Bahagi 3 — Nang Bumalik sa Kamay Ko ang Pulang Sapatos, Doon Ko Nalaman Kung Ano ang Hindi Kayang Ayusin ng Mabuting Intensiyon
Bahagi 3 — Nang Bumalik sa Kamay Ko ang Pulang Sapatos, Doon Ko Nalaman Kung Ano ang Hindi Kayang Ayusin ng Mabuting Intensiyon
Hindi ko hinayaang si Joel ang kumuha ng plastic bag.
Ako mismo ang umabot.
Kahit kupas na ang pula, nakilala ko agad ang gasgas sa kanang dulo. Naroon pa rin ang maliit na dilaw na bituin na idinikit ni Lia sa loob ng isang sapatos dahil sabi niya, “Para alam kong akin kahit pare-pareho sa shoe rack.”
Apat na taon akong hindi umiyak sa harap ng ibang tao kapag tungkol kay Lia.
Doon ako napaupo.
“Ma’am, pasensya na po,” sabi ng babaeng nagdala. “Ako si Lorna. Anak ko po si Jessa.”
May dalagitang nakatayo ilang hakbang sa likod niya. Payat, mahaba na ang buhok, at halatang gusto niyang lumapit pero hindi alam kung dapat.
Tumingin ako kay Joel.
“Ibinigay mo talaga.”
“Oo.”
“Alam mong sinabi kong huwag mong gagalawin.”
“Oo.”
“Pero ginawa mo.”
“Oo.”
Wala siyang idinagdag na “dahil.”
Siguro iyon ang unang tamang ginawa niya sa pag-uusap namin.
Lumapit si Jessa at yumuko nang bahagya.
“Ma’am, hindi ko po alam noon kung kanino iyon. Sabi lang ni Sir Joel, ingatan ko.”
Hindi ko alam kung anong mukha ang ipinakita ko sa bata, kaya agad kong sinabi, “Wala kang kasalanan.”
Parang doon lang siya nakahinga.
Kinuha niya mula sa bulsa ang dalawang bagong sintas na kulay puti.
“Pinalitan ko po ito kasi napigtas na iyong luma. Pero itinago ko po iyong star sa loob.”
Tiningnan ko ulit ang sapatos.
Dalawang taon iyong lumakad sa paa ng ibang bata habang ako, sa bahay, ay halos hindi makapasok sa kuwarto ni Lia nang hindi binibilang kung alin ang nasa dating pwesto.
Masakit.
Pero ang mas masakit ay hindi dahil may ibang nagsuot.
Masakit dahil si Joel ang nagdesisyon kung kailan ako dapat mawalan.
Sinabi kong uuwi muna ako.
Hindi ako pinigilan ni Joel.
Sa kotse, inilagay ko ang pulang sapatos sa passenger seat. Noong una, galit lang ang naramdaman ko. Pagdating sa C5, saka ako napaiyak nang tuloy-tuloy.
Hindi dahil nasira ang sapatos.
Hindi rin dahil may batang gumamit.
Umiyak ako dahil apat na taon na kaming mag-asawa na parang dalawang taong nakatira sa iisang bahay pero may magkaibang paraan ng paglilibing sa iisang anak.
Ako, pinipigilan kong gumalaw ang oras.
Si Joel, pinipilit niyang may gumalaw dahil hindi niya kaya ang katahimikan.
Pag-uwi ko, hindi ko ibinalik ang sapatos sa ilalim ng aparador.
Inilagay ko iyon sa kama ni Lia.
Makalipas ang halos isang oras, dumating si Joel. Hindi siya pumasok agad. Naupo siya sa sahig sa labas ng pinto.
“Hindi ako hihingi na intindihin mo agad,” sabi niya.
“Bakit iyon ang pinili mo?”
Matagal bago siya sumagot.
“Noong tumawag si Celeste, kailangan daw ng size na kasya kay Jessa. Naalala ko iyong kay Lia. Binuksan ko ang kuwarto. Halos dalawang oras akong nakaupo rito bago ko nahawakan ang kahon.”
“Dapat tinawagan mo ako.”
“Oo.”
“Dapat hinintay mo ako.”
“Oo.”
“Dapat hindi mo ginawa.”
“Oo.”
Napatingin ako sa kanya.
“Kung alam mo lahat ng tamang sagot, bakit mo ginawa?”
Doon siya unang napaiyak.
