Binuksan ang Lumang Archive ng Board, At Doon Unang Lumabas ang Pangalan na Tinakpan
Bahagi 3: Binuksan ang Lumang Archive ng Board, At Doon Unang Lumabas ang Pangalan na Tinakpan
Hindi na bumalik si Pia sa main hall.
Sa halip, umupo siya sa maliit na bench sa labas ng silid ng dokumento, hawak ang photocopy na parang mainit na bakal. Sa loob, naririnig pa rin niya ang mahihinang boses mula sa demo area. May nag-aayos ng upuan. May nagtatawanan nang pilit. May nagbubuhat ng gamit.
Normal ang tunog ng paligid.
Pero sa kanya, parang may kumalas.
“Uuwi po ba kayo, Ate?” tanong ni Ramil.
Hindi agad sumagot si Pia. Tiningnan niya ang petsa sa papel. Paulit-ulit. Baka magbago. Baka mali lang ang basa niya.
Hindi.
Araw iyon ng misa para sa tatay niya.
Araw na hindi siya nagsuot ng uniform. Araw na nakaupo siya sa harap ng maliit na altar, pinipigil ang iyak habang hawak ang lumang pito. Araw na sinabi ni Carlo sa kanya, “Ako na bahala sa center ngayon. Magpahinga ka muna.”
Ako na bahala.
Ngayon lang sumaksak sa kanya ang ibig sabihin.
“Ate Pia?”
Tumayo siya. Maingat niyang itinupi ang photocopy, inilagay sa brown folder, saka kinuha ang whistle mula sa bulsa.
“Nandiyan pa ba si Carlo?” tanong niya.
“Nasa opisina po niya. Kasama si Ma’am Ofelia.”
“Good.”
“Ate, kakausapin n’yo po sila?”
“Hindi.” Isinukbit niya ang bag sa balikat. “Kakausapin ko muna ang taong hindi nila kayang utusan.”
Hindi na nagtanong si Ramil. Pero bago siya makalakad, hinabol siya nito ng mahina.
“Ate.”
Lumingon siya.
“Kung kailangan n’yo po ng statement… magsasalita ako. Basta legal. Basta may proseso.”
May sandaling napapikit si Pia. Hindi iyon panalo. Hindi pa. Pero sa unang beses mula kanina, may naramdaman siyang hindi takot.
“Salamat, Ramil. Huwag ka munang gagalaw. Huwag kang pipirma kahit ano.”
Tumango ito.
Paglabas ni Pia sa building, maalat ang hangin mula sa bay. Makulimlim, pero hindi umuulan. Sa parking area, may ilang trainees na nagbulungan nang makita siya. Isa sa kanila ang parang gustong lumapit, pero napigil.
Hindi niya sila sinisi.
Sa loob ng ilang oras, ginawa siyang dahilan ng kabiguan. Madaling maniwala kapag nakatayo sa harap ang taong sinisisi at tahimik lang.
Pero tapos na ang katahimikan niya.
Tinawagan niya si Atty. Nilo Reyes habang naglalakad papunta sa tricycle stand.
Dalawang ring lang, sinagot na.
“Pia?”
“Atty., kailangan ko po kayong makita ngayon.”
Saglit na tahimik sa kabilang linya. “May hawak ka na?”
“Photocopy ng withdrawal form. Peke ang pirma.”
“Bakit ka sigurado?”
“Nakasulat ang petsa. Araw ng memorial ni Papa.”
Huminga nang malalim si Nilo. Kilala niya ang ama ni Pia. Hindi bilang kaibigan, kundi bilang dating consultant ng board noong nagsisimula pa lang ang Luntian.
“Dalhin mo lahat. Pati ’yung pito.”
Napahigpit ang hawak ni Pia sa bag. “Alam n’yo po ang tungkol dito?”
“May hinala ako noon pa. Pero kailangan ko ng hawak mong piraso para buksan ang tamang kahon.”
“Anong kahon?”
“Archive ng board. Punta ka rito. Huwag kang daraan sa bahay n’yo.”
Napatigil siya.
“Bakit?”
“Kung may nagpeke ng pirma mo, hindi na ito simpleng away-mag-asawa, Pia. Dokumento na ’to. Daan tayo sa tama.”
Pinutol niya ang tawag, saka sumakay.
Sa biyahe, hindi niya tiningnan ang dagat. Hindi rin niya binuksan ang messages kahit sunod-sunod ang tunog ng phone.
Carlo: Nasaan ka?
Carlo: Pia, huwag mong palakihin.
Ofelia: Umuwi ka. Nakakahiya ka na.
Bea: Ate, misunderstanding lang ’to.
Natawa si Pia nang walang saya sa huling mensahe.
Misunderstanding.
