Tatlong taon matapos akong manganak, ngayon lang ako muling sumama sa asawa ko sa isang salu-salo para salubungin ang babaeng limang taon siyang minahal; habang mas kumikinang siya kaysa sa alaala ko, may narinig akong isang pangungusap sa balkonahe—at nang makita ko ang mensahe sa cellphone ng asawa ko, tuluyan akong nanlamig.

Tatlong taon matapos akong manganak, ngayon lang ako muling sumama sa asawa ko sa isang salu-salo para salubungin ang babaeng limang taon siyang minahal; habang mas kumikinang siya kaysa sa alaala ko, may narinig akong isang pangungusap sa balkonahe—at nang makita ko ang mensahe sa cellphone ng asawa ko, tuluyan akong nanlamig.

Tatlong taon matapos akong manganak, ngayon lang ako muling sumama sa asawa ko sa isang salu-salo para salubungin ang babaeng limang taon siyang minahal; habang mas kumikinang siya kaysa sa alaala ko, may narinig akong isang pangungusap sa balkonahe—at nang makita ko ang mensahe sa cellphone ng asawa ko, tuluyan akong nanlamig.

Bahagi 1
Tatlong taon matapos akong manganak, ngayon lang ulit ako kusang sumama sa asawa ko sa isang reunion ng mga kaibigan niya. Isang dahilan lang ang nagtulak sa akin—kababalik lang sa Pilipinas ng babaeng limang taon siyang hinabol at minahal nang buong puso. Hindi ko inakalang sa gabing iyon mismo, may maririnig akong isang pangungusap sa balkonahe na magpapalamig sa buong katawan ko. At ang nagsabi noon… ay ang sarili kong asawa.

Nang mabalitaan kong nakauwi na si Bianca mula abroad, nagpapalit ako noon ng damit ng anak naming babae.

Nakatayo si Marco sa harap ng salamin, inaayos ang cuff ng polo niya.

Kalmado akong nagtanong.

“Pupunta rin ba siya mamaya?”

Bahagyang tumigil ang kamay niya.

“Oo. Si Paolo ang nag-organize ng salu-salo para sa pagbabalik niya.”

Pagkatapos ay lumingon siya sa akin.

“Gusto mo bang sumama?”

Sa loob ng tatlong taon, halos lahat ng ganitong lakad ay tinatanggihan ko.

Mula nang manganak ako, halos dalawampung kilo ang nadagdag sa timbang ko. Madalas nakapusod lang nang basta-basta ang buhok ko, maluluwag ang damit, at umiikot ang buong araw ko sa gatas, diaper, lugaw ng bata, at mga gabing kulang sa tulog.

Marahil nagtanong lang si Marco dahil nakasanayan na niya.

Pero sa pagkakataong iyon, hindi ko alam kung bakit bigla kong sinabi:

“Oo.”

Saglit siyang natigilan.

Pagkatapos ay tumango.

“Hihintayin kita sa sasakyan.”

Halos apatnapung minuto akong naghanap ng itim na bestida na kasya pa sa akin.

Sa harap ng salamin, paulit-ulit kong hinihila pababa ang tela sa may tiyan.

Pero habang inaayos ko iyon, lalo kong nakikita kung gaano kalaki ang ipinagbago ko.

Tatlong taon na ang nakalipas, ako iyong babaeng nakita ni Marco sa isang opening event at halos kung sinu-sino ang tinanong para lang makuha ang number ko.

Pero ngayon…

Hindi ko na nga maalala kung kailan ako huling nag-makeup nang maayos.

Pagpasok namin sa private room ng restaurant, biglang humina ang ingay sa loob.

Sa gitna ng mahabang mesa, isang babaeng nakasuot ng wine-red na silk dress ang lumingon sa amin.

Nakilala ko agad siya.

Bianca.

Pero mas maganda siya kaysa sa naaalala ko.

Mahaba at bahagyang kulot ang buhok niya, sun-kissed ang balat, matalim ang mga mata, at may kumpiyansa ng isang taong sanay humarap sa daan-daang camera at tao.

Tumayo siya.

“Marco.”

