Pag-uwi ng Anim na Taong Gulang Kong Anak Mula sa Pasko sa Lola Niya, Isang Itim na Supot ang Nagbunyag ng Sikretong Matagal Pinagtatakpan ng Buong Pamilya
“Ma, huwag ka pong magagalit sa akin.”
Iyon ang unang sinabi ng anim na taong gulang kong anak matapos niyang i-lock ang pinto ng kuwarto namin.
Pag-angat niya ng berdeng sweater, nakita ko ang isang itim na garbage bag na nakadikit sa katawan niya gamit ang packaging tape.
At bago ako pumunta sa bahay ng taong gumawa noon, pinindot ko muna ang record sa cellphone ko.
Dalawang araw pagkatapos ng Pasko noon.
Nakasindi pa ang Christmas tree namin sa sala ng maliit naming bahay sa Marikina. Nasa isang sanga lang halos lahat ng pulang bola dahil si Mara mismo ang nagsabit.
“Para magkakasama sila, Ma. Baka malungkot kapag hiwa-hiwalay.”
Anim na taong gulang lang ang anak ko, pero mahilig na siyang mag-isip ng ganoong mga bagay.
Kaya nang umuwi siya mula sa bahay ng lola niyang si Lourdes at hindi man lang ako sinalubong ng yakap, alam kong may mali.
Dalawang gabi siyang nag-stay roon dahil pareho kaming kailangang pumasok ng asawa kong si Paolo sa family grocery namin habang dagsa ang mga mamimili bago mag-Bagong Taon.
Ayaw ko sana siyang payagang matulog doon.
Matagal ko nang kinakausap ang biyenan ko tungkol sa paraan niya ng pagpuna kay Mara.
“Ang bilog-bilog na ng mukha.”
“Bawasan mo ang kanin niya.”
“Kapag babae, dapat maagang matutong magkontrol.”
Minsan, sa mismong hapag-kainan, pinagbawalan niya si Mara na kumuha ng pangalawang piraso ng pandesal.
Nakita kong bumaba ang mga mata ng anak ko.
Kinagabihan, tinanong niya ako:
“Ma, pangit ba kapag mataba?”
Doon ako unang nagalit nang husto.
Sinabi ko kay Paolo na ayaw kong marinig muli ng anak namin ang ganoong salita.
Pero gaya ng ilang beses niyang sinabi noon:
“Ganun lang talaga si Mama. Lumang tao. Hindi naman masama ang intensyon.”
Pinilit kong maniwala.
Hanggang sa araw na iyon.
Pag-uwi ni Mara mula sa bahay ng lola niya, hindi siya makatingin sa akin.
Hindi siya naghanap ng tsokolate.
Hindi niya binuksan agad ang mga regalong naiwan sa ilalim ng puno.
Dahan-dahan lang siyang naglakad patungo sa kuwarto namin, nakadikit ang dalawang braso sa tagiliran.
Sinundan ko siya.
Pagkapasok ko, mabilis niyang isinara ang pinto at ini-lock iyon.
“Ma…”
Namumula ang mga mata niya.
“Promise hindi ka magagalit?”
Lumuhod ako sa harap niya.
“Kahit ano pa ’yan, hindi ako magagalit sa ’yo.”
Ilang segundo siyang tahimik.
Pagkatapos, nanginginig niyang itinaas ang sweater.
Para akong binuhusan ng malamig na tubig.
Sa ilalim ng damit niya ay may itim na supot na ginupitan ng butas para sa ulo at mga braso.
Nakabalot iyon sa tiyan at likod niya.
May malalapad na brown tape sa gilid para hindi matanggal.
Basang-basa sa pawis ang damit niya.
Dahan-dahan kong inalis ang tape.
Namumula ang balat niya.
Mainit.
May mga bahagi ring iritado.
“Anak…”
Halos hindi ko mailabas ang boses ko.
“Sino ang gumawa nito?”
Yumuko siya.
“Si Lola.”
“Bakit?”
Kinagat niya ang labi niya bago sumagot.
“Kumain po ako ng tatlong cookies pagkatapos ng lunch.”
Naramdaman kong kumikirot ang sikmura ko.
“Ano’ng sabi ni Lola?”
“Dapat ko raw pagpawisan para hindi maging taba.”
Hindi ko alam kung paano ko napanatiling kalmado ang mukha ko.
Gusto kong sumigaw.
