Bahagi 3: Habang Pinapahiya Nila Ako, Dahan-dahang Lumilitaw ang Tunay na Panloloko
Bahagi 3: Habang Pinapahiya Nila Ako, Dahan-dahang Lumilitaw ang Tunay na Panloloko
Alas-sais pa lamang ng umaga, nasa Marikina na ako.
Madilim pa ang langit at basa ang bangketa mula sa ulan noong nakaraang gabi.
Sa harap ng lumang kusina, may isang maliit na trak.
Dalawang manggagawa ang nagbubuhat ng mga kahoy na upuan.
Sa may pintuan, nakaupo si Tiya Ester.
Animnapu’t tatlong taong gulang na siya.
Halos dalawang dekada siyang nagtrabaho kasama ang pamilya namin.
Noong bata ako, siya ang unang nagturo sa aking humawak ng malaking kawali nang hindi napapaso.
Ngayon, hawak niya ang isang plastik na supot na puno ng gamit.
“Anak,” sabi niya nang makita ako, “akala ko hindi ka na nila papayagang bumalik.”
Lumuhod ako sa tabi niya.
“Bakit kayo nasa labas?”
Iniabot niya ang isang papel.
Pagbibitiw sa trabaho.
May nakalagay na kusang-loob siyang umaalis at wala na siyang anumang habol sa kompanya.
“Pinapirmahan nila sa aming lahat,” sabi niya. “Sabi ng tagapamahala, hindi kami bagay sa bagong itsura ng restawran.”
Binasa ko ang pangalan ng taong nagbigay ng utos.
Sabrina Valdez.
Naramdaman kong uminit ang aking mukha.
“Pumirma po ba kayo?”
Umiling siya.
“Hindi. Sabi ko, kung tatanggalin nila kami, dapat may maayos na paliwanag at bayad ayon sa batas.”
Hinawakan ko ang kanyang kamay.
“Tama po ang ginawa ninyo.”
Isa-isang lumabas ang iba pang matatandang empleyado.
May labindalawang taong namumutla.
Ang ilan ay mahigit sampung taon nang nagtatrabaho sa amin.
Si Mang Bert, na dati naming tagapaghugas ng pinggan, ay napayuko nang makita ako.
“Ma’am Lia, hindi naman kami tumatangging matuto ng bagong paraan. Pero bakit kailangan kaming palitan na parang sira nang kagamitan?”
Hindi ako agad nakasagot.
Dahil wala akong maipaliwanag na katanggap-tanggap na dahilan.
Sa loob ng kusina, nakita ko ang lumang mesang kahoy na pinagpatungan ng mga unang order namin.
Nandoon pa rin ang maliit na gasgas na ginawa ko noong unang araw ng pagluluto.
May lalaking nagtangkang buhatin iyon palabas.
“Sandali,” sabi ko.
Huminto siya.
“Kanino po kayo nagmula ang utos?”
“Sa opisina, Ma’am. Ipapadala raw sa tambakan.”
Lumapit ako sa mesa.
Hinaplos ko ang gilid nito.
Labing-isang taon na ang nakalipas, nakaupo rito si Adrian habang binibilang namin ang pera mula sa unang matagumpay naming linggo.
Naaalala ko pa ang sinabi niya.
“Lia, kapag yumaman tayo, bibili kita ng kusinang hindi mo kailangang pagpagurin ang sarili mo.”
Noon, naniwala ako.
Hindi ko inakalang darating ang araw na siya mismo ang magpapahakot sa mesang iyon.
Huminga ako nang malalim.
“Pakihinto muna ang paglabas ng anumang gamit na may kinalaman sa alaala ng pamilya namin. Makikipag-ugnayan ang abogado ko sa may karapatan sa mga gamit at sa lugar.”
Hindi ko sila pinagbantaan.
Alam kong ang mga manggagawa ay sumusunod lamang sa utos.
Tinawagan ko si Nina.
Ipinaliwanag niya na hindi sapat ang aking pagmamay-ari sa tatak para awtomatikong kontrolin ang inuupahang lugar o ang mga ari-arian ng kompanya.
Kailangan naming sundin ang mga kontrata at alamin kung sino ang may legal na karapatang magpasiya.
“Pero kung may ilegal na pagpapaalis sa mga empleyado,” sabi niya, “maaari silang humingi ng tulong sa tamang tanggapan. Tutulungan natin silang itago ang kanilang mga kontrata, payslip, at mga abiso.”
Tumango ako kahit hindi niya ako nakikita.
“Gawin natin nang maayos.”
