Araw ng Paglipad Namin Pa-Amerika, Hindi Niya Alam na May Isa Pa Akong Ticket—At Sa Gate, Doon Niya Nalamang Hindi Na Ako Kasama sa Kinabukasan Niya
Nang maaprubahan ang papeles namin papuntang Amerika, niyakap ako ng asawa ko na para bang iyon ang pinakamasayang araw ng buhay namin.
Hindi niya alam, tatlong araw na akong may dalawang plane ticket.
Ang sa kanya ay patungong California.
Ang sa akin ay pauwi ng Maynila—at kasama ng ticket ko ang mga papeles para tuluyan na siyang iwan.
“Sa wakas,” bulong ni Gabriel Reyes habang mahigpit akong yakap sa sala ng maliit naming apartment sa Cambridge. “Tapos na rin lahat. Elena, magsisimula na tayo ng bagong buhay.”
Hindi ko siya niyakap pabalik.
Hinayaan ko lang ang dalawang kamay kong nakababa sa tagiliran.
Tama naman siya.
Magsisimula nga kami ng bagong buhay.
Ang hindi niya alam, hindi na kami kasama sa iisang buhay na iyon.
Pitong taon na kaming magkasama at apat na taon nang kasal.
Pareho kaming nagsimula bilang mga batang siyentistang maraming pangarap. Ako, si Dr. Elena Mercado, ay gustong mag-aral ng astrophysics. Si Gabriel naman ay nasa theoretical physics.
Noong dalawampu’t tatlong taong gulang kami, pareho naming sinabing pagkatapos ng training namin sa Europa, babalik kami sa Pilipinas.
May lumang notebook pa ako kung saan isinulat niya mismo:
“Pag handa na tayo, uuwi tayong dalawa. Doon tayo magtatayo ng buhay.”
Pero habang lumilipas ang panahon, ako lang pala ang paulit-ulit na nagbabago ng direksiyon.
Isang beses, inalok ako ng research position na pangarap ko noon pa man. Tatlong taon ang proyekto at kailangan kong lumipat sa ibang lungsod.
Ayaw ni Gabriel ng long-distance relationship.
“Hindi ko alam kung kaya kong wala ka,” sabi niya.
Kaya ako ang umatras.
Pinalampas ko ang pagkakataon.
Pagkatapos, may isa na namang offer mula sa isang research program sa Pilipinas.
Muli akong tumanggi.
Noon, tinawag niya akong “pinakamaunawaing babae” na nakilala niya.
Akala ko papuri iyon.
Hindi ko alam na sa ibang tao, kapag masyado kang maunawain, natututo silang maniwalang wala kang hangganan.
Tatlong araw bago maaprubahan ang papeles namin, pumunta ako sa departamento ni Gabriel para sorpresa siyang sabayan sa tanghalian.
Nang madaanan ko ang faculty lounge, bahagyang nakabukas ang pinto.
Narinig ko ang boses ng kaibigan niyang si Marco.
“Sigurado ka na ba sa California?”
“Napirmahan ko na ang kontrata,” sagot ni Gabriel.
Napatigil ako.
Hindi niya pa sinabi sa akin na may pinirmahan na siyang kontrata.
“Paano si Elena?”
Tahimik ako sa labas.
Makalipas ang ilang segundo, narinig kong tumawa nang mahina ang asawa ko.
“Syempre sasama siya.”
“Napag-usapan n’yo na?”
“Hindi na kailangan.”
Parang may malamig na tubig na ibinuhos sa buong katawan ko.
Nagpatuloy siya.
“Hindi naman ako iiwan ni Elena. Kilala ko siya.”
Hindi agad sumagot si Marco.
“Hindi ba noong college, plano n’yong bumalik sa Pilipinas?”
“Mga pangarap lang namin noong bata pa kami iyon.”
“Pero may offer ulit sa kanya sa Maynila, ‘di ba?”
“Mas maganda ang buhay sa America. Mag-a-adjust din siya.”
Napakagaan ng pagkakasabi niya.
Para bang hindi ako tao na may sariling trabaho, pamilya, pangarap at direksiyon.