Gusto kong kunin ang susi ng kotse at puntahan agad ang biyenan ko.
Pero nasa harap ko ang anak kong anim na taong gulang na halatang takot na baka siya pa ang mapagalitan.
Kaya hinawakan ko ang kamay niya.
“Wala kang ginawang masama.”
Hindi siya sumagot.
“Anak, tingnan mo si Mama.”
Dahan-dahan siyang tumingin.
“Hindi kasalanan ang kumain ng cookies.”
Doon siya nagsimulang umiyak.
Hindi malakas.
Mas masakit iyong tahimik lang.
Parang matagal niyang pinipigilang lumabas.
Nang tuluyan kong maalis ang supot, nakita ko ang mapupulang marka sa ibabang bahagi ng likod niya.
May ilang pasa rin sa tagiliran.
Nanlamig ako.
“Ano ’to?”
Agad niyang tinakpan ang mukha niya.
“Natatanggal ko po kasi yung supot.”
“Bakit mo tinanggal?”
“Masakit po. Tapos parang mahirap huminga.”
Napapikit ako.
“Ano’ng ginawa ni Lola?”
“Galit po siya.”
Huminto si Mara.
“May kinuha po siyang sinturon.”
Eksaktong sandaling iyon dumating si Paolo sa pintuan.
Narinig pala niya ang huling mga salita.
Namutla ang asawa ko.
Hindi siya nagsalita agad.
Lumuhod siya sa harap ng anak namin at maingat na niyakap ito.
“Hindi mo kasalanan,” paulit-ulit niyang sinabi. “Wala kang kasalanan, anak.”
Habang kayakap niya si Mara, kinuhaan ko ng litrato ang mga marka.
Inilagay ko ang itim na supot sa isang malinis na plastic bag.
Ganun din ang basang damit niya.
Isinulat ko ang oras ng pag-uwi niya.
Tumawag kami sa pediatric emergency department at sinabi nilang dalhin agad si Mara para masuri.
Nagbihis si Paolo para samahan siya.
Ako naman, kinuha ko ang susi ng sasakyan.
“Saan ka pupunta?” tanong niya.
“Sa mama mo.”
Napatingin siya sa akin.
“Bea, galit na galit ka.”
“Oo.”
“Baka may magawa kang—”
“Hindi ako pupunta para makipagsigawan.”
Tiningnan ko siya nang diretso.
“Pupunta ako para marinig kung ano mismo ang sasabihin niya.”
Bago ako umalis, inilagay ko ang cellphone ko sa bulsa ng jacket.
Pinindot ko ang recorder.
Makalipas ang halos tatlumpung minuto, binuksan ni Lourdes ang pinto ng bahay niya sa Antipolo.
Nakasuot pa siya ng cream na Christmas sweater.
May maliit na gintong krus sa leeg.
Sa loob ng bahay, nakahilera pa ang mga regalo sa ilalim ng puno.
Amoy cinnamon at salabat ang sala.
Parang walang nangyari.
Inilabas ko ang itim na supot.
“Bakit suot ito ng anak ko pag-uwi niya?”
Hindi man lang siya nagulat.
“Dahil hindi marunong magpigil ang anak mo.”
“Anim na taon siya.”
“Mas mabuting turuan habang bata.”
“Pinagpawisan mo siya sa loob ng plastic?”
“Hindi naman siya mamamatay doon.”
Parang may tumama sa dibdib ko.
Pero pinigilan ko ang sarili kong magtaas ng boses.
“Hinampas mo ba siya ng sinturon?”
Doon lang nagbago ang mukha ni Lourdes.
Hindi dahil nahihiya siya.
Kundi dahil nainis siyang tinatanong ko.
“Dalawang palo lang.”
Napahigpit ang hawak ko sa bulsa ko.
“Bakit?”
“Tinanggal niya ang supot. Sinabihan ko siyang huwag. Matigas ang ulo.”
“Sinabi niyang nahihirapan siyang huminga.”
Umirap si Lourdes.
“Napakaarte ng batang ’yan.”
Hindi ko na naramdaman ang mga daliri ko.
“Tapos hinampas mo?”
“Ano ba ang gusto mong gawin ko? Pabayaan siyang lumaking walang disiplina?”
Sumandal siya sa pinto.
Pagkatapos ay sinabi niya ang pangungusap na hindi ko inaasahang maririnig.
“Ginawa ko rin ’yan kay Paolo noong bata siya. Tingnan mo naman ang asawa mo. Maayos siyang lalaki.”