Bago umalis, kinuha ko ang lumang litrato ni Inang Selya na nakasandal sa isang kahon.
May maliit na bitak ang salamin.
May alikabok sa likod.
Ngunit buo pa ang kanyang ngiti.
Dinala ko iyon sa sasakyan.
Pagdating ng tanghali, tumawag si Adrian.
Sa unang pagkakataon mula noong gabi ng pagbubukas, siya mismo ang naghahanap sa akin.
“Ano ang ginawa mo sa Marikina?”
Napapikit ako.
“Dinalaw ko ang mga taong tinanggal ninyo.”
“Hindi sila tinanggal. Inaayos namin ang operasyon.”
“Bakit may pinapipirmahang kusang pagbibitiw?”
“Hindi mo naiintindihan kung paano patakbuhin ang malaking negosyo.”
“Adrian, ako ang gumawa ng unang manwal ng operasyon natin.”
Tumawa siya.
“Resipe lang ang alam mo, Lia. Iba ang tunay na negosyo.”
Saglit akong natahimik.
Pagkatapos ay tinanong ko siya.
“Kung resipe lang ang alam ko, bakit ninyo kailangan ang pirma ko para ilipat ang tatak?”
Nawala ang tunog sa kabilang linya.
Ilang segundo ang lumipas bago siya sumagot.
“Anong sinasabi mo?”
“May nakita akong kasulatan. Nakapangalan kay Sabrina ang kompanyang tatanggap ng tatak.”
“Mga papeles lang iyon ng opisina.”
“May pirma ko.”
“Huwag kang magparatang.”
“Hindi ko iyon pinirmahan.”
Biglang nagbago ang boses niya.
“Makinig ka, Lia. Huwag mong sirain ang pinaghirapan ko dahil lang sa nangyari noong gabi.”
Napatawa ako nang mapait.
“Pinaghirapan mo?”
“Oo. Ako ang nagpalaki sa kompanyang ito!”
“Hindi ko itinatanggi ang trabaho mo. Pero hindi mo maaaring angkinin ang gawa ng ibang tao at pagkatapos ay burahin sila.”
“Kung lumaki ang gulo, pati mga empleyado mawawalan ng trabaho. Kaya kung may malasakit ka talaga sa kanila, tumahimik ka.”
Doon ako tuluyang napatigil.
Ginagamit niya ang mga empleyado bilang panangga.
Alam niyang iyon ang pinakamadaling paraan para mapigilan ako.
Noong mga nakaraang taon, ilang beses akong umatras sa mahahalagang pag-uusap dahil natatakot akong maapektuhan ang kabuhayan ng iba.
Ngunit ngayon, malinaw na ang problema.
Hindi ako ang naglalagay sa kanila sa panganib.
Ang mga taong palihim na gumagamit ng pekeng dokumento at naniningil ng pera para sa hindi awtorisadong prangkisa ang tunay na naglalagay sa negosyo sa alanganin.
“Adrian,” sabi ko, “hindi ko isasara ang kusina para lang makaganti.”
“Kung ganoon, umuwi ka na at kalimutan ang lahat.”
“Pero hindi ko rin hahayaang gamitin mo ang pangalan ng lola ko para manloko.”
Pinatay niya ang tawag.
Ilang minuto pagkatapos, dumating ang mensahe niya.
Hindi mo alam kung sino ang kinakalaban mo.
Kinuhaan ko iyon ng larawan at ipinasa kay Nina.
Hindi ko na sinagot.
Kinahapunan, nakipagkita kami sa isang direktor ng kompanya na si Roberto de Guzman.
Isa siya sa mga unang namuhunan noong ikalimang sangay pa lamang kami.
Hindi kami malapit.
Pero kilala niya ang pinagmulan ng tatak.
May dala siyang makapal na folder.
“Lia, kailangan kong malaman kung totoo ang sinabi ni Adrian na ibinigay mo na sa kanila ang buong pagmamay-ari.”
Inilapag ko sa mesa ang orihinal na dokumento.
Kasunod nito ang kasunduang nagbibigay ng limitadong pahintulot sa paggamit ng tatak.
Binasa niya iyon nang mabuti.
“Bakit hindi ito ipinakita sa amin sa huling pagpupulong?”
“Hindi ko alam na may ganitong usapan.”
Huminga siya nang malalim.
“Sinabi ni Adrian na pumayag ka nang ilipat ang lahat ng karapatan kapalit ng maliit na kabayaran.”
“Hindi totoo.”
Ipinakita ko ang ebidensiya ng aking pagbiyahe sa Iloilo noong petsang nakasaad sa kasulatan.