Isang tawag lang niya sa pangalan ng asawa ko, pero parang huminto ang buong mesa nang ilang segundo.

Inakbayan ako ni Marco.

“Bianca, hindi mo ba babatiin ang asawa ko?”

Tumingin sa akin si Bianca.

Medyo matagal ang titig niya.

Pagkatapos ay ngumiti siya.

“Sorry, Ate. Hindi kita agad nakilala.”

Mahina lang ang pagkakasabi niya.

Pero sapat iyon para magpalitan ng tingin ang ilang tao sa mesa.

Napatawa si Paolo.

“Hindi mo rin masisisi si Bianca. Tatlong taon na rin. Lahat naman nagbabago.”

Pagkasabi niya noon, mabilis niyang sinulyapan ang katawan ko.

Agad kong naintindihan.

Uminit ang mukha ko.

Dinampot ni Marco ang nakatiklop na table napkin at ibinato kay Paolo.

“Mag-ingat ka sa sinasabi mo.”

Itinaas ni Paolo ang dalawang kamay.

“Sige na, mali ako. Ako na ang iinom.”

Mabilis na binago ng lahat ang usapan.

Nagsimulang magtanong ang mga tao kay Bianca tungkol sa mga taon niya sa ibang bansa.

Isa na siyang kilalang freelance photographer. Nakapagtrabaho na siya sa maraming bansa, at kamakailan lang ay nanalo ng international award ang photo series niya tungkol sa mga batang nakatira sa coastal communities.

May isang lalaking tumawa.

“Noong araw, lagi lang iyang may dalang camera at sunod nang sunod kay Marco. Ngayon sikat na talaga.”

May isa pang sumabat.

“At hindi lang sikat. Wala pa ring boyfriend na ipinapakilala hanggang ngayon.”

Ngumisi si Paolo.

“Hindi n’yo alam? May taong marunong maghintay nang matagal.”

Biglang nag-iba ang atmosphere.

Yumuko si Bianca para kunin ang baso niya.

“Huwag kayong gumawa ng kuwento.”

May isang lalaking bumaling kay Marco.

“Sabi nila hanggang ngayon, wala pa ring naging seryoso si Bianca. Marco, hindi ka ba nai-pressure?”

Kumunot ang noo ni Marco.

“Tama na.”

Mabigat ang tono niya.

Dapat sana ay gumaan ang loob ko.

Pero hindi ko alam kung bakit, napansin kong mahigpit ang pagkakahawak niya sa baso.

Ngumiti si Bianca at siya na mismo ang nagpalit ng paksa.

Ikinuwento niya ang mga buwan na tumira siya sa isang isla, ang mga pagkakataong maghapon siyang naglalakad para lang habulin ang sunrise, at ang mga gabing sa sasakyan lang siya natutulog habang nasa kabundukan.

Lahat sila nakikinig nang buong interes.

Pati ako.

Masyadong iba ang buhay niya sa akin.

Malaya.

Maliwanag.

Punô ng tagumpay.

Tumingin ako sa flat shoes ko.

Sa loob ng handbag ko, may ekstrang bote ng gatas at dalawang diaper para sa anak namin.

Hindi ko maiwasang maalala ang nakaraan.

Noon, minsang hinanap ako ni Bianca.

Umiiyak siya habang sinasabi:

“Claire, ang dami namang may gusto sa’yo. Bakit kailangan si Marco pa?”

Masyado akong malambot noon.

Nagduda pa nga ako sa sarili ko.

Umabot sa puntong ako mismo ang nagsabi kay Marco na baka mas mabuting maghiwalay na lang kami.

Pero si Marco ang humila kay Bianca sa harap ko at malinaw na sinabi:

“Hindi kita mahal.”

“Si Claire ang gusto kong pakasalan.”

“Kaya pakiusap, tigilan mo na siya.”

Noong araw na iyon, halos hindi makatayo si Bianca sa kaiiyak.

At si Marco, hindi man lang lumingon sa kanya.

Akala ko noon, tapos na ang lahat.

Hanggang sa gabing iyon.

Habang nagkukuwento si Bianca tungkol sa minsang pagkaipit niya sa isang bagyo sa dagat, biglang nagtanong si Marco:

“Hindi ka natakot?”