Para bang isa lang akong maleta na awtomatikong isasama kapag nagpalit siya ng bansa.
Akala ko iyon na ang pinakamasakit kong maririnig.
Nagkamali ako.
Maya-maya, bumaba ang boses ni Marco.
“Dahil lang ba talaga sa trabaho ang California?”
Natahimik si Gabriel.
Pagkatapos ay sinabi niya ang pangalang walong taon ko nang hindi naririnig.
“Doon nakatira si Bianca.”
Napahigpit ang hawak ko sa folder.
Si Bianca Salazar.
Ang unang babaeng minahal ni Gabriel bago niya ako nakilala.
“Mag-isa siya roon,” patuloy niya. “Hindi naging madali ang mga nakaraang taon niya. Kapag naiisip kong wala siyang ibang malalapitan…”
Huminto siya.
“…hindi ako mapakali.”
“Paano naman ang asawa mo?”
Tumawa si Gabriel.
“Elena is different.”
“Ano’ng ibig mong sabihin?”
“Matatag siya. Naiintindihan niya ako.”
Pagkatapos ay narinig ko ang pangungusap na tuluyang pumatay sa kung anumang natitira sa loob ko.
“Mas mahal ako ni Elena kaysa mahal ko siya.”
Nanginig ang mga daliri ko.
“Kapag nagalit siya, bigyan ko lang ng ilang araw. Siya rin ang unang lalapit. Ganyan siya palagi.”
Hindi ko na hinintay ang susunod.
Lumabas ako ng gusali nang hindi niya nalalamang naroon ako.
Umuulan noon sa Cambridge.
Naglakad ako nang matagal sa malamig na kalsada hanggang sa halos mabasa ang buong coat ko.
Pagdating sa apartment, binuksan ko ang lumang notebook namin.
Nandoon pa rin ang sulat-kamay niyang pangako.
Uuwi tayong dalawa.
Napangiti ako.
Hindi dahil masaya ako.
Kundi dahil sa wakas, naiintindihan ko na kung gaano katagal kong ipinagpalit ang sarili kong buhay para mapanatili ang isang taong hindi man lang nagtatanong kung ano ang gusto ko.
Kinagabihan, umuwi si Gabriel nang halos alas-onse.
Nagkunwari akong tulog.
Makalipas ang ilang minuto, tumunog ang cellphone niya.
Lumabas siya sa balkonahe.
“Nica,” malambing niyang sabi.
Iyon ang tawag niya kay Bianca noon.
“Malapit na.”
Hindi ko maaninag ang sagot sa kabilang linya.
Pero malinaw kong narinig si Gabriel.
“Sinabi ko naman sa’yo, hindi kita hahayaang mag-isa habang buhay.”
Pumikit ako.
Wala akong luha.
Kinabukasan, inilapag niya sa harap ko ang mga papeles para sa paglipat namin sa Amerika.
“May magandang opportunity sa California,” sabi niya. “Iniisip kong tanggapin.”
Tiningnan ko siya.
Alam kong napirmahan na niya ang kontrata.
Alam kong hinihintay na siya ni Bianca.
Pero tumango lang ako.
“Kung gusto mo, tanggapin mo.”
Kitang-kita ko ang ginhawa sa mukha niya.
Parang eksaktong sagot iyon na inaasahan niya.
Pagkatapos, itinulak niya sa akin ang isa pang folder.
“Sa’yo ito. Pirmahan mo para sabay tayong makaalis.”
Kinuha ko.
“Okay.”
Nang hapon ding iyon, umalis ako ng bahay dala ang folder.
Pero hindi ako nagtungo sa opisina ng immigration.
Nagpunta ako sa tanggapan ng isang Philippine research institute na may programang naghihikayat sa mga Filipino scientist na bumalik sa bansa.
Matagal na pala nila akong hinihintay.
“Dr. Mercado,” sabi ng director habang inaabot sa akin ang kontrata, “kung handa ka na, gusto ka naming pamunuan ang bagong astrophysics research team sa Quezon City.”
Hindi ko agad nasagot.
Ilang taon kong inakalang ang tahanan ko ay kung nasaan si Gabriel.