“Dahil natatakot akong tanungin ka.”
Nainis ako sa sagot.
“Hindi dahilan ang takot para magsinungaling.”
“Hindi,” sabi niya. “Pero iyon ang totoo.”
Ipinaalala niya sa akin ang isang gabing hindi ko na maalala nang buo. Mga anim na buwan pagkatapos mawala ni Lia, iminungkahi niyang ilipat man lang sa kahon ang ilang damit dahil inaamag na ang cabinet.
Sumigaw daw ako.
Sinabi kong kapag may ginalaw siya, para na rin niyang sinasabing hindi na uuwi si Lia.
Hindi ko maalala ang eksaktong salita.
Pero naalala ko ang pakiramdam.
Noon, bawat mungkahing pagbabago ay parang pagtataksil.
Kaya tumigil si Joel sa pagtatanong.
Ang mali niya, kalaunan, ay hindi lang ang pagtigil.
Nagsimula siyang magdesisyon nang palihim.
“Hindi ko ibinigay ang sapatos dahil gusto kong burahin si Lia,” sabi niya. “Ibinigay ko dahil hindi ko na kayang makita na lahat ng bagay niya kailangang mamatay kasama niya.”
Napapikit ako.
Maganda pakinggan ang linya.
Pero hindi ibig sabihin tama.
“Anak ko rin siya,” sabi ko.
“Alam ko.”
“At asawa mo ako.”
“Oo.”
“Kung mabuti ang gagawin mo pero kailangan mong magsinungaling sa akin para magawa iyon, may mali pa rin.”
Tumango siya.
Iyon ang pinanghawakan ko.
Hindi ko siya pinatawad sa loob ng isang gabi.
Hindi rin ako biglang naging handang ipamigay ang laman ng kuwarto ni Lia.
Sa loob ng isang linggo, sa sofa natulog si Joel dahil iyon ang hiningi kong distansya. Hindi niya ako minadali. Hindi niya rin ipinahinto ang extra work nang palihim; sa halip, ibinigay niya sa akin ang listahan ng mga susunod na repair job at sinabi niyang walang isang sentimong ilalabas o gamit na gagalawin na hindi namin napag-uusapan.
Hindi ko gusto ang salitang “permission” sa pagitan ng mag-asawa.
Pero pagkatapos ng ginawa niya, kailangan namin ng malinaw na hangganan.
Makalipas ang walong araw, ako ang nagbukas ng kuwarto ni Lia.
“Halika,” sabi ko.
Nakatayo lang si Joel sa pinto.
“Sigurado ka?”
“Hindi,” sagot ko. “Pero halika.”
Hindi namin nilinis ang buong kuwarto.
Hindi namin ginawang inspirational montage ang pagluluksa.
Tatlong kahon lang ang inilabas namin.
Sa una, mga bagay na gusto kong manatili sa amin.
Sa ikalawa, mga bagay na hindi ko pa kayang pagdesisyunan.
Sa ikatlo, ilang gamit na puwedeng mapakinabangan ng iba kapag handa na ako.
May lumang backpack. May dalawang jacket na maliit na kay Lia noon. May pencil case na halos wala nang zipper.
At may isang pares ng rubber slippers na tinawanan namin pareho dahil may nakadikit pang tuyong chewing gum sa ilalim.
Unang beses naming tumawa sa kuwartong iyon mula nang mawala siya.
Pagkatapos, pareho kaming natahimik.
“Miss ko siya,” sabi ni Joel.
Apat na taon bago ko narinig siyang sabihin iyon nang ganoon kasimple.
“Miss ko rin.”
Hindi iyon solusyon.
Pero iyon ang unang pag-uusap naming hindi tungkol sa bayarin, trabaho, pagkain, o kung sino ang maglalabas ng basura.
Dalawang araw pagkatapos, bumalik ako sa school ni Teacher Celeste.
Hindi ko dinala ang pulang sapatos ni Lia.
Nasa bahay iyon.
Hindi pa ako handang ipagamit ulit, at sa pagkakataong iyon walang sinumang nagdesisyon para sa akin.
Ang dala ko ay tatlong bagong pares ng pulang rubber shoes na binili ko mula sa sarili kong ipon.
Nagtaka si Celeste.
“Para saan po ito?”
“Para sa tatlong batang kasya,” sabi ko. “Pero huwag ninyong ilagay ang pangalan ni Lia. Ayokong gawing poster ang anak ko.”