Tumingin sa kanya si Bianca.

“Natakot.”

“Pero noong pinakamapanganib na sandali, naisip ko, kung doon man ako mamatay, at least nabuhay ako sa paraang gusto ko.”

Tahimik si Marco.

Matagal.

Pagkatapos ay sinabi niya:

“Ang laki na ng ipinagbago mo.”

Mahina lang ang boses niya.

Pero malinaw kong narinig.

Ngumiti si Bianca.

“Ikaw rin.”

Hindi man umabot ng dalawang segundo ang titigan nila.

Pero para bang may manipis na sinulid na unti-unting humihigpit sa dibdib ko.

Tumayo ako at nagpunta sa restroom.

Pagbalik ko, habang dumaraan sa hallway papunta sa maliit na balkonahe, narinig ko ang boses ni Paolo.

“Sa totoo lang, nanghihinayang pa rin ako para kay Bianca.”

Huminto ako.

May ilang lalaking naninigarilyo sa labas.

Kasama roon si Marco.

Nagpatuloy si Paolo.

“Limang taon siyang sunod nang sunod sa’yo. Ni hindi mo tiningnan. Ngayon bumalik siyang ganito kaganda, successful pa, at ang daming lalaking naghahabol.”

May isa pang lalaking tumawa.

“Kung hindi nakilala ni Marco si Claire noon, baka matagal nang sila ni Bianca.”

Walang nagsalita.

Nakatayo ako sa likod ng pader, mahigpit na nakakapit sa strap ng bag ko.

Pagkatapos ay nagtanong si Paolo:

“Marco, seryoso.”

“Kung puwede kang bumalik tatlong taon…”

“Si Claire pa rin ba ang pipiliin mo?”

Sobrang lakas ng tibok ng puso ko na para bang naririnig ko iyon.

Makalipas ang ilang segundo, mahina akong nakarinig ng tawa mula kay Marco.

Hinihintay kong pagalitan niya si Paolo tulad ng dati.

Pero hindi niya ginawa.

May tunog ng lighter.

Pagkatapos ay narinig ko ang boses ng asawa ko.

Mababa.

Pagod.

“Wala namang rewind button ang buhay.”

Agad sumagot si Paolo.

“Hindi ka sumasagot. Ibig sabihin, nagsisisi ka?”

Sumunod ang napakahabang katahimikan.

Pagkatapos ay nagsalita si Marco.

“May mga tao…”

“Na kapag nakita mo ulit sa tamang panahon, saka mo lang maiisip kung ano pala ang hindi mo pinansin noon.”

Nakatayo ako sa labas ng pintuan.

Nanlamig ang buong katawan ko.

Pero mas matindi pa ang nangyari pagkatapos.

Biglang may boses sa likuran ko.

“Claire?”

Napalingon ako.

Nakatayo si Bianca wala pang dalawang metro ang layo sa akin.

Hawak niya ang cellphone ni Marco.

Bukas pa ang screen.

At malinaw kong nakita ang isang mensaheng hindi pa naipapadala.

Para kay Bianca.

Iisang linya lang ang nakasulat.

“Huwag ka munang umuwi mamaya. May gusto akong sabihin sa’yo nang tayo lang dalawa.”

Bahagi 2

Hindi ko alam kung gaano katagal akong nakatitig sa screen ng cellphone.

Parang biglang nawala ang lahat ng ingay sa paligid.

Ang tanging nakikita ko ay ang isang pangungusap.

“Huwag ka munang umuwi mamaya. May gusto akong sabihin sa’yo nang tayo lang dalawa.”

Dahan-dahang ibinaba ni Bianca ang cellphone.

Hindi siya ngumiti.

Hindi rin siya mukhang nagtagumpay.

Sa halip, may kakaibang pag-aalala sa mukha niya.

“Claire…”

“Bakit nasa iyo ang cellphone niya?”

Mahina ang boses ko, pero nanginginig.

“Iniwan niya sa mesa. Hinabol ko sana siya para ibigay.”

Tumawa ako nang mahina.

Hindi dahil nakakatawa.