Pinalitan ang checklist. Tinakpan ang calibration. May form na “voluntary withdrawal.” May pirma niyang hindi kanya.
Misunderstanding ang tawag nila kapag nahuli.
Nasa ikalawang palapag ng maliit na commercial building ang opisina ni Atty. Nilo. Walang magarang signage. Isang frosted glass door lang, may nakasulat na Reyes Legal Assistance and Mediation. Sa loob, amoy kape at papel.
Pagpasok ni Pia, tumayo agad ang abogado.
Matanda na si Nilo, pero matalas pa rin ang mata. Hindi siya mahilig sa drama. Noong nabubuhay pa ang ama ni Pia, madalas nitong sabihin: “Kung may gustong magpaikot sa’yo, dalhin mo kay Nilo. Nauubos ang yabang nila sa papel.”
“Umupo ka,” sabi niya.
Hindi pa man nakakaayos si Pia, inilabas na niya ang folder, drill map, checklist copy, at whistle.
Hindi agad hinawakan ni Nilo ang mga iyon. Tumingin muna siya sa mukha niya.
“Handa ka ba rito?”
“Hindi ko alam.” Totoo iyon. “Pero hindi ako papayag na pangalan ni Papa ang gagamitin nila habang binubura nila ako.”
Doon lang kinuha ni Nilo ang whistle.
Inangat niya ito sa ilaw. Pinunasan ang loob gamit ang malinis na tela. Lumitaw nang mas malinaw ang ukit.
LRI-CR-04-17-SANTOS.
“Curriculum registry,” sabi ni Nilo.
Napahawak si Pia sa gilid ng upuan. “Registry code?”
“Oo. Hindi ito serial number ng whistle. Code ito ng unang submission sa Baybay Maritime Training Board.”
“Submission ng ano?”
“Coastal response curriculum. Preliminary draft. Filed bago pa na-accredit ang Luntian.”
Nawala ang boses ni Pia nang ilang segundo.
“Ni Papa?”
“Ni Tatay mo, bilang authorized representative mo.”
Umangat ang tingin niya.
“Representative ko?”
Tumango si Nilo. “Minor revision stage ka pa noon. Ikaw ang gumawa ng structure, drill sequence, learning outcomes. Pero ang official filing, siya ang nagdala. May authorization letter ka. May receiving stamp.”
“Bakit hindi niya sinabi sa akin?”
“Sinabi niya. Sa paraan niya.” Ibinalik ni Nilo ang whistle sa mesa. “Iyan ang ibinigay niya sa’yo, di ba?”
Napalunok si Pia.
Naalala niya ang ama sa lumang kusina nila, nakaupo sa tabi ng bintana, kinukuskos ang dilaw na pito gamit ang basahan.
“Para ’pag nakalimutan nila kung sino ka,” sabi nito noon, “hihipan mo lang.”
Akala niya biro. Akala niya pampalakas ng loob lang.
Hindi pala.
“Akala ko remembrance lang,” bulong niya.
“Sa mga taong katulad ng tatay mo, minsan ang remembrance, resibo rin.” Bahagyang ngumiti si Nilo, pero nawala agad. “Pero kailangan nating maging maingat. Hindi sapat ang kuwento. Kailangan natin ng certified copy, affidavit, witness.”
“May witness?”
“Meron. Kung buhay pa ang memorya niya.”
Kinuha ni Nilo ang lumang contact notebook sa drawer. Hindi phone. Notebook talaga, may rubber band. Binuklat niya ang ilang pahina, saka nag-dial.
“Lina? Nilo ito. Oo, Reyes. May tatanungin lang ako tungkol sa Luntian filing noong 2017… Oo, ’yung Santos curriculum.”
Napatayo si Pia nang marinig ang apelyido.
Tahimik siyang nakinig.
Nagbago ang mukha ni Nilo habang kausap ang nasa linya. Hindi gulat. Mas parang kumpirmasyon.
“Puwede ka bang pumunta rito? Ngayon sana. May taong kailangan makarinig mismo.” Saglit. “Salamat. Ingat.”
Ibinaba niya ang tawag.
“Sino po iyon?”
“Si Lina Mercado. Dating records clerk ng board. Siya ang tumanggap ng unang filing.”
Umupo ulit si Pia, pero hindi na siya nakasandal. “Kilala niya si Carlo?”
“Kaya nga siya mahalaga.”
Dumating si Lina makalipas ang halos isang oras. Payat, naka-cardigan kahit mainit, may dalang maliit na canvas bag. Pagpasok niya, ngumiti siya kay Nilo, tapos tumingin kay Pia nang matagal.
“Ikaw ang anak ni Tomas Santos.”
Tumayo si Pia. “Opo.”