Napatitig siya sa mga papeles.
“Kung gayon, kailangan itong siyasatin nang independiyente.”
“Gusto ko ring malaman kung saan napunta ang mga bayad ng mga gustong kumuha ng prangkisa.”
Lalong nagseryoso ang mukha niya.
“May hinala na rin kami tungkol diyan.”
Mula sa kanyang folder, inilabas niya ang isang ulat.
May ilang prospective franchisees na nagsumite ng patunay ng pagbabayad.
Ang nakapangalan sa kanilang mga resibo ay hindi ang opisyal na kompanyang namamahala sa aming mga sangay.
SV Heritage Dining Corporation ang nakalagay.
Ang kompanya ni Sabrina.
“May kinalaman ba si Adrian rito?” tanong ko.
“Hindi pa namin dapat husgahan nang walang kumpletong pagsusuri,” sagot ni Roberto. “Pero may mga dokumentong may lagda niya na kailangang ipaliwanag.”
Doon ko napagtanto na mas malalim ang problema kaysa sa simpleng pagtataksil sa asawa.
May mga taong nagtiwala sa aming pangalan.
May mga nagbenta ng lupa para magkaroon ng puhunan.
May mga umutang sa bangko dahil naniwala silang magkakaroon sila ng matagumpay na negosyo.
Kung pababayaan naming magpatuloy ang maling mga transaksiyon, hindi lang kaming mag-asawa ang maaapektuhan.
Nagkasundo kaming ipaubaya sa independiyenteng pagsusuri ang mga dokumento at daloy ng pera.
Hindi ko hiniling na agad tanggalin si Adrian.
Hiniling kong alamin muna ang katotohanan.
Ngunit kinagabihan, bago pa matapos ang unang pagsusuri, ipinatawag ako ng biyenan ko sa bahay nila sa Greenhills.
“Kung may respeto ka pa sa pamilya, pumunta ka,” sabi niya.
Pumunta ako.
Hindi dahil gusto kong makipagbati.
Gusto kong marinig kung ano ang ipapaliwanag nila.
Pagpasok ko, naroon si Adrian.
Naroon din si Sabrina.
Nakaupo sila sa iisang sopa.
Ang biyenan ko ay nasa gitna.
Si Marco naman ay nakatayo sa tabi ng mesa.
Parang may inihandang paglilitis para sa akin.
“Lia,” panimula ni Evelyn, “tama na ang kahihiyan na idinudulot mo sa anak ko.”
Tumingin ako sa kanya.
“Aling kahihiyan po?”
“Kinakausap mo ang mga mamumuhunan. Pinagdududahan mo ang mga papeles. Para kang gustong pabagsakin ang sariling asawa.”
Tahimik akong umupo.
“May pirma akong ginamit nang walang pahintulot.”
Sumingit si Marco.
“Patunayan mo muna.”
“Ginagawa na ng abogado ko.”
Tumawa si Sabrina.
“Ma’am Lia, parang hindi ninyo maintindihan. Ang restawran ay lumaki dahil sa mahusay na pamamahala ni Adrian. Hindi sapat ang lumang kuwaderno para masabing kayo ang may-ari ng isang buong negosyo.”
Tinitigan ko siya.
“Hindi ko sinasabing ako ang may-ari ng lahat ng ari-arian ng kompanya.”
“Kung ganoon, ano ang gusto ninyo?”
“Ang totoo.”
Ngumiti siya.
“Hindi nabibili ng katotohanan ang mga mamahaling gusali, Ma’am.”
Bago pa ako makasagot, naglabas ng tseke ang biyenan ko.
Limang daang libong piso.
“Inayos na namin,” sabi niya. “Mas mataas na iyan kaysa sa unang alok.”
Tiningnan ko ang tseke.
Pagkatapos ay ibinalik ko.
“Hindi ipinagbibili ang pangalan ng lola ko nang ganito.”
Biglang tumayo si Adrian.
“Lia, sapat na!”
Umalingawngaw ang boses niya sa buong sala.
“Alam mo ba kung gaano kalaki ang mawawala sa amin kapag tumigil ang pagpapalawak?”
“Mas alam ko kung gaano kalaki ang mawawala sa mga nagtiwala kapag lumabas na mali ang mga papeles ninyo.”
Lumapit siya.
“Gusto mo bang iluhod ako sa harap mo?”
“Hindi.”
“Kung ganoon, ano pa?”
“Gusto kong sabihin mo kung bakit may pirma ko sa kasulatang hindi ko pinirmahan.”
Namula ang mukha niya.
Tumingin siya kay Sabrina.