Kundi dahil parang iyon na lang ang paraan para hindi ako umiyak sa harap niya.

“Napakaganda naman ng pagkakataon.”

“Claire, hindi ko alam kung ano ang gusto niyang sabihin.”

“Pero alam mong para sa’yo ang mensahe.”

Hindi siya nakasagot.

Sapat na iyon para lalo akong masaktan.

Lumabas si Marco mula sa balkonahe.

Pagkakita niya sa amin, agad siyang huminto.

Napunta ang tingin niya sa cellphone sa kamay ni Bianca.

Pagkatapos ay sa mukha ko.

Namutla siya.

“Claire.”

Lumapit siya.

Awtomatiko akong umurong.

Isang hakbang lang iyon.

Pero para bang may pader na biglang itinayo sa pagitan naming dalawa.

“Umuwi tayo.”

“Pakinggan mo muna ako.”

“Hindi rito.”

Hindi ako sumigaw.

Hindi ako gumawa ng eksena.

Kinuha ko lang ang bag ko at dumiretso sa elevator.

Sumunod si Marco.

Pagpasok namin sa sasakyan, pareho kaming tahimik.

Matagal niyang hawak ang manibela nang hindi binubuhay ang makina.

Sa wakas, nagsalita siya.

“Hindi iyon ang iniisip mo.”

Napapikit ako.

Iyon yata ang pinakamasakit na linyang maaaring sabihin ng isang asawa sa ganitong pagkakataon.

“Kung ganoon, ano?”

Hindi siya agad sumagot.

“May gusto lang akong linawin kay Bianca.”

“Na kailangan ninyong mapag-usapan nang kayong dalawa lang?”

“Claire—”

“At iyong sinabi mo sa balkonahe?”

Bigla siyang natahimik.

Napatingin ako sa kanya.

“May mga tao na kapag nakita mong muli sa tamang panahon, saka mo malalaman kung ano ang hindi mo pinansin noon.”

“Hindi ba iyon ang sinabi mo?”

Napahigpit ang hawak niya sa manibela.

“Iba ang ibig kong sabihin.”

Tumawa ako.

Sa pagkakataong iyon, tumulo na rin ang luha ko.

“Alam mo kung ano ang pinakamasakit?”

“Hindi si Bianca.”

“Hindi rin iyong mensahe.”

“Tatlumpung minuto akong nakaupo roon, pinapanood silang lahat na humanga sa kanya habang iniisip kong wala akong nagawa sa buhay ko kundi manganak at mag-alaga ng anak natin.”

“Pero pinipilit kong sabihin sa sarili ko na okay lang.”

“Dahil pinili mo ako.”

“Dahil kahit nagbago ang katawan ko, kahit hindi na ako iyong babaeng nakilala mo noon, asawa mo pa rin ako.”

Nabasag ang boses ko.

“Pero ngayong gabi, sa unang pagkakataon, hindi ko alam kung pinipili mo pa rin ba ako.”

Agad siyang lumingon.

“Claire.”

Pero binuksan ko na ang pinto.

“Hindi muna ako uuwi kasama mo.”

Nagulat siya.

“Saan ka pupunta?”

“Sa kapatid ko.”

“Claire, gabi na.”

“Mas mabuti nang doon ako matulog kaysa humiga sa tabi mo habang iniisip kung sino talaga ang gusto mong kausapin ngayong gabi.”

Sinubukan niyang hawakan ang kamay ko.

Iniwas ko iyon.

Sa unang pagkakataon sa buong pagsasama namin, nakita kong tunay na natakot si Marco.

Pero bumaba pa rin ako.

Kinabukasan, hindi ako umuwi.

Hindi rin ako sumagot sa halos dalawampung tawag niya.

Bandang alas-diyes ng umaga, may kumatok sa pintuan ng bahay ng kapatid ko.

Akala ko si Marco.

Pero nang buksan ko iyon, si Bianca ang nakita ko.

Wala siyang makeup.

Simple lang ang suot niya.

At sa kamay niya ay may isang makapal na brown envelope.

“Alam kong ayaw mo akong makita.”

Tinitigan ko siya.

“Kung tungkol ito kay Marco—”

“Tungkol ito sa’yo.”

