sahig.
Si Atty. Lazaro ay lumapit sa akin, nangingilid ang luha.
“Anak, ikaw nga,” sabi niya. “Kamukha mo si Rosario.”
Hindi ako nakapagsalita.
Ipinaliwanag niya ang lahat.
Noong gabing nasunog ang kusina, naroon ako sa itaas, apat na taong gulang pa lang. Si Aling Selya ang nagligtas sa akin. Siya ang bumuhat palabas habang usok na usok ang buong likuran.
Pero bumalik siya sa loob.
Akala ng lahat, para kunin ang pera.
Hindi pala.
Binalikan niya ang kahong bakal—ang titulo, notebook, at ebidensya laban kay Nestor.
Hindi na siya nakalabas.
Kinabukasan, isinama ako ng nanay ko pa-Cavite, takot na takot. Sinubukan niyang lumaban, pero binalaan siya ni Nestor. May utang siya noon, mahina ang katawan, walang abogado.
Kaya tumakas kami.
Ilang taon din daw akong hinanap ni Atty. Lazaro. Pero nang mamatay si Mama, naputol ang lahat.
Nestor naman, sa loob ng maraming taon, pinalabas na walang malinaw na tagapagmana ang tindahan. Pinaupahan niya ito nang palihim. Nang marinig niyang may naghahanap ng murang puwesto at ang pangalan ay Mara, siya mismo ang lumapit.
“Akala mo siguro hindi ko malalaman,” sabi ko kay Nestor.
Umiwas siya ng tingin.
“Mara, hindi mo naiintindihan. Lumang kasalanan na ’yan. Ang mahalaga, kumikita ka na ngayon. Puwede nating pag-usapan—”
Biglang sumabog ang steamer sa kusina.
Hindi apoy.
Singaw lang.
Pero sapat para mapasigaw siya.
Sa usok, parang may aninong babae sa tabi ng kalan. Payat, naka-daster, may apron, at nakatingin diretso kay Nestor.
Hindi ko malinaw kung nakita rin ng iba.
Pero si Nestor, lumuhod.
“Selya…” nanginginig niyang sabi. “Patawad…”
Pumasok ang dalawang pulis na kasama pala ni Atty. Lazaro sa labas.
May kaso nang inihain noon, kulang lang sa ebidensya. Ngayon, hawak namin ang notebook, titulo, at lumang resibo ng bentahan na may pekeng pirma.
Hindi iyon pelikulang may sigawan at sampalan.
Mas mabigat kaysa doon.
Dahan-dahang gumuho ang mukha ng taong matagal nang kumain mula sa pagnanakaw niya sa patay.
Habang inaakay siya palabas, huminto siya sa pinto at tumingin sa akin.
“Hindi ka yayaman dito,” sabi niya, pilit pang nananakot. “Maliit na tindahan lang ’yan.”
Tumawa ako.
Mahina lang.
“Hindi ko kailangang yumaman agad. Kailangan ko lang ng lugar na hindi ninyo maaagaw.”
Pagkaalis nila, tumahimik ang buong almusalan.
Umupo ako sa sahig ng kusina, hawak ang notebook ni Aling Selya. Doon ko lang naramdaman ang pagod.
At doon ako umiyak.
Hindi dahil sa takot.
Kundi dahil sa bigat ng katotohanang may isang babaeng hindi ko man lang naalala nang buo, pero ibinigay ang buhay para makalabas ako sa apoy.
Sa sangkalan, muling namuo ang tubig.
Akala ko may panibagong recipe na naman.
Pero isang maikling pangungusap lang ang lumitaw.
“Kumain ka muna.”
Napahagulgol ako habang tumatawa.
“Grabe ka, Aling Selya. Multo ka na nga, nanay ka pa rin.”
Mula noon, hindi ko pinalitan ang pangalan ng tindahan.
Pero nilagyan ko ng bagong maliit na karatula sa ilalim:
“Lutong may alaala. Presyong may malasakit.”
Hindi na ako nag-iisa sa paghahanda tuwing madaling-araw.
Minsan, paggising ko, nakatupi na ang dough.
Minsan, may nakasulat sa harina:
“Kulang sa asin.”
Minsan naman:
“Huwag mong tipirin ang luya.”
Hindi ko na siya kinatatakutan.
Kinakausap ko siya habang nagluluto.
Kinuwento ko sa kanya kung paano ako nawalan ng trabaho. Kung paano ako nangutang para mabuhay. Kung paano ko minsang naisip na baka wala na talagang puwang ang mundo para sa akin.
At tuwing mabigat ang loob ko, kumakalabog ang tubo nang isang beses.
Parang sinasabi:
Narito ako.
Lumaki ang tindahan.
Bumalik ang mga lumang suki.
Ang mga construction worker, estudyante, jeepney driver, guro, tindera sa palengke—lahat may kuwento sa bawat mangkok ng lugaw at bawat mainit na siopao.
May mga batang walang baon na pinapakain ko muna bago papasukin sa klase.
Kapag may tumatangging tumanggap dahil nahihiya, sinasabi ko:
“Bayaran mo na lang kapag kaya mo.”
Ganoon daw si Aling Selya noon.
Ganoon ko rin siya gustong maalala.
Isang umaga, may dumating na matandang babae mula Cavite. Kapitbahay pala namin dati.
Dala niya ang lumang kahon ni Mama.
Sa loob, may litrato ako noong bata pa ako, kandong ni Aling Selya sa harap mismo ng tindahan.
Sa likod ng litrato, sulat ni Mama:
“Mara, kung dumating ang araw na makita mo ulit siya, huwag kang matakot. Hindi lahat ng hindi na nakikita ay wala nang pagmamahal.”
Niyakap ko ang litrato sa dibdib.
Kinagabihan, bago ako umakyat sa kuwarto, nag-iwan ako ng isang plato sa tabi ng lumang kalan.
Dalawang siopao.
Isang tasa ng mainit na soy milk.
“Para sa’yo,” sabi ko.
Kumalabog ang tubo nang mahina.
Minsan lang.
Kinabukasan, wala na ang pagkain.
Sa sangkalan, may bagong sulat:
“Mabubuhay ka na.”
At sa unang pagkakataon sa napakahabang panahon, naniwala ako.
Hindi dahil bigla akong yumaman.
Hindi dahil nawala lahat ng problema.
Kundi dahil alam kong may mga pagmamahal na kahit masunog, hindi nauubos.
May mga tahanang kahit naagaw, puwedeng mabawi.
At may mga sugat na hindi man mabura, puwedeng maging daan para makilala natin kung sino talaga ang nagligtas sa atin.
Minsan, ang akala nating sumpa, alaala pala ng taong hindi tayo iniwan. Kaya kung may dumating sa buhay mong madilim, huwag agad tumakbo. Baka sa gitna ng takot, naroon ang katotohanang matagal ka nang naghihintay na yakapin.