Noon ko lang naisip:
Baka ang tunay kong tahanan ay iyong lugar kung saan hindi ko kailangang lumiit para lang may puwang ang ibang tao.
Pinirmahan ko ang kontrata.
Paglabas ko, bumili ako ng dalawang ticket para sa parehong araw.
Cambridge papuntang California para kay Gabriel.
At London papuntang Maynila para sa akin.
Dumating ang araw ng pag-alis.
Masigla si Gabriel habang tinutulak ang dalawang maleta namin sa airport.
“Pagdating natin sa California, ilang araw muna tayong magpahinga,” sabi niya. “May gusto akong ipakilala sa’yo.”
Hindi ko na kailangang itanong kung sino.
Sa check-in area, iniabot niya sa akin ang kamay niya.
“Passport mo. Ako na bahala.”
Sa halip na passport, isang puting sobre ang inilagay ko sa palad niya.
Napakunot ang noo niya.
“Ano ‘to?”
“Buksan mo.”
Napangiti pa siya noong una.
Pero nang mabasa niya ang unang pahina, unti-unting nawala ang kulay sa mukha niya.
Pagkatapos, nakita niya ang boarding pass na nakakabit sa likod.
Hindi California ang destinasyon.
MANILA.
Tumingala siya sa akin na para bang ngayon lang niya ako tunay na nakita.
“Elena…”
Nanginginig ang boses niya.
“Bakit Maynila ang ticket mo?”
Tumingin ako sa gate na patungo sa kabilang terminal.
Pagkatapos ay sinabi ko ang mga salitang ni minsan ay hindi niya inakalang maririnig mula sa akin.
“Dahil Gabriel… hindi na ako sasama sa’yo.”
PARTE2
Parang huminto ang ingay ng airport.
Nakatitig lang sa akin si Gabriel habang hawak ang boarding pass ko at ang kasulatang ipinahanda ko sa abogado tungkol sa paghihiwalay namin.
“Anong ibig mong sabihin?”
“Eksakto kung ano ang narinig mo.”
Napailing siya.
“Elena, huwag tayong magbiro ngayon. Malapit na ang flight.”
“Hindi ako nagbibiro.”
Bigla niyang hinawakan ang braso ko.
“May nangyari ba? May problema ba sa institute? Sa visa? Sabihin mo sa akin, aayusin natin.”
Dahan-dahan kong inalis ang kamay niya.
Pati sa sandaling iyon, hindi pa rin niya maisip na ang problemang gusto kong ayusin ay siya.
“Walang problema sa visa.”
“Kung gano’n, bakit?”
Tinitigan ko siya.
“Dahil narinig ko kayo ni Marco.”
Tumigas ang mukha niya.
Hindi siya nakapagsalita.
“At narinig din kita noong gabing kausap mo si Bianca.”
“Elena—”
“Alam kong napirmahan mo na ang kontrata bago mo pa ako kinausap. Alam kong matagal nang alam ni Bianca kung kailan ka darating. At alam kong sigurado kang susunod ako dahil sabi mo…”
Huminto ako.
“…mas mahal kita kaysa mahal mo ako.”
Bumaba ang tingin niya.
Sa unang pagkakataon, wala siyang mabilis na sagot.
“Hindi gano’n ang ibig kong sabihin.”
Napangiti ako.
“Iyan ang problema, Gabriel. Matagal nang hindi mahalaga sa’yo kung ano ang ibig sabihin ng mga ginagawa mo sa akin. Ang mahalaga lang ay kung ano ang kaya kong tiisin.”
“Elena, tungkol kay Bianca—”
“Huwag.”
Mahina ang boses ko, pero napahinto siya.
“Hindi ko kailangan ng paliwanag kung may relasyon kayo o wala.”
Kita kong nagulat siya.
“Hindi iyon ang dahilan kung bakit ako umaalis.”
“Kung gano’n, ano?”
“Dahil sa loob ng maraming taon, ginawa mong patunay ng pagmamahal ko ang bawat bagay na isinuko ko.”
Napatingin siya sa akin.
“Naalala mo ba ang observatory program na tinanggihan ko?”
