ANIM NA ARAW AKONG INILIBING SA GUHO HABANG KUNWARI AKONG INILILIGTAS NG ASAWA KO—HINDI KO ALAM, HINIHINTAY LANG NIYA AKONG MAMATAY PARA MAPANGASAWA ANG KABIT NIYA
Ikaapat na araw ko nang nakabaon sa ilalim ng gumuhong lumang laboratoryo nang marinig ko ang boses ng asawa ko sa pagitan ng dalawang tipak ng semento.
“Celina, mahal, kaunti na lang. Ilalabas din kita rito. Pangako.”
Umiyak ako sa sobrang gaan ng loob.
Hindi ko alam na habang pinapangakuan niya akong mabubuhay, hinihintay pala niya akong mamatay.
At ang tubig na araw-araw niyang ipinapasok sa akin ang dahilan kung bakit unti-unting nasisira ang katawan ko.
Ako si Celina Reyes-Alcantara, 34 anyos, at pitong taon nang kasal kay Ramon Alcantara.
Nang mangyari ang lindol sa Sto. Tomas, Batangas, naroon ako sa lumang research facility ng aming pamilya para sa inventory ng mga kagamitan bago ito tuluyang isara.
Isang malakas na ugong ang narinig ko.
Pagkatapos, bumagsak ang kisame.
Nang magkamalay ako, wala na akong makitang langit.
Naipit ako sa pagitan ng nabaling poste at makapal na tipak ng kongkreto. May maliit lamang na siwang sa gawing kanan kung saan pumapasok ang hangin.
Akala ko roon na matatapos ang buhay ko.
Hanggang marinig ko ang boses ni Ramon.
“Celina!”
“Ramon!”
Halos mapunit ang lalamunan ko sa pagsagot.
Sinabi niyang naroon na ang rescuers. Delikado raw ang posisyon ko kaya kailangang dahan-dahan ang paghuhukay.
Kinabukasan daw ako mailalabas.
Sa maliit na tubo, pinapasok niya ang tubig at compressed biscuits.
Araw-araw.
At araw-araw din niyang sinasabing:
“Bukas, mahal. Bukas talaga.”
Pagsapit ng ikalimang araw, nilagnat ako.
May namumulang pantal sa mga braso at leeg ko. Parang nasusunog ang likod ko kapag sumasayad sa damit.
“Baka dahil mainit at marumi sa loob,” sabi ni Ramon nang sabihin ko sa kaniya.
“May doktor dito. Sabi niya, uminom ka lang nang maraming tubig.”
Kaya uminom ako.
Bawat lagok ay mapait.
Pero dahil asawa ko ang nagbibigay, wala ni isang segundo akong nagduda.
Sa pitong taon naming pagsasama, naging abala si Ramon sa negosyo. Madalas kaming hindi nagkikita kahit iisang bahay lang ang inuuwian namin.
Pero habang nakabaon ako sa guho, kinukuwentuhan niya ako tungkol sa kasal namin.
Naalala raw niya ang puting damit ko.
Ang ulan noong reception.
Ang pagsayaw namin kahit wala nang ibang tao sa garden.
“Kapag nakalabas ka,” sabi niya, “pupunta tayo sa Palawan. Tayong dalawa lang.”
Iyon ang unang pagkakataon sa loob ng maraming taon na naramdaman kong mahal pa niya ako.
Kaya kumapit ako.
Pero sa ikaanim na araw, hindi ko na halos maigalaw ang mga kamay ko.
Lumala ang pantal.
Namamaga ang balat ko at parang tinutusok ng libo-libong karayom ang katawan ko.
Nang hapong iyon, umalis sandali si Ramon.
Dalawang lalaking nakatalaga sa labas ang naiwan.
Siguro akala nila wala na akong malay.
“Hahatiran pa ba ng pagkain?”
“Utos ni Sir Ramon.”
“Halos hindi na nagsasalita ’yan.”
Tumawa ang isa.
“Mas okay nga ’yon. Kaninang umaga tumawag si Ma’am Bianca.”
Napatigil ako.
Bianca Sarmiento.
Personal assistant ni Ramon sa loob ng tatlong taon.
“Tinatanong kung puwedeng sa susunod na buwan na ang kasal.”