“Kamukha mo siya kapag pinipigilan ang galit.”
Hindi alam ni Pia kung matatawa o maiiyak. Pinili niyang makipagkamay.
Umupo silang tatlo sa mesa. Inilatag ni Nilo ang whistle, photocopy, at checklist. Hindi niya minadali si Lina. Pinabasa niya muna lahat.
Habang binabasa nito ang withdrawal form, kumunot ang noo.
“Hindi ito ang unang format,” sabi ni Lina.
“Paano n’yo po nalaman?” tanong ni Pia.
“Yung original authorship amendment form noon, dalawang witness line. Ito, isa lang. Later template ito.”
Tumingin si Nilo kay Pia. “Good.”
Pero hindi pa iyon ang pinakamabigat.
Kinuha ni Lina ang whistle. Tiningnan ang ukit. Dahan-dahang tumango.
“Naalala ko ito. Ang kulit ng tatay mo. Sabi niya, ‘Pakilagay nang maayos ang code. Baka balang araw sabihin ng iba, kanila.’”
Napahinga nang putol si Pia.
“Ano po ang naisumite niya?”
“Curriculum draft. Drill map. Safety checklist. Teaching notes. Lahat naka-name sa’yo. Pia Santos. Creator. Si Tomas, representative lang.”
“Si Carlo?” tanong ni Nilo.
Napahinto si Lina. Doon biglang bumigat ang silid.
“Dumating siya after ilang linggo,” sabi niya. “Hindi ko pa siya kilalang mabuti noon. Maayos manamit. Magalang. Sabi niya, siya raw ang magpapaprint ng cleaner copies para sa panel review.”
“Author ba siya sa record?” tanong ni Nilo.
Umiling si Lina. Diretso. Walang alinlangan.
“Hindi. Requestor lang siya ng reproduction. Printing. Binding. Wala siyang author line.”
Napakapit si Pia sa palda niya sa ilalim ng mesa.
Alam niya na. Matagal na niyang nararamdaman. Pero iba kapag may taong hindi takot magsabi nang malinaw.
Carlo was not the author.
Hindi niya kailangang marinig sa English. Hindi niya kailangang gawing malaki. Isang simpleng “hindi” lang ni Lina, parang binuksan ang bintanang matagal nang nakakandado.
“May dokumento po ba niyan?” tanong ni Pia.
“Dapat nasa archive. Receiving log, reproduction request, panel routing slip.” Tumingin si Lina kay Nilo. “Kung hindi pa nabura.”
“Hindi madaling burahin ang board archive,” sabi ni Nilo. “Lalo na kung may microcopy.”
Napatingin si Pia sa kanya. “May access kayo?”
“Hindi access na lihim. Legal request. Dati na akong counsel sa ilang training dispute. May certified archive copy akong nakuha noon para sa separate inquiry. Hindi ko ginamit dahil walang complainant na tumuloy.”
“Complainant?”
“Tatay mo sana.” Dahan-dahang sinabi ni Nilo. “Pero nagkasakit siya bago ma-file.”
Parang may humila sa sahig sa ilalim ni Pia.
“Alam niya?”
“May hinala siya. Hindi pa buong picture. Ayaw niyang sirain ang kasal mo kung wala siyang matibay na papel.” Tumigil si Nilo. “Mahal ka niya. Pero baka mali rin siyang naghintay.”
Walang nagsalita.
Sa labas, may dumaan na motorsiklo. May tumunog na printer sa kabilang kuwarto. Maliit na tunog, ordinaryo. Pero sa mesa, nakalatag ang mga taon ng pagtitiis ni Pia.
Naalala niya si Carlo noong unang taon ng kasal nila. Kung paano nito pinupuri ang utak niya kapag silang dalawa lang. “Ikaw ang puso ng program,” sabi nito noon. Pero kapag may bisita, siya ang nagsasalita. Siya ang humaharap. Siya ang tinatawag na “visionary.”
At si Pia, nasa gilid. May hawak na marker. May hawak na clipboard. May hawak na tubig.
“Bakit?” tanong niya, hindi alam kung para kanino.
Hindi sumagot si Nilo. Hindi rin si Lina.
Maya-maya, sinabi ni Lina, “May mga lalaking natutuwa sa galing ng babae hangga’t hindi nito nalalamangan ang pangalan nila.”
Hindi iyon sigaw. Hindi sermon. Pero tumama.
Pinunasan ni Pia ang ilalim ng mata bago pa tuluyang tumulo ang luha. “Ano ang susunod?”
Bumalik sa trabaho ang mukha ni Nilo.
“Una, affidavit ni Lina. Ikalawa, statement ni Ramil tungkol sa document room at checklist page. Ikatlo, request for certified archive copy. Ikaapat, preservation letter sa Luntian para hindi nila galawin ang records.”