Inilapag niya ang envelope sa mesa.

Binuksan ko iyon.

At sa unang papel pa lang, nanigas ang mga daliri ko.

May pangalan ko roon.

Claire Mendoza.

Sa ilalim nito ay ang pangalan ng isang international photography foundation.

At ang salitang:

SELECTED.

Napatingin ako kay Bianca.

“Ano ito?”

Huminga siya nang malalim.

“Ito ang dahilan kung bakit gusto akong kausapin ni Marco nang kami lang.”

At ang sumunod niyang sinabi ang tuluyang nagpabago sa lahat ng akala ko tungkol sa gabing iyon.

Bahagi 3

Hindi ko agad naunawaan ang hawak kong papel.

Binaliktad ko iyon.

May application form.

May portfolio requirements.

May sulat mula sa isang foundation na nagbibigay ng scholarship at training para sa mga babaeng gustong bumalik sa creative industry matapos huminto dahil sa pamilya o motherhood.

Napakunot ang noo ko.

“Bakit pangalan ko ang nandito?”

Umupo si Bianca sa tapat ko.

“Dahil ikaw ang nirekomenda ko.”

Parang may humampas sa sentido ko.

“Ako?”

Tumango siya.

“Three months ago.”

Mas lalo akong nalito.

“Hindi tayo nag-uusap.”

“Alam ko.”

“Kaya bakit?”

Hindi siya agad sumagot.

Sa halip, tumingin muna siya sa mga lumang litrato ng anak ko na nakadikit sa refrigerator.

“Naalala mo ba noong college, ikaw iyong laging gumagawa ng visual campaigns para sa mga school project?”

Natigilan ako.

Matagal ko nang hindi naririnig na may bumabanggit noon.

Bago ko nakilala si Marco, mahilig akong mag-layout, gumawa ng illustrations, at kumuha ng litrato.

May panahon pang gusto kong pumasok sa advertising.

Pero nabuntis ako ilang buwan pagkatapos ng kasal.

Pagkatapos noon, sunod-sunod na ang pagbabago.

Huminto ako sa trabaho.

Nanganak.

Nag-alaga ng bata.

At unti-unting nawala iyong bahagi ng sarili ko.

“Paano mo nalaman?”

“Marco.”

Napahigpit ang panga ko.

Agad napansin ni Bianca.

“Hindi dahil lagi niya akong kinakausap.”

Mabilis niyang nilinaw.

“Isang beses lang.”

“Kailan?”

“Noong dumaan ako rito two months ago para sa isang project. Nagkita kami nang hindi sinasadya sa isang café kasama si Paolo.”

Tahimik akong nakinig.

“Ako ang nagkuwento tungkol sa foundation. Naghahanap sila ng mga babaeng may creative background na gustong magsimula ulit.”

“Biglang tinanong ni Marco kung puwedeng mag-apply ang isang full-time mother.”

Napatingin ako sa papel.

“Sinabi niyang dati kang gustong magtrabaho sa creative field.”

“Pero pagkatapos mong manganak, parang unti-unti kang nawalan ng confidence.”

May kung anong kumirot sa dibdib ko.

Bianca nagpatuloy.

“Hindi niya sinabing wala kang achievement.”

“Ang sabi niya…”

Sandali siyang tumigil.

“Pakiramdam niya, sa sobrang pagsisikap mong maging mabuting asawa at ina, nakalimutan mong may sarili kang pangarap.”

Hindi ko namalayang napahawak ako sa gilid ng mesa.

“Kung ganoon, bakit gusto ka niyang kausapin kagabi?”

“Dahil kagabi ko sana ibibigay ang final confirmation.”

Itinuro niya ang papel.

“Selected ka para sa six-month training program. Hindi full-time. Flexible ang schedule.”

“Gusto niyang itanong kung puwede ko siyang tulungan kung paano niya ito sasabihin sa’yo nang hindi ka makaramdam na pinipilit ka niyang magtrabaho dahil hindi sapat ang ginagawa mo sa bahay.”

Parang biglang naubos ang hangin sa dibdib ko.

Naalala ko ang mensahe.