Nanigas ang buong katawan ko.
“Ano’ng sabi ni Sir?”
“Kapag wala na raw ’yung nasa ilalim.”
Parang may malamig na tubig na ibinuhos sa puso ko.
Hindi ako huminga.
Hindi ako gumalaw.
Nagpatuloy ang dalawang lalaki.
“Kung gusto naman talaga siyang iligtas, puwede na siyang nahukay noong isang araw.”
“Eh ayaw ni Sir Ramon. Sino naman ang kokontra?”
“Bakit pinapakain pa?”
“May monitoring ang provincial disaster office. Kapag biglang namatay, maraming tanong. Mas madaling palabasing komplikasyon dahil sa infection kapag ilang araw nang nakabaon.”
“Grabe.”
“Isipin mo na lang kung magkano ang kapalit.”
Unti-unting lumayo ang kanilang yabag.
Nakatitig lang ako sa dilim.
Hindi pala nila ako mailabas.
Ayaw nila akong ilabas.
Maya-maya, bumalik si Ramon.
“Celina?”
Hindi ako sumagot.
“Celina!”
Narinig kong nataranta ang boses niya.
Pero sa pagkakataong iyon, alam ko na kung bakit.
Hindi dahil natatakot siyang mawala ako.
Gusto lang niyang tiyaking hindi pa ako patay nang mas maaga sa plano niya.
“Celina, magsalita ka.”
Makalipas ang ilang segundo, mahina kong sinabi:
“Nandito pa ako.”
Huminga siya nang malalim.
“Nainom mo ba ang tubig?”
“Oo.”
“Naubos?”
“Oo.”
Nagsinungaling ako.
Nasa tabi ko pa ang kalahating bote.
“Nagaling. Tiis lang, mahal. Bukas makakauwi na tayo.”
Pagkaalis niya, dahan-dahan kong ibinuhos ang natirang tubig sa bato.
May mapait na amoy.
Isang maliit na insekto ang gumapang sa basang bahagi.
Ilang sandali lang, tumigil ito.
Napatingin ako sa mga pantal sa kamay ko.
Hindi pala simpleng impeksiyon ang nangyayari sa akin.
May ginagawa sila sa pagkain o tubig.
Kinapa ko ang bulsa ng pantalon ko.
Naroon pa ang cellphone ko.
Walang signal.
Anim na porsiyento ang baterya.
Pero gumagana pa ang voice recorder.
Pinindot ko ang record at inilapit ang cellphone sa siwang.
Makalipas ang ilang minuto, bumalik si Ramon.
May kasama siyang babae.
Kahit pabulong, nakilala ko agad ang boses.
“Ramon,” sabi ni Bianca, “gaano pa katagal bago siya tuluyang mawala?”
Sumagot ang asawa ko.
“Dalawang araw. Ayon sa doktor, kapag nagpatuloy ang reaction, babagsak na rin ang mga organ niya.”
“Paano kung may ibang rescue team na makadiskubre?”
“Hindi mangyayari. Pinablock ko ang sector na ito.”
Humigpit ang hawak ko sa cellphone.
“Wala rin ang pangalan niya sa official missing-person list.”
Nanlamig ako.
Kaya pala walang naghahanap sa akin.
Bianca muling nagsalita.
“At ’yung shares?”
“Bukas ang deadline.”
“Thirty-eight percent ng Reyes Biomed. Halos ₱1.3 billion ang halaga.”
Tahimik sandali si Ramon.
“Kapag nakapag-thumbmark siya sa transfer documents, akin na ang control.”
Napakagat ako sa labi.
Ang shares na iyon ang huling iniwan sa akin ni Papa bago siya namatay.
Ilang beses na akong kinumbinsi ni Ramon na ilipat iyon sa pangalan niya.
Palagi akong tumatanggi.
Hindi dahil hindi ko siya pinagkakatiwalaan noon.
Kundi dahil iisa ang huling bilin ni Papa:
Huwag mong ibibigay ang control ng kompanya sa kahit sino. Kahit asawa mo pa.
Kinahapunan, nagpasok si Ramon ng waterproof envelope at isang syringe.
“Painkiller,” sabi niya. “Para hindi ka mahirapan.”