Hindi ako nakapagsalita.
Biglang may kahulugan ang ilang bagay.
Ang paraan ng pagkain ni Paolo nang mabilis.
Ang pagtanggi niyang mag-iwan ng pagkain sa plato kahit busog na siya.
Ang paninigas ng mukha niya tuwing may nagsasalita tungkol sa timbang.
At ang paulit-ulit niyang pagsasabing:
“Normal lang ’yan. Ganun lang si Mama.”
Bago pa ako makapagsalita, bumukas ang gate sa likod ko.
May bumabang babae mula sa kotse.
Si Nina.
Kapatid ni Paolo.
Pagkakita niya sa itim na supot sa kamay ko, bigla siyang napatigil.
Namutla ang mukha niya.
“Bea…”
Tumingin siya sa ina niya.
Pagkatapos ay sa akin.
At sa isang nanginginig na boses, sinabi niya:
“Sabihin mong hindi niya ginawa kay Mara ang ginawa niya sa amin noon.”
Nilingon ko siya.
“Sa inyo?”
Unti-unting napaatras si Lourdes.
At doon ko napagtanto—
hindi pala si Mara ang unang batang pinatahimik ng pamilyang ito.
PARTE2
Hindi pala si Mara ang unang batang pinatahimik ng pamilyang ito.
Hindi ko agad naintindihan ang sinabi ni Nina.
Nakatingin lang ako sa kanya habang mahigpit kong hawak ang itim na supot.
“Ano’ng ibig mong sabihin?”
“Wala kang pakialam dito, Nina,” mabilis na sabi ni Lourdes.
Pero hindi na umurong ang hipag ko.
Lumapit siya sa amin.
“Meron akong pakialam, Ma. Dahil ginawa mo rin sa akin.”
Para bang biglang nawala ang lahat ng tunog sa paligid.
Ang mga sasakyan sa kalsada.
Ang videoke mula sa kabilang bahay.
Ang tahol ng aso sa kabilang gate.
Lahat.
“Tigilan mo ’ko sa drama mo,” sabi ni Lourdes.
“Drama?”
Natawa si Nina, pero walang saya roon.
“Labing-isang taon ako nang ikulong mo ako sa banyo dahil kumain ako ng dalawang slice ng cake sa birthday ni Kuya.”
Nanlamig ang batok ko.
“Tapos pinasuot mo sa akin yung kapote ni Papa at pinatakbo mo ako paikot sa garahe.”
Napasinghap ako.
Hindi man lang itinanggi ni Lourdes.
“Mataba ka noon.”
“Bata ako noon!”
“Pero natuto ka.”
“Hindi ako natuto, Ma.”
Namumula na ang mukha ni Nina.
“Natuto akong magsinungaling kapag kumakain ako. Natuto akong magtago ng biscuit sa cabinet. Natuto akong matakot sa timbangan.”
Biglang bumukas ang screen door sa loob.
Lumabas si Mang Arturo, ang biyenan kong lalaki.
“Bakit kayo nagsisigawan?”
Pagkakita niya sa akin at kay Nina, agad siyang napakunot-noo.
“Pamilya ito. Huwag kayong gumawa ng eksena sa labas.”
Pamilya.
Iyon pala ang salitang matagal nilang ginagamit para pagtakpan ang lahat.
Ipinakita ko sa kanya ang supot.
“Sinusuot ito ni Lourdes sa anak ko.”
Nabago ang mukha niya.
Pero hindi pagkagulat ang nakita ko.
Takot.
Alam niya.
“Bea,” mahinahon niyang sabi, “pag-usapan natin sa loob.”
“Alam mo ba?”
Hindi siya sumagot.
“Alam mo bang ginagawa niya ’to?”
“Hindi naman siguro ganoon kalala—”
“Anim na taong gulang ang apo mo!”
“Mahina lang talaga ang loob ng mga bata ngayon.”
Napatingin ako kay Nina.
Napapikit siya.
Parang iyon mismo ang sagot na matagal na niyang inaasahan.
“Tingnan mo,” sabi niya sa akin. “Ganyan sila.”
“Lahat alam. Lahat tahimik.”
Muling nagsalita si Lourdes.
“Ang OA ninyong dalawa. Hindi naman namin pinabayaan ang mga anak namin. Nakapag-aral. Nakapagtapos. Maayos ang buhay.”