Huwag ka munang umuwi mamaya. May gusto akong sabihin sa’yo nang tayo lang dalawa.

“Pero bakit hindi niya sinabi sa akin?”

Ngumiti si Bianca nang mapait.

“Dahil minsan, kahit mahal ka ng isang tao, maaari pa rin siyang maging tanga.”

Sa kabila ng lahat, muntik akong matawa.

Pero may isang bagay pa ring hindi nawawala sa isip ko.

“At iyong sinabi niya sa balkonahe?”

Doon nagbago ang ekspresyon ni Bianca.

“Hindi ko narinig iyon.”

Sinabi ko sa kanya.

Tahimik siyang nakinig.

Pagkatapos ay napabuntong-hininga.

“Claire, hindi ko masasagot para sa asawa mo.”

“Tama.”

Tumayo ako.

“Siya ang dapat sumagot.”

Eksaktong sandaling iyon, may tumunog na sasakyan sa labas.

Sumilip ang kapatid ko mula sa sala.

“Claire.”

“Si Marco.”

Paglabas ko, nakita kong nakatayo siya sa tabi ng sasakyan.

Pareho pa rin ang suot niyang pantalon mula kagabi.

Kusot ang polo niya.

Namumula ang mga mata.

Mukhang hindi siya natulog.

Nang makita niya akong lumabas, lumapit siya.

Pero huminto siya ilang hakbang ang layo.

Hindi niya ako hinawakan.

“Pwede ba tayong mag-usap?”

Tumingin ako sa kanya.

“Nandito si Bianca.”

Napapikit siya sandali.

“So sinabi na niya?”

“Ang tungkol sa program, oo.”

Tumango siya.

“Pero hindi pa rin niya kayang ipaliwanag iyong sinabi mo sa balkonahe.”

Napatigil siya.

Ilang segundo kaming nakatingin sa isa’t isa.

Pagkatapos ay dahan-dahan siyang nagsalita.

“Noong sinabi kong may mga taong nakikita mo ulit sa tamang panahon…”

Huminga siya nang malalim.

“Hindi si Bianca ang tinutukoy ko.”

Natawa ako nang walang saya.

“Nasa harap mo siya buong gabi.”

“Alam ko.”

“Kung hindi siya, sino?”

Tinitigan niya ako.

“Ikaw.”

Hindi ako nakapagsalita.

Lumapit siya nang isang hakbang.

“Ikaw iyong taong hindi ko napansin.”

Napakunot ang noo ko.

“Anong ibig mong sabihin?”

“Noong nakilala kita, napansin kita agad bilang babaeng gusto kong makasama.”

“Pero pagkatapos nating magpakasal, pagkatapos mong manganak…”

Sandali siyang tumigil.

“Unti-unti kitang tiningnan bilang asawa ko, bilang nanay ng anak ko, bilang taong laging nasa bahay.”

“Pero hindi ko napansin na habang ako patuloy na nagtatrabaho, lumalabas, nakikipagkita sa mga tao at may sariling mundo…”

“Unti-unti mong binibitawan ang mundo mo.”

Nanikip ang lalamunan ko.

“Kagabi, habang nakikinig ako kay Bianca tungkol sa mga lugar na napuntahan niya, hindi ko naisip na sana siya ang pinili ko.”

“Ang naisip ko…”

Namula ang mga mata niya.

“Bakit hindi ko napansin na minsan, ganiyan ka rin mangarap?”

Wala akong maisagot.

“Iyong sinabi kong may bagay akong hindi napansin noon…”

Tumingin siya sa akin.

“Ikaw iyon, Claire.”

“Hindi ko napansin kung gaano karami ang isinuko mo para sa pamilya natin.”

“Akala ko dahil hindi ka nagrereklamo, masaya ka.”

“Akala ko dahil lagi kang nasa bahay, iyon ang gusto mo.”

“Hindi man lang kita tinanong kung may bahagi sa sarili mong nami-miss mo.”

Tumulo ang luha ko.

Pero ngayon, iba na ang sakit.

“Bakit hindi mo na lang sinabi sa akin?”

“Dahil natakot ako.”

“Sa ano?”

“Na isipin mong gusto kitang baguhin.”