Sa loob ng envelope ay may tinatawag niyang emergency authorization.
Pero nabasa ko ang maliit na linya sa ikalawang pahina.
IRREVOCABLE TRANSFER OF SHARES.
May isa pang dokumentong nagsasabing lahat ng ari-arian ni Ramon ay kanya lamang at wala akong karapatang habulin kahit mamatay ako.
“Masakit kamay ko,” sabi ko.
“Mag-injection ka muna.”
“Pagkatapos, mag-thumbmark ako?”
“Oo.”
Kumuha ako ng kaunting dugo mula sa sugat sa daliri at gumawa ng malabong marka sa isang blangkong bahagi ng huling pahina.
Pagkatapos, pinunit ko ang huling sheet at iyon lang ang ibinalik ko.
Ang mismong kontrata ay isiniksik ko sa pagitan ng bakal at semento sa likod ko.
“Salamat, mahal,” sabi ni Ramon.
May saya na sa boses niya.
“Matulog ka na. Bukas, paggising mo, makikita mo ako.”
Pagkaalis niya, nagpatak ako ng laman ng syringe sa isang kapirasong biscuit.
Isang daga ang lumapit at kumain.
Makalipas ang ilang minuto, bumagsak ito sa tabi ng bato.
Hindi painkiller ang laman.
Gusto talaga niya akong patayin.
Pagsapit ng gabi, biglang umingay ang makinarya sa ibabaw.
Akala ko nagsisimula na silang maghukay.
Pero narinig kong sumigaw si Ramon.
“Patayin ninyo ang makina!”
Tumigil ang lahat.
Pagkatapos, isang estrangherong lalaki ang galit na nagtanong:
“Sir, malinaw ang reading ng life detector. May buhay na tao sa ilalim mismo ng slab na ’yan. Bakit ayaw ninyong ipahukay?”
At sa unang pagkakataon sa loob ng anim na araw…
walang naisagot ang asawa ko.
PARTE2
“Sir Ramon?”
Mas matigas na ngayon ang boses ng estranghero.
“Senior rescue engineer ako ng national response team. Dalawang beses naming na-scan ang lugar. May heartbeat at body heat sa ilalim. Sino ang nasa loob?”
Mabilis sumagot si Ramon.
“Isa sa mga empleyado namin. Pero unstable ang slab. May recommendation ang private structural engineer namin na huwag galawin.”
“Nasaan ang report?”
Tahimik.
Mula sa dilim, halos hindi ako makahinga sa kaba.
May dumating.
Isang taong hindi kontrolado ni Ramon.
Iyon lang ang pagkakataon ko.
Tinipon ko ang natitirang lakas ko at hinampas ang isang bakal sa kongkreto.
Tatlong beses.
Tok.
Tok.
Tok.
Tumigil ang usapan sa itaas.
“May tunog!” sigaw ng rescuer.
Narinig kong tumakbo si Ramon.
“Celina!”
Hindi ako sumagot sa kaniya.
Muli kong hinampas ang bakal.
Tok. Tok. Tok.
“May conscious survivor!” sigaw ng rescuer. “Ihanda ang extraction team!”
“Hindi puwede!”
Halos pasigaw na si Ramon.
“May pahintulot ako mula sa pamilya!”
“Pamilya?”
Sumagot ang rescuer.
“Kung buhay ang pasyente at humihingi ng tulong, hindi mo kailangan ang pahintulot ng asawa para iligtas siya.”
Sunod-sunod na yabag ang narinig ko.
May nag-uutos.
May nagbubukas ng kagamitan.
At may isa pang boses.
“Sir, bakit wala siya sa survivor registry?”
Tumahimik muli ang paligid.
“Anong pangalan niya?”
Hindi agad sumagot si Ramon.
Kaya ako na mismo ang sumigaw sa natitira kong lakas.
“CELINA REYES-ALCANTARA!”
Naputol ang boses ko sa pag-ubo.
Pero sapat na iyon.
“Ma’am Celina, naririnig mo ako?” sigaw ng rescuer.
“Oo!”
“National rescue team po ito! Ilalabas namin kayo!”
Napahagulgol ako.
Hindi dahil ligtas na ako.
Kundi dahil sa wakas, may taong nagsabi ng salitang “ililigtas” na hindi kasinungalingan.