Tahimik siya.
“Naalala mo ba ang research fellowship sa Pilipinas?”
“Elena…”
“Naalala mo ba kung ano ang sinabi mo sa akin noon?”
Hindi siya sumagot.
“Ako ang kailangan mong piliin.”
Napasinghap siya.
“Bata pa tayo noon.”
“Oo. Pero mula noon hanggang ngayon, ako pa rin ang laging kailangang pumili sa pagitan mo at ng sarili ko.”
Nanginig ang panga niya.
“Hindi kita pinilit.”
Napatawa ako.
Iyon ang unang pagkakataong may tunay na pait sa tawa ko.
“Hindi mo nga ako pinilit. Mas mahusay ka roon.”
“Hinayaan mo akong paniwalaang kapag mahal kita, kusa akong dapat umatras.”
Tahimik kaming dalawa.
Sa paligid namin, may mga pamilyang naghahalikan bago maghiwalay. May mga batang humahabol sa maleta. May mga announcement tungkol sa boarding.
Normal ang mundo.
Samantalang ang apat na taon naming kasal ay unti-unting natatapos sa pagitan ng dalawang departure gate.
“Hindi ako sumama sa’yo dahil wala akong pangarap,” pagpapatuloy ko. “Sumama ako dahil pinili kita.”
“Pero ikaw, Gabriel… kailan mo ba ako pinili nang may kapalit para sa sarili mo?”
Hindi siya nakasagot.
Doon ko nakuha ang pinakamatapat niyang sagot.
Wala.
Makalipas ang ilang sandali, tumigas ang mukha niya.
“Pati ba naman career natin, bibilangin mo ngayon?”
“Hindi.”
Umiling ako.
“Ngayon ko lang itinigil ang pagbibilang.”
Ipinakita ko sa kanya ang email sa cellphone ko.
“Tinanggap ko ang offer sa Quezon City. Ako ang hahawak sa isang bagong research team. Trabahong ilang taon kong akalaing hindi na babalik sa akin.”
Nanlaki ang mga mata niya.
“Kailan mo ginawa ‘to?”
“Tatlong araw na ang nakaraan.”
“Hindi mo man lang sinabi sa akin?”
Napatingin ako sa kanya nang matagal.
Pagkatapos ay sinabi ko:
“Masakit pala kapag may asawa kang gumagawa ng desisyon tungkol sa buhay ninyong dalawa nang hindi ka kinakausap, ano?”
Namula ang mukha niya.
“Elena, hindi patas ‘yan.”
“Hindi?”
Natahimik siya.
Ilang segundo ang lumipas bago nagbago ang tono niya.
Nawala ang galit.
Napalitan ng takot.
“Ano’ng gusto mong gawin ko?”
“Sumakay ka sa eroplano mo.”
“Hindi iyon ang ibig kong sabihin.”
“Alam ko.”
Lumapit siya.
“Kaya kong kanselahin ang kontrata.”
Hindi ko inaasahan iyon.
Ngunit imbes na gumaan ang loob ko, lalo lamang akong nalungkot.
“Ngayong aalis na ako?”
“Kung iyon ang kailangan para manatili ka.”
Napailing ako.
“Hindi mo pa rin naiintindihan.”
“Kung hindi ako pupunta sa California, ano pa ang problema?”
“Hindi California ang problema.”
Tumingin ako diretso sa mga mata niya.
“Ang problema ay kailangan ko munang mawala bago mo maisip na puwede kang mawalan ng isang bagay para sa akin.”
Parang may tumama sa kanya.
Napaatras siya nang bahagya.
Biglang tumunog ang cellphone niya.
Lumabas sa screen ang pangalan ni Bianca.
Pareho naming nakita.
Agad niya itong pinatay.
“Elena, wala kaming relasyon.”
“Maaaring wala.”
“Hindi kita niloko.”
“Baka hindi sa paraang iniisip mo.”
Huminga ako nang malalim.
“Pero may mga pagtataksil na hindi kailangang mangyari sa kama.”