Napailing siya.

“Kapag binigyan kita ng gym membership, baka isipin mong ayaw ko na sa katawan mo.”

“Kapag inalok kitang kumuha ng yaya, baka isipin mong tingin ko hindi mo kayang alagaan ang anak natin.”

“Kapag sinabi kong subukan mong magtrabaho ulit, baka isipin mong minamaliit ko ang pagiging full-time mother.”

“Ang dami kong inisip.”

“Pero wala akong lakas ng loob na itanong kung ano talaga ang gusto mo.”

Natahimik ako.

Pagkatapos ay may isa pang tanong akong kailangang itanong.

“Marco.”

“Oo?”

“Kung makakabalik ka talaga sa nakaraan…”

Humigpit ang mukha niya.

“Pipiliin mo pa rin ba ako?”

Hindi siya nag-isip.

“Oo.”

Napakurap ako.

“Claire, kung makakabalik ako, ikaw pa rin.”

“Pero babaguhin ko kung paano kita minahal.”

Lumapit siya.

“Hindi ko hahayaang dumating tayo sa puntong tumitingin ka sa ibang babae at iniisip mong mas mababa ka dahil lang ikaw ang nanatili sa bahay para palakihin ang anak natin.”

“Hindi maliit na bagay ang ginawa mo.”

“Pero hindi rin ibig sabihin noon na wala ka nang karapatang magkaroon ng sariling buhay.”

Hindi ko napigilan ang pag-iyak.

Tatlong taon kong hindi alam na kailangan kong marinig iyon.

Mula sa pintuan, biglang nagsalita si Bianca.

“At para malinaw lang…”

Sabay kaming napalingon.

Nakakrus ang mga braso niya.

“Hindi ko na mahal ang asawa mo.”

Namula si Marco.

“Hindi naman kailangan—”

“Kailangan.”

Tiningnan niya ako.

“Claire, mahal ko si Marco noon.”

“Napakatagal.”

“Siguro dahil siya ang unang lalaking hindi ako pinili kahit anong gawin ko.”

“Akala ko pag-ibig iyon.”

Ngumiti siya.

“Pero habang tumatanda ako, narealize kong minsan hindi tao ang hinahabol natin.”

“Ego natin.”

Tahimik akong tumingin sa kanya.

“At kung may dahilan man kung bakit single ako ngayon, hindi dahil hinihintay ko siya.”

Tinuro niya si Marco.

“Pihikan lang talaga ako.”

Napatawa ang kapatid ko mula sa loob.

Maging ako, natawa sa gitna ng luha.

Doon tuluyang nabasag ang bigat sa pagitan naming tatlo.

Pero hindi ibig sabihin noon na agad kong pinatawad si Marco.

Sinabi ko sa kanya iyon.

“Nasaktan pa rin ako.”

Tumango siya.

“Alam ko.”

“At galit pa rin ako.”

“Karapatan mo.”

“At hindi sapat ang isang magandang paliwanag para maging okay lahat.”

“Oo.”

Tumingin siya sa akin nang diretso.

“Kaya hindi kita hihingan na kalimutan agad.”

“Patunayan ko na lang.”

At ginawa niya.

Hindi dramatic.

Walang mamahaling regalo.

Walang public apology.

Sa halip, nagsimula siya sa maliliit na bagay.

Tuwing Martes at Huwebes, siya ang maagang umuuwi para alagaan ang anak namin habang pumapasok ako sa training.

Siya ang natutong maghanda ng baon.

Siya ang nakatuklas na kapag maling brand ng diaper ang nabili niya, kaya pala nagkaka-rashes ang anak namin.

At minsan, alas-dos ng madaling-araw, nagising ako dahil narinig kong kausap niya ang anak namin habang nagpapalit ng diaper.

“Anak, paano nagagawa ni Mama ito araw-araw?”

Napangiti ako sa dilim.

Samantala, nagsimula rin akong mabuhay ulit sa labas ng pagiging asawa at ina.

Noong una, nanginginig pa ang kamay ko sa paghawak ng camera.

Nahihiya akong magpakilala.

Pero unti-unti, bumalik iyong pakiramdam na matagal ko nang nakalimutan.