Narinig kong nagmamadaling nagsalita si Ramon.
“Hindi ninyo naiintindihan ang medical condition niya—”
“Tumabi kayo, Sir.”
“May doctor ako rito!”
“Ang medical officer namin ang magdedesisyon.”
Maya-maya, naging sunod-sunod ang tunog ng drill, jack at bakal.
Bawat pag-uga ng slab ay masakit.
Pero sa bawat maliit na tipak na natatanggal, mas lumalakas ang liwanag.
Makalipas ang halos isang oras, may kamay na lumusot sa siwang.
“Ma’am Celina?”
Hinawakan ko iyon.
“Kasama mo kami.”
Iyon ang huling malinaw kong naalala.
Nagising ako makalipas ang dalawang araw sa isang pribadong silid sa Philippine General Hospital.
May IV sa kamay ko.
May benda ang ilang bahagi ng balat ko.
At nakaupo sa tabi ng kama ang nakatatandang kapatid ng papa ko, si Attorney Lourdes Reyes.
Nang makita niyang mulat ako, napaiyak siya.
“Celina…”
“Nasaan si Ramon?”
Nag-iba ang mukha niya.
“Hindi siya puwedeng lumapit sa iyo.”
Unti-unting bumalik ang alaala ko.
Ang tubig.
Ang syringe.
Si Bianca.
Ang shares.
Agad kong hinanap ang cellphone ko.
“Nasa evidence bag,” sabi ni Tita Lourdes. “Nakuha ng rescuers sa tabi mo.”
“Naka-record…”
“Alam namin.”
Hinawakan niya ang kamay ko.
“Hindi na-delete.”
Napapikit ako.
Anim na porsiyento ang baterya noon.
Pero sapat pala.
Ang recording ay halos dalawampu’t pitong minuto.
Malinaw ang boses ni Bianca.
Malinaw ang boses ni Ramon.
At pinakamahalaga, malinaw ang pag-amin niya tungkol sa shares, sa missing-person list, at sa plano nilang hintaying lumala ang kondisyon ko.
Pero hindi roon nagtapos ang ebidensiya.
Ang medical tests ko ay nagpakitang may toxic chemical exposure na hindi maaaring manggaling lang sa alikabok o nasirang gusali.
Nakita rin ng rescue team ang mga lalagyan ng tubig na ginagamit ni Ramon.
May residue.
Ang syringe na hindi ko ginamit ay nakuha rin.
At ang mga dokumentong itinago ko sa pagitan ng bakal ay nahanap makalipas ang isang araw nang balikan ng investigators ang lugar.
“May mas malala pa,” sabi ni Tita Lourdes.
“Ano?”
Inilapag niya ang tablet sa mesa.
May larawan ng CCTV mula sa kabilang bahagi ng compound.
Dalawang araw bago ang lindol, may footage ng isa sa security contractors ni Ramon na pumapasok sa warehouse control room.
Hindi namin kayang patunayang siya ang sanhi ng lindol—natural ang pagyanig.
Pero lumabas sa inspection na ilang emergency exits at safety braces sa mismong bahagi ng gusali kung saan ako nag-iinventory ay sadyang hindi na-maintain at may mga pagbabago sa access controls.
Mas lalo akong kinilabutan nang malaman kong si Ramon mismo ang nagpalit ng schedule ko para ako ang pumunta roon nang araw na iyon.
Hindi niya kontrolado ang lindol.
Pero nang dumating ang pagkakataon…
Pinili niyang gamitin iyon para mawala ako.
Tatlong araw matapos akong magising, dumating ang abogado ni Ramon.
May dalang request.
Gusto raw akong kausapin ni Ramon nang personal.
Tinanggihan ko.
Kaya nagpadala siya ng liham.
Hindi ko binasa.
“Sunugin mo,” sabi ko kay Tita Lourdes.
Ngunit ngumiti siya nang bahagya.
“Hindi. Isasama natin sa kaso.”
Doon ako unang natawa mula nang mailigtas.
Makalipas ang isang linggo, nalaman kong hindi naging valid ang share transfer.
Ang inilabas kong pahina ay walang kasamang kompletong kontrata, walang tamang witnessing procedure, at may malinaw na ebidensiya ng coercion.