“Kapag may ibang taong lagi mong iniisip kung komportable ba, kung malungkot ba, kung kailangan ka ba niya—samantalang ang asawa mo, sigurado kang mag-a-adjust na lang—may nasira na.”
Hindi na siya nakipagtalo.
Sa halip, bigla niyang sinabi:
“Hindi ako pupunta.”
Kinuha niya ang maleta niya.
“Sasama ako sa Maynila.”
Mabilis akong napatingin sa kanya.
“Hindi.”
“Elena—”
“Hindi kita hinihintay doon.”
Napatigil siya.
“Uuwi ako para simulan ulit ang buhay ko. Kung sasama ka dahil takot kang maiwan, pareho lang tayong babalik sa dating problema.”
“Pero asawa mo ako.”
Matagal kong tiningnan ang lalaking minsan kong inakalang magiging tahanan ko habambuhay.
“Hindi sapat ang pagiging asawa para magkaroon ng karapatang sundan ang taong ilang taon mong hindi pinapansin kung saan gustong pumunta.”
Tinawag na ang flight niya.
Final boarding.
Nilingon niya ang screen.
Pagkatapos ay ako.
“Kapag sumakay ako roon… tapos na ba tayo?”
Humigpit ang dibdib ko.
May bahagi pa rin sa akin na naaalala ang Gabriel na nagdadala ng mainit na kape sa laboratoryo kapag magdamag akong nagtatrabaho.
Ang lalaking kasama kong naglalakad sa ulan noong wala pa kaming pera.
Ang taong unang nagbasa ng thesis ko at nagsabing balang araw, makikilala ang pangalan ko.
Hindi naman kasinungalingan ang lahat ng magagandang alaala.
Pero hindi rin sapat ang mga iyon para gawing tama ang buhay na unti-unti kong nawawala ang sarili.
“Matagal na tayong papunta rito,” sagot ko.
“Ako lang ang huling nakaalam.”
Namula ang mga mata niya.
“Elena, mahal kita.”
Sa ibang panahon, baka iyon lang ang kailangan kong marinig.
Ngayon, umiling ako.
“Posibleng mahal mo ako.”
“Pero masyado kang nasanay na nandiyan ako kaya nakalimutan mong ang pagmamahal ay hindi permiso para ipagpaliban ang isang tao habang-buhay.”
Muling tinawag ang pangalan ng flight niya.
Kinuha ko ang maleta ko.
“Paalam, Gabriel.”
Naglakad ako patungo sa kabilang terminal.
Hindi niya ako hinabol.
At sa unang pagkakataon, nagpapasalamat akong hindi niya ginawa.
Paglapag ko sa Maynila, sinalubong ako ng mainit at maalinsangang hangin na matagal ko nang hindi nararamdaman.
Halos alas-diyes ng gabi.
Paglabas ko sa arrival area, naroon ang nakatatanda kong kapatid na si Mara.
Isang tingin lang niya sa mukha ko, binuksan niya ang mga braso niya.
Doon ako unang umiyak.
Hindi dahil gusto kong bumalik kay Gabriel.
Umiyak ako dahil napagtanto kong halos sampung taon akong hindi umuwi nang hindi iniisip kung kailan ko kailangang bumalik sa kanya.
Makalipas ang dalawang linggo, nagsimula ako sa institute.
Sa unang araw ko, inilagay ng assistant ko sa pinto ang isang simpleng nameplate:
DR. ELENA MERCADO
ASTROPHYSICS RESEARCH PROGRAM
Halos sampung minuto ko iyong tinitigan.
Akala ko noon, kapag pinili ko ang sarili ko, pakiramdam ko magiging makasarili ako.
Hindi pala.
Para akong muling huminga pagkatapos ng napakahabang panahon.
Si Gabriel ay tumuloy sa California.
Nalaman ko iyon kay Marco.
Wala akong tinanong tungkol kay Bianca.
Ayoko nang bumuo ng bagong buhay habang nakatingin pa rin sa lumang pintuan.
Lumipas ang apat na buwan.
Isang gabi, nakatanggap ako ng email mula kay Gabriel.
Mahaba.
Sa unang pagkakataon, walang dahilan, walang paliwanag, walang pagsisi sa timing o sa trabaho.