Na may kaya pala akong gawin.

Na may mga ideya pa rin ako.

Na hindi natapos ang pagkatao ko noong naging nanay ako.

Makalipas ang anim na buwan, nagkaroon ng maliit na exhibition ang klase namin.

Ang final project ko ay isang serye ng litrato tungkol sa mga ina.

Hindi iyong perfect mothers sa advertisements.

Kundi mga babaeng may eyebags.

May stretch marks.

May buhok na hindi nasuklay.

May isang kamay na may hawak na bata at isang kamay na pilit humahawak sa sarili nilang pangarap.

Pinamagatan ko iyon:

“Hindi Ako Nawala.”

Sa opening night, maraming tao ang dumating.

Kasama si Bianca.

Kasama rin si Paolo, na pagkatapos akong makita ay ngumiti nang alanganin.

“Claire, tungkol noong party…”

Tinaasan ko siya ng kilay.

“Kailangan mo pa ring humingi ng tawad.”

Agad siyang tumango.

“Sorry.”

Tumawa ako.

“Okay na.”

Paglingon ko, nakita ko si Marco sa kabilang bahagi ng gallery.

Karga niya ang anak namin.

Nakatayo sila sa harap ng pinakamalaking litrato sa exhibit.

Larawan ko iyon.

Self-portrait.

Walang makeup.

Nakatali ang buhok.

Karga ang anak namin habang nakatingin diretso sa camera.

Lumapit ako.

“Anong tingin mo?”

Tumingin siya sa litrato.

Pagkatapos ay sa akin.

“Maganda.”

Napangiwi ako.

“Ang cliché.”

Umiling siya.

“Hindi iyong picture.”

“Ano?”

“Ikaw.”

Tumawa ako.

Pero sa pagkakataong iyon, hindi ko ibinaba ang ulo ko.

Hindi ko hinila pababa ang damit ko.

Hindi ko tinakpan ang tiyan ko.

Tumayo lang ako roon.

Buong-buo.

Makalipas ang ilang minuto, lumapit si Bianca bago siya umalis.

May inabot siyang maliit na kahon.

Pagbukas ko, isang lumang litrato ang nakita ko.

Kuha iyon maraming taon na ang nakalipas.

Ako at si Marco.

Bago pa kami ikasal.

Nakaupo kami sa gilid ng isang fountain, nagtatawanan.

Sa likod ng litrato, may sulat-kamay si Bianca.

“Hindi ako natalo sa’yo noon, Claire. Hindi rin ikaw nanalo sa akin. Pinili ka lang niya. Ngayon, piliin mo rin ang sarili mo.”

Napatingin ako sa kanya.

Ngumiti siya.

Pagkatapos ay tuluyan nang nagpaalam.

Nang gabing iyon, pauwi kami ni Marco kasama ang anak namin.

Nakatulog ang bata sa car seat.

Tahimik ang kalsada.

Biglang inabot ni Marco ang kamay ko.

Hindi niya hinigpitan.

Parang hinihintay niya kung papayag akong hawakan niya.

Ako mismo ang nagsingit ng mga daliri ko sa pagitan ng mga daliri niya.

Napatingin siya sa akin.

“Marco?”

“Hmm?”

“Kung may magsabi ulit na bumalik ka sa nakaraan at pumili ulit…”

Ngumiti siya nang bahagya.

“Hindi na ako sasagot sa kanila.”

“Bakit?”

“Kasi hindi ko kailangang bumalik.”

Tiningnan niya ako.

“Mas gusto kong piliin ka ulit bukas.”

Hindi ko napigilang ngumiti.

At sa salamin ng bintana, nakita ko ang sarili ko.

Hindi na iyong babaeng tatlong taon nang nagtatago sa maluluwag na damit.

Hindi rin iyong babaeng nanginginig dahil may mas maganda, mas matagumpay, mas maliwanag na babae sa harap niya.

Isa akong asawa.

Isa akong ina.

Isa akong babae.

At higit sa lahat—

ako pa rin si Claire.

Hindi ako nawala.

Matagal ko lang nakalimutang hanapin ang sarili ko.