Hindi nakuha ni Ramon kahit isang share.
Pero mayroon pa siyang isang problema.
Sa loob ng pitong taon ng kasal namin, akala niya hindi ko alam ang tunay na laman ng kompanya.
Ang totoo, bago mamatay si Papa, ipinagawa niya ang corporate structure para hindi basta makontrol ng sinumang asawa o external party ang Reyes Biomed.
Kapag may pagtatangkang ilipat ang majority voting power sa ilalim ng fraud o coercion, awtomatikong napupunta sa independent trust ang temporary voting rights hanggang matapos ang imbestigasyon.
At ang trustee?
Si Tita Lourdes.
Kinabukasan, nagpatawag siya ng emergency board meeting.
Sinuspinde si Ramon bilang president.
Lahat ng access niya sa accounts ay pinutol.
Ang dalawang executive na tumulong sa kaniya ay inilagay sa administrative leave.
Pati ang private security firm na ginamit niya sa disaster site ay isinailalim sa investigation.
Samantala, si Bianca ay unang nagtangkang tumakas papuntang Cebu.
Hindi siya nakalayo.
Nahuli siya sa airport matapos mag-flag ang pangalan niya kaugnay ng ongoing investigation.
Pagkaraan ng halos isang buwan, pinayagan na akong dumalo sa preliminary hearing sa pamamagitan ng video link.
Doon ko muling nakita si Ramon.
Payat siya.
Wala ang mamahaling suit na lagi niyang suot.
Wala ang kumpiyansa ng lalaking sanay utusan ang lahat.
Nang lumitaw ang mukha ko sa screen, namula ang mga mata niya.
“Celina…”
Hindi ako sumagot.
“Hindi ko talaga gustong mamatay ka.”
Napangiti ako.
Hindi dahil nakakatawa.
Kundi dahil sa wakas, wala na siyang kapangyarihang paikutin ako gamit ang boses niyang iyon.
“Sabi mo sa recording,” sagot ko, “dalawang araw na lang bago bumigay ang katawan ko.”
Napayuko siya.
“Galit ako. Natakot ako. Ang daming problema sa kompanya—”
“At dahil may problema ka, pinili mong patayin ang asawa mo?”
“Hindi gano’n kasimple.”
“Simple lang, Ramon.”
Tiningnan ko siya nang diretso.
“Bawat araw na nagsasabi kang ililigtas mo ako, puwede mo naman akong ilabas.”
Hindi siya nakasagot.
“Bawat bote ng tubig na ipinadala mo, alam mong lalo akong magkakasakit.”
“Celina…”
“Bawat pagkakataong tinawag mo akong ‘mahal,’ iniisip mo kung kailan ako mamamatay.”
Umiyak siya.
“Patawarin mo ako.”
Sa loob ng maraming taon, iyon ang dalawang salitang hinihintay kong marinig sa tuwing pinapabayaan niya ako.
Sa tuwing inuuna niya si Bianca.
Sa tuwing minamaliit niya ang opinyon ko sa sarili kong kompanya.
Pero nang sabihin niya iyon sa wakas, wala na akong naramdaman.
“Hindi ko kailangang patawarin ka para makalaya sa ’yo.”
Iyon lang ang sinabi ko.
Pagkatapos, pinatay ko ang video.
Ang divorce at civil proceedings ay hindi natapos sa isang araw.
Ganoon din ang criminal investigation.
Maraming hearing.
Maraming dokumento.
Maraming gabing nagigising akong iniisip na nakabaon pa rin ako sa ilalim ng semento.
Kapag may malakas na ingay, nanginginig ang kamay ko.
Kapag nakakakita ako ng bottled water na hindi ko binuksan mismo, sumisikip ang dibdib ko.
Hindi pala natatapos ang pagliligtas sa sandaling mailabas ka sa guho.
Minsan, pagkatapos mailigtas ang katawan mo, kailangan mo pang turuang mabuhay ulit ang sarili mo.
Anim na buwan matapos ang insidente, bumalik ako sa Reyes Biomed.
Hindi bilang asawa ng presidente.
Bilang pinakamalaking individual shareholder at bagong chairperson ng board.