“Hindi ibig sabihin na dahil nabuhay kami, tama ang ginawa mo,” sagot ni Nina.
Iyon ang unang pagkakataong nakita kong umurong si Lourdes.
Kaunti lang.
Pero sapat para malaman kong may tama ang sinabi ng anak niya.
Hindi ako nagtagal.
Nasa hospital ang anak ko.
Iyon lang ang mahalaga.
Bago ako umalis, tumingin ako kay Lourdes.
“May record ako ng sinabi mo.”
Bigla siyang namutla.
“Ano?”
“Lahat.”
Mabilis niyang sinulyapan ang bulsa ko.
“Mula nang dumating ako.”
“Binantaan mo ba ako?”
“Hindi.”
Binuksan ko ang gate.
“Sinisiguro ko lang na sa pagkakataong ito, hindi ninyo mababago ang kuwento.”
Pagdating ko sa ospital, nakaupo si Paolo sa labas ng pediatric room.
Nakayuko.
Nasa pagitan ng dalawang kamay niya ang ulo niya.
Pagkakita sa akin, tumayo siya.
“Kumusta?”
“Sinusuri pa siya.”
Umupo ako sa tabi niya.
Ilang segundo kaming tahimik.
Pagkatapos ay sinabi ko:
“Umamin ang mama mo.”
Pumikit siya.
“Sinabi niyang ginawa rin niya sa ’yo.”
Hindi gumalaw si Paolo.
“Paolo.”
“Hindi ko maalala lahat.”
Mahina ang boses niya.
“Pero naaalala ko yung pawis.”
Napatingin ako sa kanya.
“Naaalala ko yung pakiramdam na bawal kong alisin.”
Huminga siya nang malalim.
“Kapag may handaan, minamasdan niya lahat ng kinakain ko. Kapag sobra raw, kailangan kong pagpawisan pagkatapos.”
“Bakit hindi mo sinabi sa akin?”
Umiling siya.
“Akala ko normal.”
Iyon ang pinakamasakit na sagot.
Hindi niya ipinagtanggol ang ina niya dahil naniniwala siyang tama.
Ipinagtanggol niya ito dahil pinalaki siyang isipin na normal ang sakit.
“Sinabi rin ni Nina na ginawa sa kanya.”
Napatingin siya sa akin.
“Si Nina?”
Tumango ako.
At parang may kung anong tuluyang nabasag sa mukha ng asawa ko.
“Naaalala ko…” bulong niya. “Minsan umiiyak siya sa banyo.”
Hindi ko siya sinisi.
Pero hindi ko rin siya hinayaang takasan ang katotohanan.
“Paolo, kailangan nating maging malinaw.”
Tumango siya.
“Walang muna si Mara sa mama mo.”
Agad siyang sumagot.
“Hindi muna.”
Umiling ako.
“Hindi ‘muna.’”
Tumingin ako diretso sa kanya.
“Hangga’t hindi ligtas.”
Matagal siyang natahimik.
Pagkatapos ay tumango.
“Oo.”
Makalipas ang ilang minuto, lumabas ang doktor.
May skin irritation si Mara dahil sa init at pawis. Kailangan bantayan ang mga pasa at marka at sundin ang payo ng medical team.
Nang makita niya ako, iniunat niya agad ang kamay niya.
“Ma.”
Lumapit ako.
“Huwag niyo pong pagalitan si Lola.”
Napahinto ako.
“Bakit?”
“Kasi sabi niya kapag sinabi ko sa inyo, hindi na niya ako mamahalin.”
Doon ako tuluyang napaiyak.
Hindi malakas.
Hindi dramatiko.
Pumatak lang ang luha ko habang hawak ang maliit niyang kamay.
“Anak, makinig ka kay Mama.”
Tumango siya.
“Ang pagmamahal, hindi dapat kailangan mong paghirapan sa pamamagitan ng pananahimik.”
Tumulo rin ang luha niya.
“Hindi ka nawawalan ng pagmamahal dahil nagsabi ka ng totoo.”
Kinagabihan, sunod-sunod ang tawag ng mga kamag-anak.
Tita ni Paolo.
Pinsan.
Ninang.
Pati isang tiyuhin na halos hindi namin nakakausap.
Pare-pareho ang linya.
“Matanda na ang mama ninyo.”
“Pamilya pa rin ’yan.”
“Baka naman nadala lang.”
“Sayang ang relasyon ng bata sa lola.”