Tumango siya agad.
Pagkatapos ay humingi siya ng tawad.
Sinabi niyang dalawang taon niyang inakalang alam ko ang ginagawa ni Joel. Nang makita raw niya ang mukha ko sa mall, doon niya naisip na baka mali ang akala niya.
“Dapat tinanong ko rin po,” sabi niya.
Hindi ko siya sinisi.
Pero natutunan kong kahit ang mabuting gawain, kapag maraming taong tahimik na umaasang “siguro alam naman ng asawa,” puwedeng maging pader sa loob ng isang tahanan.
Nakita ko rin si Jessa.
May suot na siyang simpleng itim na sapatos. Iyong pulang pares ni Lia ay kasya na lang daw nang kaunti kaya napagdesisyunan nilang ibalik.
“Ma’am,” sabi niya, “puwede ko pong itanong kung galit kayo sa akin?”
“Hindi.”
“Kay Sir Joel?”
Napangiti ako nang kaunti.
“Galit pa rin.”
Napangiti rin siya.
“Tama lang po siguro.”
Napatawa ako.
Bago siya umalis, inabot niya sa akin ang maliit na papel. Hindi iyon sulat para kay Lia. Hindi rin drama na itinago niya sa sapatos nang dalawang taon.
Simpleng note lang para sana sa susunod na gagamit:
Inalagaan ko. Sana ingatan mo rin.
Dinala ko iyon pauwi.
Noong gabing iyon, ipinakita ko kay Joel.
“Hindi ibig sabihin nito na tama ka,” sabi ko.
“Alam ko.”
“Pero gusto kong ipagpatuloy natin iyong sapatos.”
Tumingin siya sa akin.
“Tayo?”
“Tayo. Walang lihim. Walang gamit ni Lia na gagalawin nang hindi pareho tayong pumapayag. At kung gusto mong kumuha ng extra work para rito, sasabihin mo sa akin kung saan ka pupunta.”
“Oo.”
“Isa pa.”
“Ano?”
“Kapag may kasamang babae sa mall, ipakilala mo muna sa asawa mo bago ka magmukhang kontrabida sa teleserye.”
Sa unang pagkakataon sa matagal na panahon, tumawa si Joel nang malakas.
Hindi na bumalik sa dati ang relasyon namin.
Mas mabuti sigurong ganoon.
May mga bagay na hindi dapat “bumalik sa dati” pagkatapos mabasag. Dapat silang buuing muli nang mas malinaw kung saan ang bitak.
Pagsapit ng Disyembre, nagsabit kami ulit ng parol sa sala.
Maliit lang.
Hindi namin ginawang masayang-masaya ang Pasko para patunayan na okay na kami. May bakanteng upuan pa rin sa isip ko sa bawat hapunan. May kantang pinapatay ko pa rin kapag hindi ko kaya.
Pero hindi na namin isinara ang kuwarto ni Lia araw-araw.
At ang pulang sapatos?
Nasa isang mababang shelf iyon sa loob ng bahay, malinis pero hindi itinago.
Sa tabi nito, may tatlong bagong kahon ng sapatos na nakahanda para sa susunod na turnover.
Noong sumunod na Setyembre 1, hindi na nagsinungaling si Joel tungkol sa overtime.
Ako pa ang nagdala ng listahan ng sizes.
Hindi ko masasabi na tama ang ginawa niyang pagkuha sa pulang sapatos. Hanggang ngayon, naniniwala akong walang mabuting layunin ang nagbibigay sa isang tao ng karapatang magdesisyon nang mag-isa sa alaala at pag-aari na pareho ninyong iniingatan.
Pero natutunan ko ring hindi lahat ng bagay na iniiwan nating nakasara ay talagang napoprotektahan.
Minsan, pinoprotektahan lang natin ang katahimikan.
At sa amin, ang tunay na pagbabago ay hindi nang ipamigay namin ang mas maraming sapatos.
Nagsimula iyon nang matuto kaming magtanong bago kumuha, magsabi bago umalis, umamin bago mahuli—at alalahanin si Lia nang magkasama, hindi sa magkahiwalay na paraan.
Sa unang gabi ng Ber months na iyon, nakasindi ang parol sa bintana.
Nasa shelf ang pulang sapatos ni Lia.
At sa tabi nito, nakasalansan ang mga bagong kahon na wala nang kailangang itago.