Sa unang araw ko, pinapunta ko sa conference room ang lahat ng empleyado.
Hindi ako nagbigay ng mahabang speech.
Isa lang ang sinabi ko.
“Ang kompanyang itinayo ng tatay ko ay hindi na magiging lugar kung saan ang kapangyarihan ay mas mahalaga kaysa buhay ng tao.”
Nagpatupad kami ng independent safety audits.
Pinalitan ang emergency protocols.
Nagbukas kami ng employee reporting channel na hindi kontrolado ng management.
At nagtayo kami ng disaster-response medical fund para sa mga manggagawang nasasaktan sa lindol, bagyo at industrial accidents.
Ang senior rescue engineer na unang kumontra kay Ramon ay si Engr. Paolo de Vera.
Hinahanap ko siya pagkatapos kong gumaling.
Hindi para bigyan ng malaking tseke.
Kundi para magpasalamat.
Nang magkita kami sa Batangas, ngumiti lang siya.
“Trabaho lang po namin ’yon.”
Umiling ako.
“Hindi.”
“Maraming tao roon ang may trabaho ring dapat gawin. Ikaw lang ang nagtanong kung bakit may buhay na tao sa ilalim pero walang gustong maghukay.”
Napaisip siya.
Pagkatapos ay sinabi niya:
“Minsan, Ma’am, hindi naman kailangan maging bayani. Kailangan lang huwag kang tumahimik kapag may mali.”
Hindi ko nakalimutan ang sinabi niyang iyon.
Makalipas ang isang taon, pinuntahan ko ang dating lugar ng warehouse.
Wala na ang gusali.
Giniba na ang natitirang istruktura.
Sa dating kinatatayuan nito ay may maliit na memorial garden para sa mga biktima ng lindol.
Tumayo ako sa lugar kung saan ako natagpuan.
Hindi ko alam ang eksaktong punto.
Pero naalala ko ang dilim.
Ang mapait na tubig.
Ang boses ni Ramon.
At ang tatlong hampas ko sa bakal.
Tok.
Tok.
Tok.
Akala ko noon, napakahina ng tunog na iyon para marinig ng mundo.
Pero minsan pala, ang pinakamahinang sigaw ay sapat basta may isang taong handang makinig.
Kinuha ko sa bag ang lumang cellphone ko.
Hindi na iyon gumagana.
Basag ang screen.
Gasgas ang likod.
Pero hindi ko itinapon.
Dahil iyon ang nagligtas sa akin.
Hindi dahil espesyal ang telepono.
Kundi dahil sa araw na halos wala na akong lakas, pinili ko pa ring maghanap ng paraan para ipaglaban ang sarili ko.
Pitong taon kong inisip na ang pag-ibig ay pagtitiis.
Na kapag asawa mo ang isang tao, dapat mong unawain kahit paulit-ulit ka niyang saktan.
Na kapag mahal mo, dapat lagi kang maniwala.
Mali pala.
Ang tunay na pagmamahal ay hindi humihiling na isuko mo ang boses mo, dignidad mo, kaligtasan mo, o pagkatao mo.
At ang taong tunay na nagmamahal sa iyo ay hindi kailanman kailangang hintayin kang masira para siya ang makinabang.
Bago ako umalis sa memorial garden, inilapag ko ang isang puting bulaklak sa lupa.
Hindi para sa kasal na nawala.
Hindi para kay Ramon.
Kundi para sa babaeng ako noon—ang Celinang nakakulong sa dilim at naniniwalang walang ibang darating para sa kaniya.
Dahan-dahan kong sinabi:
“Hindi ka namatay roon.”
“Doon ka nagsimulang mabuhay.”
MENSAHE PARA SA MGA MAMBABASA
May mga pagkakataong ang pinakamapanganib na kasinungalingan ay nagmumula sa taong pinakapinagkakatiwalaan natin. Kaya huwag kailanman ipagpalit ang sariling seguridad, dignidad at karapatang magsalita dahil lamang sa takot na mawalan ng isang relasyon. Ang pagmamahal na tunay ay hindi kulungan, hindi pananakot, at lalong hindi dahilan para mawala ang sarili. Minsan, ang unang taong kailangang pumili at magligtas sa atin ay tayo rin mismo.