Isang pangungusap lang ang tumatak sa akin:
“Akala ko pagiging sigurado mong hindi ako iiwan ang pinakamatibay na bahagi ng pagsasama natin. Ngayon ko naiintindihang iyon pala ang dahilan kung bakit tumigil akong alagaan ito.”
Hindi ako sumagot.
Hindi dahil galit ako.
Kundi dahil wala na akong kailangang patunayan.
Makalipas ang walong buwan, inimbitahan akong magsalita sa isang science conference sa Pasay.
Pagkatapos ng lecture ko, nakita ko siya sa pinakadulong hanay.
Si Gabriel.
Mas payat.
Mas tahimik.
Nang matapos ang programa, naghintay siya sa labas.
“Congratulations,” sabi niya.
“Salamat.”
“Maganda ang presentation mo.”
Ngumiti ako.
“Ito talaga ang gusto mong gawin noon pa, ‘di ba?”
“Matagal na.”
Tumango siya.
May lungkot sa mukha niya.
“Hindi kayo ni Bianca?”
Alam kong hindi ko dapat itanong, pero kusa iyong lumabas.
Umiling siya.
“Walang naging kami.”
Tahimik ako.
“Pagdating ko roon,” pagpapatuloy niya, “siya mismo ang nagsabi sa akin na hindi niya hiniling na pumunta ako para sa kanya.”
Napababa siya ng tingin.
“Sinabi niya ring ginagamit ko lang daw siya bilang dahilan para sundin ang gusto kong buhay nang hindi ko kailangang aminin na iniwan kita sa lahat ng desisyon.”
Hindi ko inaasahan iyon.
Pero may punto si Bianca.
“Humingi ako ng tawad sa kanya,” sabi niya.
“Good.”
“At gusto ko ring humingi ulit ng tawad sa’yo.”
“Tinanggap ko na.”
Napatingin siya sa akin.
“Pero hindi ibig sabihin no’n na babalik tayo.”
Bahagya siyang ngumiti.
“Alam ko.”
Doon ko unang nakita ang Gabriel na marunong tumanggap ng sagot na hindi niya gusto.
“May parte sa akin,” sabi niya, “na umaasang kapag naging mas mabuting tao ako, baka bigyan mo ako ng isa pang pagkakataon.”
“Gabriel…”
“Ituloy mo lang.”
Huminga siya nang malalim.
“Pero naisip ko rin na kung nagbabago lang ako para makuha ka ulit, wala rin akong natutuhan.”
Hindi ako nagsalita.
“Hindi mo kailangang bumalik,” sabi niya. “Gusto ko lang malaman mong ngayon naiintindihan ko na kung bakit ka umalis.”
Tumango ako.
“Salamat.”
Nagpaalam kami nang walang drama.
Walang yakap.
Walang pangakong magkikita muli.
Habang naglalakad ako papunta sa kotse, tumingala ako sa langit.
Maulap ang Maynila noon at halos walang makitang bituin.
Napangiti ako.
Dati, akala ko kailangan mong makita nang malinaw ang buong kalangitan bago ka makasiguro kung tama ang direksiyon mo.
Hindi pala.
Minsan, sapat nang malaman mo kung aling landas ang ayaw mo nang balikan.
At sa unang pagkakataon sa loob ng maraming taon, wala akong kailangang hintaying pumili sa akin.
Pinili ko na ang sarili ko.
Mensahe
May mga taong mamahalin tayo, pero masasanay din silang lagi tayong nandiyan. At kapag paulit-ulit nating isinusuko ang sarili para lang hindi sila mawala, maaaring dumating ang araw na tayo naman ang tuluyang mawala sa sarili nating buhay.
Ang pag-ibig ay hindi nasusukat sa dami ng pangarap na kaya mong isakripisyo. Ang tamang pagmamahal ay marunong magtanong: “Ano ang gusto mo?”—at handang gumawa ng puwang para sa sagot.
Minsan, ang pinakamatapang na pag-uwi ay hindi ang pagbalik sa isang lugar.
Ito ang pagbabalik sa sarili.