Ang pinakamasakit ay may ilan pang nagsabing:
“Gusto lang naman niyang hindi lumaking unhealthy ang bata.”
Hindi ko na sinagot ang karamihan.
Pero si Paolo, sa unang pagkakataon, sumagot.
Sa family group chat.
Mahaba ang katahimikan niya bago niya pinindot ang send.
Isang pangungusap lang.
“Hindi disiplina ang gawing takot ang isang bata sa pagkain, sa katawan niya, at sa taong dapat sana’y nagpaparamdam sa kanyang ligtas siya.”
Tahimik ang group chat nang halos isang oras.
Pagkatapos, nag-message si Nina.
“Ako rin. Hindi ko na ipagtatanggol ang pananakit para lang mapanatili ang katahimikan ng pamilya.”
At parang domino ang sumunod.
Isang pinsan ang nagsabing naalala niyang pinatatayo siya ni Lourdes habang kumakain dahil “mas mabilis daw matutunaw.”
Isa pang kamag-anak ang nagkuwento na noong bata pa siya, palaging kinukumpara ang timbang niya sa ibang pinsan.
Hindi lahat ng kuwento ay kasingbigat ng nangyari kay Mara.
Pero pare-pareho ang ugat.
Hiya.
Takot.
At isang paniniwalang ang matatanda ay laging tama basta tinatawag nilang “disiplina” ang ginagawa nila.
Kinabukasan, dumating si Mang Arturo sa bahay namin.
Mag-isa siya.
May dalang prutas at laruan.
Hindi ko siya pinapasok agad.
“Nandito ako para kay Mara.”
“Hindi niya kailangan ng regalo.”
Bumaba ang mata niya.
“Alam ko.”
“Bakit ka nandito?”
Matagal bago siya sumagot.
“Para humingi ng tawad.”
Tahimik lang ako.
“Dapat pinigilan ko siya noon pa.”
“Noong kay Paolo?”
Tumango siya.
“Noong kay Nina?”
Muli siyang tumango.
“Bakit hindi mo ginawa?”
Napabuntong-hininga siya.
“Kapag ilang taon mong kasama ang isang tao, minsan natutunan mong iwasan ang gulo.”
“Sa pag-iwas mo sa gulo, mga bata ang nagbayad.”
Hindi siya nakasagot.
At iyon marahil ang unang pagkakataong may nagsabi sa kanya nang diretso kung ano ang naging presyo ng pananahimik niya.
Hindi ko siya pinatawad agad.
Hindi rin siya hinihingan ni Paolo ng agarang paliwanag.
May mga sugat na hindi napapawi ng isang “sorry.”
Pero may halaga ang unang pag-amin.
Makalipas ang ilang linggo, nagsimulang kumausap si Paolo sa isang counselor tungkol sa mga alaala niyang matagal niyang tinawag na normal.
Minsan, pagkatapos ng session niya, umuwi siyang tahimik.
Habang naghahapunan kami, nakita kong may natira siyang kalahating kanin sa plato.
Karaniwan, pipilitin niyang ubusin iyon kahit busog na busog na siya.
Ngayon, itinabi niya ang kutsara.
“Tama na ako.”
Napatingin si Mara.
“Tatay, hindi mo uubusin?”
Ngumiti siya.
“Hindi kailangan kapag busog na.”
Simple lang iyon.
Pero alam kong malaking bagay.
Sa bahay namin, unti-unti naming binago ang mga salitang ginagamit tungkol sa pagkain at katawan.
Walang “nakakataba.”
Walang “masama kang bata kapag marami kang kinain.”
Walang timbang na pinag-uusapan sa harap ni Mara maliban kung kailangan sa doktor.
Kapag gusto niya ng cake, cake lang iyon.
Hindi gantimpala.
Hindi kasalanan.
Hindi bagay na kailangan niyang pagbayaran.
Si Lourdes naman ay ilang beses nagtangkang makipagkita.
Noong una, galit ang mga mensahe niya.
“Pinalalaki ninyo ang problema.”
“Ako pa ngayon ang masama.”
“Binabastos ako ng sarili kong mga anak.”
Pagkatapos, naging malungkot.
“Hindi ko na ba makikita ang apo ko?”
Hindi ako sumagot sa emosyon.
Isang malinaw na kundisyon lang ang ibinigay namin ni Paolo:
Kailangan niyang kilalanin ang ginawa niya.
Walang dahilan.
Walang “pero.”