“Malalaman ni Carlo.”
“Dapat lang. Pero hindi ngayon. Hindi hanggang maayos ang hawak natin.”
Tumango si Pia.
Kinuha ni Nilo ang susi mula sa drawer at tumayo. “May ipapakita ako.”
Dinala niya sila sa likod na silid. Maliit iyon, puno ng kahon, lumang binders, at isang metal cabinet na may double lock. Binuksan niya ang ikalawang drawer. May mga folder na nakalagay sa acid-free envelopes.
Hindi huminga si Pia nang basahin niya ang label.
Baybay Maritime Training Board Archive Copy
LRI Coastal Response Curriculum
Initial/Amended Submission
Inilapag ni Nilo ang envelope sa mesa. Nagsuot siya ng manipis na gloves. Hindi dahil theatrical. Dahil sanay siya sa lumang papel.
“Photocopy ito mula sa archive, hindi certified final. Pero sapat para makita ang trail.”
Binuksan niya ang unang set.
Nandoon ang receiving stamp. Nandoon ang code sa whistle. Nandoon ang pangalan niya.
Pia Santos — Curriculum Developer.
Parang may maliit na ilaw na bumukas sa loob niya.
“Totoo,” bulong niya.
“Matagal nang totoo,” sabi ni Nilo.
Sunod na pahina: routing slip. Panel notes. Printing request.
Nakita niya ang pangalan ni Carlo sa ilalim ng Request for reproduction.
Carlo Villareal — liaison.
Liaison.
Hindi creator. Hindi co-author. Hindi lead developer.
Liaison.
Napaiyak na siya roon, tahimik lang. Walang hikbi. Luha lang na bumagsak sa maskara ng pagod.
Hinayaan siya ni Nilo. Hinayaan din ni Lina.
Pagkatapos, binuklat ng abogado ang ikalawang set.
“Amended submission,” sabi niya.
Dito bumigat ulit ang hangin.
Mas bago ang papel. Iba ang pagkakaayos. May ilang typewritten entry, may ilang handwritten correction. Sa unang pahina, nandoon ang title ng curriculum.
Sa ibaba, author line.
Pia Santos.
Pero hindi buo.
May puting guhit sa ibabaw ng pangalan niya. Correction tape. Hindi pantay ang dikit. Sa gilid, may natirang kalahating letra: P.
Sa ibabaw ng tinakpan, nakasulat ang pangalan ni Carlo.
Hindi gumalaw si Pia.
Hindi rin siya umiyak.
Mas masahol ito kaysa sa form. Mas masahol sa pekeng pirma. Dahil ito ang itsura ng pagbura.
Hindi galit na salita. Hindi sigaw. Isang puting tape lang, idinikit sa pangalan niya, saka pinalitan ng ibang tao.
Lumapit si Lina, nanlaki ang mata. “Hindi ganyan ang archive protocol. Hindi puwedeng correction tape sa author line.”
“Exactly,” sabi ni Nilo.
Dahan-dahang hinawakan ni Pia ang gilid ng mesa. Kung hindi, baka bumigay ang tuhod niya.
“Siya ang nagsulat?” tanong niya.
“Hindi natin sasabihin nang wala pang handwriting review,” sagot ni Nilo. “Pero may chain. May peke kang withdrawal. May amended submission. May original archive. May witness.”
Tumingin siya kay Pia.
“At ngayon, may dahilan na ang board para buksan ito.”
Tumunog ang phone ni Pia.
Lahat sila napatingin.
Carlo.
Hindi niya sinagot.
Tumigil.
Tumunog ulit. Message.
Carlo: Pia, umuwi ka na. Huwag mong hayaang may ibang makialam sa kasal natin.
Sinundan iyon ng isa pa.
Carlo: Kung may hawak kang papel, pag-usapan natin bago umabot sa board.
Pinatay ni Pia ang screen. Tumingin siya sa pahinang may correction tape.
Sa unang beses, hindi siya nanginig.
“Atty.,” sabi niya, “i-file natin.”
Tumango si Nilo. Pero bago niya maisara ang folder, inangat niya ang huling pahina ng archive copy.
Doon lumitaw ang maliit na note sa margin, halos natatakpan ng lumang staple mark.
Author name altered upon resubmission.
Sa ilalim, may initial ng records receiver.
At sa tabi nito, malinaw ang guhit ng correction tape sa mismong pangalan ni Pia.
Ibinuka ni Nilo ang folder nang mas malapad at tahimik na sinabi, “Pia, hindi lang nila ginaya ang pirma mo—may nagtakip talaga sa pangalan mo sa board archive.”
(Itutuloy sa BAHAGI 4….)