Isang mabilis na tingin.
Ngunit sapat iyon para mapansin ko.
Sa unang pagkakataon, hindi na nakangiti si Sabrina.
“Adrian,” sabi niya, “huwag kang sumagot sa paratang na walang ebidensiya.”
Doon nagsalita si Roberto, na dumating bilang saksi sa pag-uusap matapos akong samahan ni Nina sa pamamagitan ng tawag.
“May sapat na dahilan para isailalim sa pagsusuri ang dokumento,” sabi niya nang malinaw.
Hindi inaasahan ng lahat na maririnig siya.
Nagbago ang mukha ni Adrian.
“Bakit ka nakikialam?”
“Dahil may pananagutan ako sa kompanyang pinamuhunanan ko.”
Tumayo ako.
“Hindi ako naparito para makipagpalitan ng insulto. Darating sa tamang proseso ang lahat.”
Habang palabas ako, nagsalita ang biyenan ko.
“Lia, kapag natalo ka, huwag kang babalik dito at hihingi ng tulong.”
Huminto ako sa pintuan.
“Noong wala pang kakayahang bumili ng bigas si Adrian, hindi naman ako lumapit dito para humingi ng tulong.”
Tumahimik ang buong sala.
“Hindi rin ako magsisimula ngayon.”
Paglabas ko, saka lamang ako huminga nang maluwag.
Ngunit hindi pa tapos ang gabing iyon.
Tumawag si Celina.
“Ate Lia, may nakita kaming panibagong dokumento.”
“Ano iyon?”
“Kasunduan para sa tatlumpung prangkisa. May mga nangako nang magbabayad ng malaking halaga.”
“Hindi pa naman naililipat ang tatak, hindi ba?”
“Wala pa kaming nakikitang wastong rehistradong paglilipat. Pero may mas malala.”
Tumigil ang paghinga ko.
“Ano?”
“Ginamit nila ang inyong orihinal na kuwaderno bilang patunay na hawak nila ang lahat ng pamamaraan sa pagluluto. May kopya pa ng mga pahinang may sulat ng lola ninyo.”
Napatitig ako sa litrato ni Inang Selya na nasa upuan ng kotse.
“Paano nila nakuha?”
“May pahintulot daw mula kay Adrian na kunin sa dati ninyong kabinet. At ipinadala sa mga posibleng mamumuhunan.”
Parang may kumurot sa aking puso.
Ang kuwadernong iyon ay hindi lamang listahan ng mga sangkap.
May mga sulat ang lola ko sa gilid.
May paalala tungkol sa pagbibigay ng libreng sabaw sa mga matandang walang pera.
May tala kung ilang empleyado ang dapat pauwiin nang maaga kapag may baha.
May mga pahinang hindi naman para sa negosyo.
Mga alaala iyon ng pamilyang itinayo niya.
Ngayon, ginagamit nila iyon bilang paninda.
Ngunit ang pinakamatinding balita ay dumating makalipas ang ilang minuto.
May bagong patunay ng paglilipat ng pera.
Sa ilalim ng kasunduan, umaabot na sa anim na milyon at walong daang libong piso ang natanggap ng kompanya ni Sabrina mula sa mga nagbabalak kumuha ng prangkisa.
At may hiwalay na kasulatang nag-uugnay kay Adrian sa mga pagbabayad na iyon.
Hindi pa iyon pinal na patunay ng krimen.
Ngunit malinaw na hindi na sapat ang simpleng paghingi niya ng tawad.
Tinawagan ko si Nina.
“Gusto kong protektahan ang mga nagbayad.”
“Gagawa tayo ng paraan sa loob ng batas,” sagot niya.
Nang sandaling iyon, may tumawag mula sa hindi kilalang numero.
Sinagot ko.
Isang babaeng umiiyak ang nasa kabilang linya.
“Ma’am Lia? Ako po si Marites. Nagbayad kami ng isang milyon at dalawang daang libong piso para sa prangkisa sa Laguna. Ipinangutang namin iyon gamit ang aming bahay.”
Nanlamig ang aking katawan.
“Bakit po kayo tumawag sa akin?”
“Sinabi po ni Ma’am Sabrina na kayo ang pumipigil sa pagbubukas namin. Kapag hindi raw natuloy ang negosyo, kayo ang dapat naming singilin.”
Napatakip ako sa bibig.
Dahil sa sandaling iyon, naunawaan ko ang kanilang susunod na plano.
Kapag nabunyag ang pandaraya, ako ang gagawin nilang dahilan kung bakit nawalan ng pera ang mga inosenteng tao.