Walang pagsisi kay Mara.
At kailangan niyang pumayag sa tulong ng propesyonal bago namin pag-usapan kung kailan at paano magiging ligtas ang anumang pagkikita.
Lumipas ang halos dalawang buwan bago dumating ang mensaheng matagal naming hinihintay.
Hindi iyon perpekto.
Pero ibang-iba sa dati.
“Masama ang ginawa ko kay Mara. Hindi niya iyon kasalanan. Akala ko disiplina ang ginagawa ko dahil iyon din ang alam ko. Pero mali ako.”
Binasa iyon ni Paolo nang ilang ulit.
Pagkatapos ay inilapag niya ang cellphone.
“Hindi ibig sabihin nito na okay na lahat,” sabi niya.
“Alam ko.”
“Pero unang beses kong narinig si Mama na sabihing mali siya.”
Hinawakan ko ang kamay niya.
Hindi namin agad dinala si Mara sa kanya.
Hindi dahil gusto naming parusahan si Lourdes.
Kundi dahil ang tiwala ay hindi regalo na awtomatikong ibinabalik pagkatapos ng paghingi ng tawad.
Pinatutunayan iyon.
Dahan-dahan.
Sa gawa.
Hindi sa salita lang.
Makalipas ang ilang buwan, nagkaroon sila ng unang maikling pagkikita sa isang pampublikong lugar kasama kaming dalawa ni Paolo.
Walang yakap na ipinilit.
Walang “kiss mo si Lola.”
Walang obligasyon kay Mara na ngumiti.
Siya ang pumili kung lalapit siya.
Nang makita niya ang lola niya, humawak muna siya sa kamay ko.
Lumuhod si Lourdes ilang hakbang ang layo.
“Mara,” sabi niya, “may gusto akong sabihin.”
Tumingin sa akin ang anak ko.
Tumango ako.
“Sorry sa ginawa ni Lola.”
Natahimik si Mara.
“Hindi dapat kita pinasuot noon.”
“Hindi rin kita dapat pinalo.”
Huminga nang malalim si Lourdes.
“At hindi totoo na masama kang bata dahil kumain ka ng cookies.”
Ilang segundo ang lumipas.
Pagkatapos ay sinabi ni Mara:
“Hindi ko pa po gustong mag-hug.”
Napaawang ang bibig ng biyenan ko.
Pero hindi siya lumapit.
Tumango lang siya.
“Sige.”
At doon ko unang nakita ang pagbabago na matagal kong hinihintay.
Hindi sa paghingi niya ng tawad.
Kundi sa pagtanggap niya ng hindi mula sa isang bata.
Pag-uwi namin, may binili kaming apat na cookies sa bakery.
Isa kay Mara.
Isa kay Paolo.
Isa sa akin.
At isa para bukas, sabi ng anak ko.
Umupo kaming tatlo sa mesa.
Kumagat si Mara sa cookie niya, pagkatapos ay tumingin sa tiyan niya.
Sandaling tumigil ang puso ko.
Pero ngumiti siya.
“Ma, okay lang naman ’di ba?”
“Oo.”
“Hindi ko kailangang pagpawisan?”
Umiling ako.
“Hindi.”
“Hindi ako bad girl?”
Hinaplos ko ang buhok niya.
“Hindi kailanman dahil lang sa kinain mo.”
Ngumiti siya at kinain ang natitirang cookie.
At noon ko naunawaan na minsan, ang pinakamahirap na parte ng pagiging magulang ay hindi protektahan ang anak mo mula sa mga taong halatang masama.
Kundi protektahan siya mula sa pananakit na matagal nang tinanggap ng lahat dahil ginagawa iyon ng isang taong tinatawag nilang pamilya.
Mensahe sa mga mambabasa
Hindi lahat ng tradisyong minana natin ay kailangang ipasa sa susunod na henerasyon. May mga bagay na tinawag noon na “disiplina,” “pagmamahal,” o “para sa ikabubuti mo” na kailangang tapusin kapag nagdudulot na ito ng takot, hiya at pananakit.
Ang respeto sa nakatatanda ay mahalaga, pero hindi nito hinihingi ang pananahimik kapag may batang nasasaktan.
Minsan, ang tunay na pagmamahal sa pamilya ay hindi ang pagtatakip sa mali.
Ito ang pagkakaroon ng tapang na sabihing:
“Dito na ito matatapos. Hindi na ito ipapasa sa susunod na bata.”
